كاروانسراي سنگي: كاروانسراي سنگي كه از نوع كاروانسراهاي برون شهري بوده، در قرن يازدهم هجري قمري، به دستور شاه عباس صفوي خارج از بافت قديم شهر زنجان ساخته شده است. اين بنا به دليل تغيير كاربري هم اكنون به عنوان سفره خانه سنتي مورد استفاده قرار مي گيرد . پلان اين كاروانسرا به سبك چهار ايواني است، حجره هاي آن در يك طبقه قرار گرفتهاند و سقف ها از نوع قوسي هستند. استفاده از سنگ به عنوان مصالح اصلي در ساخت كاروانسرا باعث شده است كه اين بنا با عنوان كاروانسراي سنگي و در زبان محاوره اي داش كاروانسرا معروف شود. اين بنا از لحاظ اين كه تنها بناي باقي مانده از كاروانسراهاي زنجان است داراي اهميت فراواني است
كاروانسراي قديمي قره بلاغ: اين كاروانسرا كاملاً ويران شده و هم اكنون به صورت يك تپه تاريخي در آمده است.
كاروانسراي سرچم
اين كاروانسرا در كنار رودخانه زنجانرود، يكي از شاخههاي رودخانه قزل اوزن قرار دارد و از ديرباز از جمله منزلگاههاي اصلي جاده سلطانيه ـ تبريز بوده است. به گفته حمدالله مستوفي قزويني از اين كاروانسرا راهي از سمت «يسار» به سوي «مراغه» ميرفت و راهي از سمت «يمين» به «ميانه» ميپيوست. دو كاروانسرايي كه در اين جاده وجود دارد، يكي توسط «خواجه غياثالدين محمد» ـ وزير «ابو سعيد بهادرخان» هفتمين و آخرين حكمران ايلخاني ـ و ديگري توسط برادرش «خواجه جلاالدين» ساخته شده است. آثار و بقاياي برجاي مانده مؤيد اين امر است كه اين بنا به سلسله بناهايي مرتبط بود. احتمالاً اين اثر در پايان به اين مجموعه ساختماني افزوده شده باشد. همچنين اين آثار نشان ميدهد كاروانسراي چهار ايواني سرچم در آغاز داراي برجهاي مدوري در چهار جهت خود بود و حجرههايي در گرداگرد ميانسراي مربع شكل آن گسترده بود. بر روي پيش طاق اين كاروانسرا، كتيبهاي به خط ثلث ديده ميشود. در اين كتيبه كه يكي از زيباترين نمونههاي بر جاي مانده در هنر معماري ايران است، نام بانيان اين كاروانسرا يعني فرمانروا و وزير او و همچنين تاريخ اتمام سازههايي معماري آن آمده است. بر اساس متن اين كتيبه، اين كاروانسرا در زمان «ابو سعيد ايلخان» و وزير او «غياثالحق والدين محمد» به تاريخ 733 هـ .ق ساخته شده است.
كاروانسراي نيك پي
اين كاروانسرا در روستاي «نيك پي» در بخش «زنجانرود» از توابع شهرستان زنجان قرار دارد. بخش عمده اين كاروانسرا تخريب و تنها قسمتي از آن باقي مانده و نمايانگر عظمت آن در دوران برپايي است. كاروانسراي نيك پي با توجه به سبك معماري و تزيينات به كار رفته در آن، يك بناي عامالمنفعه به جاي مانده از دوران صفوي است و در زمان شاه عباس دوم در مسير يكي از راههاي عمده بازرگاني فلات ايران ساخته شد. وجود كاروانسراي سنگي در فاصله سي كيلومتري آن، گوياي رونق تجاري اين منطقه در آن عصر است.اين كاروانسرا از جمله كاروانسراهاي چهار ايواني دوران صفويه است و داراي نقشه چهار گوش، صحن و ميانسراي هشت ضلعي غير منظم بود و دور تا دور آن را حجرههاي چهارگانه فرا ميگرفت. طاق و قوسها در اين اثر تاريخي به صورت ضربي اعمال شده و عنصر قرينهسازي در آن به زيباترين شكل ـ مطابق الگوي رايج در معماري سنتي فلات ايران ـ اجرا شده است. از تزيينات بنا ميتوان به وجود طاقچههايي با قوس هلالي، طاقنماهايي با قوس جناغي و قاببنديهايي با آجرچيني ساده و به صورت يكنواخت در سطوح داخلي بنا اشاره كرد. در حال حاضر اين بنا در تملك اداره اوقاف استان زنجان است.
بر اساس متون تاريخي و دادههاي باستانشناسي، موجوديت شهر زنجان به روزگار ساسانيان باز ميگردد. آنچه مسلم است از اين واژه در متون دوران مياني و كهن ذكري به ميان نيامده است و بايد شكل اصلي اين كلمه يا قالب تغيير يافته آن را در متون دوران متأخر (دوره اسلامي) جستجو كرد. به اعتقاد حمدالهي مستوفي قزويني ـ مورخ سده هشتم هـ .ق ـ اين شهر را «اردشير بابكان» موسس سلسله ساساني ساخت و آن را «شهين» به معناي منسوب به شاه ناميد. همچنين در كتابهاي انجمن «آرا» و «آنند راج» آورده شده است:” كه زنجان شهري بود بزرگ در ميان ري و آذربايجان و وجه تسميه آن مخفف «زندگان» يعني اهل كتاب زند است.“ به نظر ميآيد اين واژه يعني «زنديگان» بر اثر تغيير و تحول زباني در طول زمان به واژه زنگان تغيير يافته و در دوره اسلامي به واژه زنجان تبديل شد.
ماهنشان
اين شهرستان در قسمت جنوب استان واقع و مركز آن شهر «ماهنشان» است و بالغ بر 4180 كيلومتر مربع مساحت دارد. طبق نتايج سرشماري عمومي نفوس و مسكن سال 1375ش، جمعيت اين شهرستان برابر با 67388 نفر است. شهرستان ماهنشان داراي دو بخش «انگوران» و «مركزي»، دو شهر «دندي» و «ماهنشان» و هفت دهستان است. اين شهرستان به دليل داشتن معادن سرب و روي از اهميت ويژهاي در سطح استان برخوردار است.
مراكز ديدني: قلعه بهستان، قلعه ارزهخوران، قلعه جوق، ياستي قلعه، تخت بلقيس، درياچه پري، چشمههاي آبگرم و معدني.