آسیب شناسى جوانان در آیینه قرآن وامامان

اصغر بابایى

در ایننوشتار, تلاش شده تا نوجوانان و جواناندر دهکده جهانى مورد آسیب شناسى قرارگیرند. قرآن کریم حضرت یوسف را به عنوان((سمبل)) پاکى معرفى کرده و خطرها و آسیبهایى که این جوان پاک دامن را تهدید مىکرده, برشمرده و با کمک و با توسعه اىهمه جانبه بر پیروانش عرضه شده است. حقیقتا داستان بسیار شیرین حضرتیوسف(علیه السلام) ((زندگى نامه)) واقعىجوانان حقیقت جو است و شیوه زندگى کردننوجوانان و جوانان را در گستره خود قرارداده است. پس در جواب این سوال که:

آیاداستان یوسف(علیه السلام) قابل توسعهاست؟ و آیا عنصرى دانستن آن قابل اثباتمى باشد؟ باید گفت: قرآن در روایات, کتاب((جرى)) معرفى گشته, یعنى مانند آفتاب وماه در جریان است و بر انواع مصادیققابل تطبیق است. از این رو هم طبق روایاتیک آیه از قرآن نیز بر هر موردى که قابلانطباق باشد تطبیق مى گردد; هرچند کهربطى به مورد نزول آیه نداشته باشد. عقلهم همین سلیقه و روش را صحیح مى داند,چون قرآن براى هدایت همه انسان ها و درهمه زمان ها نازل شده است. بنابراین داستان حضرت یوسف(علیهالسلام) همان سرنوشت و فراز و نشیبزندگى یک جوان قدسى است و گستره زندگىتمام جوانان را در هر زمان و مکانى, تحتپوشش قرار مى دهد. از این رو ((جوانانقرآن)) باید یوسف گونه با آسیب ها و آفتها مقابله نمایند. از این رو سوره یوسفرا ـ که سوره جوانان و زندگى نامهیوسف(علیه السلام) است ـ مطالعه کرده واز آن الگو بگیرند. حد آسیبو آفت اخلاقى، در تهدیدجوانان

همان طورى که صفاتپسندیده, انسان را به معراج مى برند,صفات ناپسند نیز انسان را به گمراهى مىکشانند. یکى از صفات ناپسندى که زندگىانسان را به نابسامانى مى کشاند, حسادتاست. ((حسد)) نهال ایمان را مى سوزاند وفرد و جامعه را با خطر جدى مواجه مىسازد. آتش حسد, حد و مرزى نمى شناسد, بلکهفراگیر بوده و دامن گیر همه افراد مىگردد. خداوند در همین زمینه مى فرماید:((اذ قالوا لیوسف واخوه احب الى ابینامنا ونحن عصبه ان ابانا لفى ضلالمبین))(1) آنگاه که (برادران او) گفتند:همانا یوسف و برادرش (بنیامین) نزدپدرمان از ما که گروهى نیرومند هستیممحبوب ترند. همانا پدرمان (در این علاقهبه آن دو) در گمراهى روشنى است.

اولینآسیبى که این جوان ملکوتى را با خطر جدىمواجه ساخت, ((حسادت خودمانى)) بود.حسادتى که از درون خانه شعله ور شده, حسحسادت, برادران را به طرح نقشه اى وادارساخت, بعضى گفتند: ((یا یوسف را بکشید ویا او را به سرزمین دوردستى بیفکنید تامحبت پدر یک پارچه متوجه شما بشود.))(2)این بود دو پیشنهاد پلیدى که در بینبرادران به خاطر حسادت مطرح شد:

لذا امام سجاد(علیهالسلام) مى فرماید:

((اللهم سلم لىقلبى من البغى والحسد والکبر والعجبوالریإ والنفاق و سوء الاخلاق; خدایا!قلب و جان مرا از سرکشى, حسد, خودبزرگبینى, از خود راضى بودن, خودنمایى,دورویى, و اخلاق ناپسند, سلامت بدار.))(4)

حسد, یک بیمارى روانى اى است که جان وجامعه انسانى را نابود مى کند. لذا بایدبا دعا و عوامل معنوىاى که ائمهمعصومین(علیهم السلام) بیان کرده اند آنرا مداوا نمود.

