رشد و پرورش کودکان پیش دبستانی
دیباچه: آیا میدانید که در کشورهای پیشرفته 70% کودکان، زیر پوشش مراکز پیشدبستانی قرار دارند و در کشور ما این رقم تنها 8% است. دلیل استقبال کشورهای توسعه یافته از مراکز پیشدبستانی این است که امروزه روانشناسان و متخصصان علوم تربیتی معتقدند که شخصیت اصلی انسان، در چهار سال اول زندگی شکل میگیرد و در این سنین، کودک باید تحت تعلیم و تربیتی عمیق و همهجانبه قرار گیرد تا به رشد کامل جسمی، روحی و عاطفی دست یابد.در این میان، مراکز پیشدبستانی میتوانند با ایجاد امکانات آموزشی، پرورشی، اجتماعی و رفاهی، شرایط لازم را برای رشد همه جانبه کودکان فراهم سازند. این مراکز، اولین محیط اجتماعی و در واقع پلی بین خانه و اجتماع بزرگی است که کودک به آن تعلق دارد. در این مراکز، آگاهیهای اجتماعی کودک رشد یافته و با استفاده از روشهای غیرمستقیم آموزشی، فرصتی برای یادگیری وسیعتر، غنیتر و همه جانبهتر پیدا میکند. این نوع آموزش با روحیه جست و جوگر، فعال و کنجکاو کودک سازگارتر است و او را به یادگیری و اکتشاف برمیانگیزد.بنابراین درکنار خانوادهها و هم پای تربیت آنها، لازم است که مراکز آموزش پیش از دبستان در زمینه تکامل همه جانبه کودک نقش داشته باشند.اهمیت این مراکز زمانی آشکارتر میشود که بدانیم در بسیاری از مواقع، خانواده وظیفه خود را به دلیل آشنا نبودن با مسائل تربیتی، فقر فرهنگی، کم سوادی یا بیسوادی، مشکلات اقتصادی، دور بودن والدین ازمحیط خانه به علت کار و تأمین زندگی، از هم گسیختگی خانوادگی و مواردِ بی شمار دیگر، بخوبی ایفا نمیکند. اینجاست که مراکز پیشدبستانی باید کمبودهای آموزشی، تربیتی، جسمی و عاطفی کودکان را جبران نمایند.رشته رشد و پرورش کودکان پیشدبستانی با توجه به همین ضرورت و نیاز به داشتن مربیانی مجرب و توانمند، در دانشگاه علوم بهزیستی و توانبخشی دایر شده است. این رشته در مقطع کارشناسی دو گرایش "کودکان عادی" و "کودکان با نیازهای ویژه" دارد.
گرایش کودکان عادی :
چگونه باید برای کودکان داستان گفت، به آنها شعر آموخت و با آنها بازی کرد؟ زبانآموزی و آموزش مفاهیم ریاضی چگونه باید باشد؟ اصول اجتماعی، مذهبی و اخلاقی را چگونه باید به آنها یاد داد تا کودک رشد کامل و همهجانبهای داشته باشد؟هر بازی، سرگرمی و آموزشی در این مراکز میتواند نقش مؤثری بر جسم و روان کودک داشته باشد.