بنابراین حسد را بایداز طریق دعا درمان کرد, نه دارو و عواملمادى.

حضرت على(علیه السلام) مىفرماید:

((فان الحسد یإکل الایمانکما تإکل النار الحطب; (بر هم حسد مورزیدکه) حسد ایمان را مى خورد ـ چنان که آتشهیزم را نابود مى کند.))(5)

البتهحسادت هاى دشمنان معنویت, مرموزتر وشکننده تر از حسادت آدم هاى معمولى است,زیرا سرمنشإاش مسائل سیاسى ـ اجتماعىاست. دنیاى امروز به صورت مجتمعى ازهمسایگان و دهکده اى کوچک درآمده است.به طورى که با همدیگر رفت و آمد داشته واز رفتار همدیگر آگاه و باخبرند. در یکچنین دهکده اى جهانى, دشمن به راحتى ازهمه چیز و همه کس اطلاع دارد. به راحتىمى تواند قشرهاى مختلف هر جامعه راشناسایى کرده و مورد هجوم فرهنگى ومانند آن قرار دهد. بنابراین آسیب شناسىجوانان باید با نگرشى جهانى و کلى موردبررسى قرار گیرد, نه در یک جامعه بسته ومحدود. به هر حال حسودان جهانى پیروانحضرت یوسف را در سراسر جهان مورد تهدیدقرار داده, و براى تمام آن ها طرح و نقشهشومى تدارک دیده اند.

گرچه آسیب ها وآفت ها در حیاط خلوت منزل و درون خانه,پیروان حضرت یوسف راتهدید مى کند. امادشمنان خارجى و داخلى اى که با پاکى ومعنویت مخالف اند, کمتر آنها را فراهممى کنند. به عنوان مثال مى توان به پخشبرنامه هاى مبتذل ماهواره اى و امثال آناشاره کرد.

لذا امام سجاد(علیهالسلام) مى فرمایند:

((بارخدایا!مشرکان را به مشرکان گرفتار ساز تا ازدستیابى بر سرزمین هاى مسلمانانبازمانند, و آنان را با کاستن عددشان ازکاستن مسلمین باز دار و رشته اتحادشانرا بگسل تا از همدستى بر ضد مسلمین بازمانند.))(6)

بنابراین باید براى محفوظماندن جوانان از خطر دورى از معنویت وفرار از حقیقت و اخلاق انسانى تلاش کردو از هر نیرو و امکاناتى استفاده نمود;گرچه خود جوانان هم باید با هوشیارى وفراست با نقشه هاى ضد انسانى دشمنان ودوستان مقابله کرده و از دام آنها فرارکنند. چهره هاى دروغین,در کمین جوانان

خداوند در قرآن کریم مى فرماید:

((قالوا یا ابانا انا ذهبنا نستبقوترکنا یوسف عند متاعنا فاکله الذئبوما انت بمومن لنا ولو کنا صادقین))(7)گفتند: اى پدر! ما براى مسابقه رفتیم ویوسف را نزد اثاثیه خود گذاشتیم و گرگاو را خورد. هرچند ما راست بگوییم, اماتو باور نخواهى کرد.