برای مثال، کارهای هنری در مراکز قبل از دبستان، سبب تکامل ادراک، حافظه، تخیلات، خلاقیت و نیروی عضلانی کودک میشود و برای وی امکان کنترل اعمال او را فراهم میسازد. در مراکز قبل از دبستان، کودک با دیدن نمایشهای عروسکی و عادت به بازی با دوستان در نقش بزرگسالان و بیان قصه با نقاشی و معرفی شخصیتهای واقعی یا غیرواقعی، امکان مییابد تا وارد دنیای بزرگسالان شود و به اصطلاح پایش روی زمین قرار گیرد. همچنین نقاشیهایی که کودک در مهد کودک میکشد، در تشکیل شخصیت و روان او اهمیت بسزایی دارد و نه تنها برای او امکان شناسایی محیط و شرکت خود را در آن فراهم میکند، بلکه به او امکان میدهد تا مسائلی را که به صورت نامنظم ازهمه طرف برای او مطرح است، به شکل صورتبندی شده منظم کند.البته برای رسیدن به اهداف یاد شده، نیاز به مربیان متخصصی است که از ویژگیها و نیازهای کودکان اطلاع داشته باشند. هدف رشته رشد و پرورش کودکان پیشدبستانی ـ گرایش کودکان عادی، تربیت همین دسته از مربیان است؛ افرادی که در مراکز پیشدبستانی وابسته به سازمان بهزیستی، وظیفه آموزش و تربیت کودکان را بر عهده دارند. گفتنی است که این گرایش نقاط اشتراکی با رشته علوم تربیتی ـ گرایش آموزش کودکان دبستانی و پیشدبستانی دارد؛ با این تفاوت که رشته علوم تربیتی در دو حیطه کودکان دبستانی و پیشدبستانی فعالیت میکند و مربیان مورد نیاز آموزش و پرورش را در این دو حیطه تربیت مینماید، اما رشته رشد و پرورش کودکان پیشدبستانی ـ گرایش کودکان عادی، زیرنظر سازمان بهزیستی کشور است و تنها مربیان دوره پیشدبستانی را تربیت میکند.
گرایش کودکان با نیازهای ویژه :
اطلاع از ناتوانیها، تواناییها و قابلیتهای کودکان در سنین پیش از دبستان، به طور چشمگیری در موفقیتهای بعدی و پیشگیری از اختلالات مؤثر است.از همینرو، در این دوران یکی از مهمترین خدماتی که مربی میتواند انجام دهد، تشخیص کودکان تحت مراقبت خود، از نظر رفتارهای فیزیکی و ذهنی است؛ زیرا یک مربی در زمانی طولانی و در موقعیتهای بسیار طبیعی کودکان را مشاهده میکند و چنانچه تفاوتی جدی و زیربنایی درکودک وجود داشته باشد، میتواند این اختلالات را در بسیاری از زمینهها، پیش از اینکه جدیتر شوند، تشخیص دهد و زمینه را برای کمکهای لازم متخصصان به نحو معتبر فراهم آورد.زمانی میتوان به اهمیت این مسأله پی برد که دانست، هر چه ناتوانیهای کودکان زودتر شناخته شود، زودتر تصحیح میشود و حتی تشکیل الگوها و عادتهای نامطلوب و واکنشهای عاطفی کاهش مییابد.برای مثال، اگر در دوره پیش از دبستان، کودکانی که دچار تنبلی چشم، ناشنوایی یا کمشنوایی و اختلال ذهنی هستند، شناخته شوند، در بهبود جسمی، ذهنی و روحی آنها بسیار تأثیر خواهد داشت و والدین نیز دچار تنش و آسیب اجتماعی و عاطفی کمتری میشوند.هدف گرایش رشد و پرورش کودکان با نیازهای ویژه، تربیت متخصصانی است که بتوانند در این زمینه فعالیت کنند و نیازهای جامعه ما را برطرف سازند.
تواناییهای لازم:
کودک مثل آینه درخشانی است که هر چه ببیند، فوراً میگیرد و منعکس میکند. او مثل صفحه سپیدی است که هر آنچه بر آن بنویسی، درخود نگاه میدارد و چون خمیر یا مومی است که در دستان مربی به هر گونهای ساخته میشود. در واقع آنچه در کودکی به خردسال آموخته میشود، درست مثل نقشی که بر سنگی کنده شود، اثرش همیشه باقی میماند. از همینرو، مربی کودکان پیشدبستانی بودن، از سختترین کارها است؛ زیرا رفتار، طرز صحبت و بیان، نگاه، پوشش، راه رفتن و در کل همه کارهای مربی، در کودک نقش جاودانه میبندد و کوچکترین لغزش مربی، بر گروهی از کودکان اثر منفی میگذارد. از سوی دیگر، مربی کودکان بودن، از بهترین کارها است؛ چرا که وی با شخصیت و روح انسانهایی پراحساس و پر از شور معصومانه سر و کار دارد و پایه جامعه را میسازد. به همین دلیل، دانشجوی این رشته باید فردی پاک، صادق، سالم و پر انرژی و عاشق کودکان و آشنا با روانشناسی کودک باشد. همچنین لازم است که وی فردی خلّاق و سازنده باشد تا بتواند شیطنت و کنجکاوی کودکان را به بهترین راه سوق دهد و از شجاعت و جسارت کودک برای یادگیری، کشف دنیای پیرامون و پرورش هوش و استعداد وی بهره بگیرد.برای مثال، اسباب بازی که دردیدگاه اکثر مردم وسیلهای برای گذراندن اوقات فراغت کودک است، میتواند انعکاسی از ابزار شغل و حرفه فردای کودک باشد؛ نحوه استفاده از آن، حرفهای را به او آموزش میدهد، نوع، شکل و رنگ آن، او را با دنیایی از علم فیزیک آشنا مینماید، روش کار با آن میتواند دری از دنیای عجایب را بر روی کودک بگشاید و در کل این وسیله میتواند به او توجه و دقت در مسائل را بیاموزد.در این میان، یک مربی باید فکری سازنده داشته باشد تا با این وسایل، هم شوق و رغبت کودک را جلب کند و هم وسیله بازی، خصوصیت آموزشی وپرورشی را در خود داشته باشد و فرهنگی درست و صحیح را نیز به کودک انتقال دهد.
موقعیتهای شغلی در ایران:
درحال حاضر 36 هزار مربی، بدون تحصیلات دانشگاهی و تخصص لازم، در مهد کودکهای کشور فعالیت میکنند. این به معنای آن است که فرصت های شغلی بسیاری برای فارغالتحصیل این رشته وجود دارد؛ زیرا بیشک هر مرکز پیشدبستانی مایل است که از مربیان مجرّب و متخصص برخوردار باشد؛ کارشناسانی که میتوانند سطح کیفی مرکز رادر حد قابل توجهی افزایش دهند.در ضمن فارغالتحصیل این رشته میتواند به عنوان کارشناس تهیه مواد و وسایل آموزشی و کمک آموزشی، در مراکز پیشدبستانی و نیز به عنوان کارشناس آموزش و برنامهریزی در سازمان بهزیستی کشور، کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان و مراکز کودکان استثنایی فعالیت نماید.
درسهای این رشته در طول تحصیل:
دروس مشترک در هر دو گرایش کودکان عادی و کودکان با نیازهای ویژه:
اصول و مبانی آموزش و پرورش، آموزش و پرورش تطبیقی، روانشناسی عمومی، روشها و فنون تدریس، روانشناسی رشد ، آسیبشناسی روانی کودک، کمکهای اولیه، روانشناسی تربیتی، بهداشت روانی و مسائل خانواده، مقدمات برنامه ریزی آموزشی و درسی، آموزش و پرورش کودکان استثنایی، عوامل اجتماعی در رشد و پویایی گروهی، روشهای مصاحبه، مقدمات تکنولوژی آموزشی، روشهای آماری در علوم تربیتی، سنجش و اندازهگیری در علوم تربیتی، بهداشت و تغذیه مادر کودک، بیماریهای کودکان، اختلالات رفتاری و روشهای تغییر و اصلاح رفتار کودکان، روانشناسی بازی، مدیریت مراکز پیشدبستانی، آشنایی با مفاهیم ریاضیات و علوم پیشدبستانی، آموزش مهارتهای اجتماعی و اخلاق به کودکان، آموزش هنر به کودکان، کاردستی و مهارتهای فنی، کارورزی، مشاوره کودک، قصهگویی و نمایش خلاق، برنامهریزی در دوره پیشدبستان، مسائل ژنتیک، جامعهشناسی عمومی، حقوق کودک، مقدمات روش تحقیق در علوم تربیتی، مقدمات تکنولوژی آموزشی، روشهای آماری در علوم تربیتی، سنجش و اندازهگیری در علوم تربیتی، آشنایی با کامپیوتر، ارتباط و آموزش خانواده، آموزش و پرورش پیشدبستانی.
دروس تخصصی گرایش کودکان عادی:
رشد و پرورش زبان و مهارتهای کلامی، حرکات ورزشی و سرودهای خاص کودکان، ادبیات کودکان، کارورزی ، طرح پژوهشی مقدماتی.
دروس تخصصی گرایش رشد و پرورش کودکان با نیازهای ویژه:
شناخت کودکان، آشنایی با اختلالات رشد روانی ـ حرکتی کودکان عادی و استثنایی، آشنایی با بهداشت روانی معلولین و خانواده آنها، آشنایی با روانشناسی کودکان فزون کنش و کمرویی در کودکان پیشدبستانی و روشهای اصلاح، اختلالات گویایی و روشهای اصلاح در کودکان و نوجوانان، کارورزی، طرح پژوهشی مقدماتی.
منبع: کتاب آشنایی با رشته های دانشگاهی سازمان سنجش آموزش کشورتالیف خانم فیروزه سودایی ونرم افزار سامان رشته ی سازمان سنجش
راهنمایی ومشاوره
دیباچه: یک زندگی آرام، شیرین و بدون تنشهای عصبی بزرگترین آرزوی هر فردی است. آرزویی که دستیابی به آن بسیار دشوار است. چرا که امروزه افزایش مشکلات و پیچیدگی و آمیختگی آنها با یکدیگر، انسانها را بیش از زمانهای گذشته در برابر شرایط دشوار، نامساعد و پرفشار قرار میدهد تا جایی که انواع فشارهای روانی جزء لاینفک زندگی روزمره بسیاری از ما شده است. و این به معنای آن است که ایجاد روابط سالم و صمیمانه با همنوعان، داشتن زندگی پرثمر و تحقق نیروهای بالقوهای که در وجود تک تک انسانها به ودیعه گذاشته شده است، به سختی امکانپذیر میباشد.حال چه باید کرد؟ آیا میتوان منتظر ماند تا تمامی مشکلات حل گردد و سپس در مسیر زندگی گام برداشت؟ یا باید از دشواریها و مشکلات زندگی نهراسید و حتی از شکست پلی برای پیروزی ساخت؟بدون شک تمام افراد باید راه دوم را انتخاب کنند و برای پیشگیری از فشارهای روانی از راهنمایی کارشناسان مشاوره و راهنمایی بهره ببرند. چرا که این افراد میتوانند مردم را برای رسیدن به یک بهداشت همگانی در مقابل بیماریهای روحی و روانی واکسینه کنند.رشته راهنمایی و مشاوره یکی از رشتههای گروه علوم انسانی است که جنبه کاربردی دارد و دروس آن بیشتر در زمینه رشد، ابعاد مختلف شخصیت آدمی و پیشگیـری از مشکلات و اختلالات بخصـوص مشکلات دانشآموزان و نوجوانان است. مشاور به افراد آموزش میدهد که چه کنند تا دچار بحرانهای روحی نگردند و راه پیشرفت و تکامل را راحتتر و سریعتر طی نمایند. بخش دیگری از فعالیت مشاوره نیز شامل حال افرادی میشود که دچار بحران شدهاند و اکنون نمیدانند که چگونه باید از بحران مورد نظر عبور کرده یا با آن کنار بیایند در اینجا مشاور به فرد مراجعه کننده کمک میکند تا بتواند بر بحران موجود غلبه کند. مشاوره بیشتر جنبه کاربردی دارد و از تحقیقات و دادههای روانشناسی برای حل مشکلات مردم یاری میگیرد؛ مردم عادی که با بحرانهای روحی روبرو هستند.
تواناییهای لازم :
خوب گوش دادن و خوب سخن گفتن دو ویژگی مهم و ضروری برای دانشجوی رشته مشاوره است. یک مشاور باید بتواند با صبر و بردباری و آرامش درونی خود، فضای مناسبی برای مراجعه کننده ایجاد کند و به او اجازه دهد که خود را تخلیه کرده و دغدغههای ذهنی خویش را بیان کند. یک مشاور خوب باید از مسائل اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و مذهبی جامعه نیز اطلاع داشته باشد.
موقعیت شغلی در ایران :
مشاوره دارای ابعاد مختلفی است و میتوان برای انتخاب رشته تحصیلی، ازدواج، شغلیابی، نحوه ارتباط در یک محیط صنعتی، نحوه ارتباط اعضای خانواده یا نحوه روبرو شدن با بحرانهای دوران نوجوانی و جوانی از مشاور استفاده کرد. امروزه شغل مشاوره یکی از شغلهای تعریف شده در آموزش و پرورش است. و هر مدرسه در مقطع متوسطه یا پیشدانشگاهی حداقل نیاز به یک مشاور دارد. به همین دلیل با کمبود کارشناس در رشته مشاوره روبرو هستیم. در ضمن یک مشاور میتواند به غیر از آموزش و پرورش در بهزیستی، کمیته امداد، فرهنگسراها، مراکز بازپروری و زندانها به کار مشاوره بپردازد.
درسهای این رشته در طول تحصیل :
دروس پایه و اصلی :
ریاضیات پایه، مبانی جامعهشناسی، انسان از دیدگاه اسلام، روانشناسی عمومی، اصول فلسفه آموزش و پرورش، آمار توصیفی، آموزش و پرورش ابتدایی، راهنمایی و متوسطه، جامعهشناسی آموزش و پرورش، روانشناسی از دیدگاه دانشمندان اسلامی، مبانی راهنمایی و مشاوره، فیزیولوژی انسان (اعصاب و غدد)، آمار استنباطی، روشها و فنون راهنمایی و مشاوره، سنجش و اندازهگیری در علوم تربیتی ، روشها و فنون تدریس، نماد خانواده در اسلام و ایران، روانشناسی رشد، روش تحقیق در علوم تربیتی و مشاوره، مقدمات مدیریت آموزشی، روانشناسی یادگیری، تولید و کاربرد مواد آموزشی، مبانی کامپیوتر، روانشناسی شخصیت، روانشناسی تربیتی، آسیبشناسی روانی، مسائل جوانان و نوجوانان، روانشناسی اجتماعی، روانشناسی و آموزش افراد استثنایی، بازی درمانی، اختلالات یادگیری، آسیبشناسی اجتماعی ، بهداشت روانی.
دروس تخصصی :
راهنمایی و مشاوره تحصیلی، راهنمایی و مشاوره شغلی، کاربرد آزمونهای روانی (هوش، استعداد، رغبت)، کاربرد آزمونهای تشخیصی و شخصیت در مشاوره، نظریه مشاوره و رواندرمانی، راهنمایی و مشاوره گروهی، مشاوره خانواده، مددکاری اجتماعی در مشاوره، روشهای تغییر و اصلاح رفتار، متون تخصصی زبان، پروژه تحقیقاتی، تمرین عملی مشاوره (فعالیتهای راهنمایی)، تمرین عملی مشاوره (فعالیتهای مشاورهای).
منبع: کتاب آشنایی با رشته های دانشگاهی سازمان سنجش آموزش کشورتالیف خانم فیروزه سودایی ونرم افزار سامان رشته ی سازمان سنجش