گرگ ها, براىخوردن دست به درندگى نمى زنند, بلکه بهخاطر شهوت رانى و خون آشامى است که خوىدرندگى را در آنها تقویت کرده. از این روهیچ وقت آرام نمى گیرند و تمام توان خودرا به کار مى بندند. در عین این که گرگ هانسبت به بعضى از حیوانات دیگر مانند:پلنگ, نهنگ, شیر و شتر, جثه کوچکترىدارند, اما به جهت صفت ((خون آشامى)) سمبل((درندگى)) مى باشند:

گرگ صفتى وخوى درندگى در جامعه ناسالم جهانىامروز, موج مى زند. امام على (علیهالسلام) در نامه اى به عبدالله پسر عباسیا عبیدالله برادر عبدالله فرموده:

((... و ایتامهم اختطاف الذئب الازلدامیه المعزى الکسیره...; و چون مجالبیشترى در خیانت به امت, به دستت افتاد,شتابان حمله نمودى و تند برجستى و آنچهتوانستى از مالى که براى بیوه زنان ویتیمان نهاده بودند بربودى. چنانکه گرگتیز تک برآید و بز زخم خورده و از کارافتاده را برباید... به خدا اگر حسن وحسین چنان مى کردند که تو کردى از من روىخوش نمى دیدند و به آرزویى هم نمىرسیدند, تا آن که حق را از آنان بستانم وباطلى را که به ستمشان پدید شده نابودگردانم.))(9)

امام على(علیه السلام)زندگى رانت خواران و راحت خواهان رامورد آسیب شناسى و کالبد شکافى قرار مىدهد و آنان را با گرگ تیز تکى که بز زخمخورده و از کار افتاده را برباید,مقایسه و تشبیه مى کند.

به هر حالاگرچه جوانان یک جامعه مانند یوسف از شرگرگ صفتان روزگار در امان نیستند, اماباتوکل به خدا و پیمودن راه انسانیت وحقیقت مى توانند از موج حمله هاى آنهادر امان باشند. خداوند هم پشتیبان ویاور انسان هاى پاک و ملکوتى است.

حضرت على(علیه السلام) در یک آسیبشناسى عمیق و دقیق, گرگ صفتان تمام زمانها را مورد خطاب قرار مى دهد, مى فرماید:

((... و کان اهل ذلک الزمان ذئابا, وسلاطینه سباعا, و اوساطه إکالا, وفقراوه امواتا.. ولبس الاسلام لبس الفرومقلوبا; پیشواى قوم باید با مردم خود بهراستى سخن بگوید و پراکندگى مردم را بهاجتماع تبدیل کند, و ذهن خود را آمادهپذیرفتن گرداند[...در غیر این صورت] باطلبر جاى استوار شود, و نادانى بر طبیعت هاسوار و کار ستمکار بزرگ گردد, و دعوت (بهحق) اندک و کم خریدار شود, و روزگار چوندرنده اى دیوانه حمله آرد, و باطلآرمیده برخیزد, و در کار دین جدایىپذیرند, در دروغ با هم دوست باشند و درراست با یکدیگر دشمن شوند. و چون چنینشود, فرزند ـ با پدر ـ کینه ورزد و باران,کشت ها را بسوزاند, فرومایگان درهم پخشکنند, و جوانمردان تهدیدست مانند. مردماین زمان گرگانند, و پادشاهانشاندرندگان, و فرودستان طعمه آنان,مستمندان همانند مردگان باشند. سرچشمهراستى خشک شود و چشمه دروغ جوشان گردد.راستى را به زبان به کار برند, ولى در دلبا هم دشمن اند. گناه و نافرمانى سببپیوند گردد و پارسایى موجب ریشخند, واسلام به طور وارونه جلوه دهند و کسىسخن حق نگوید.))(10)

بنابراین ازدیدگاه امیرالمومنین (علیه السلام) ریاو دورویى, گرگ صفتى و خوى درندگى, آسیبهایى هستند که مى توانند افراد جامعه,خصوصا جوانان را به کام خود فرو برده واز مسیر انسانیت و پاکى منحرف سازند.لذا در عصر ما هیچ کس نمى تواند رهبرىقافله جوانان جهان را بر عهده بگیرد مگراین که خود از تمام پلیدىها و حیله ها بهدور باشد و نفس خود را با صفات پاکانسانى آراسته گرداند. بنابراین بهترینراهنماى بشریت ـ در رسیدن به سعادت ـهمان رهبران معنوىاند. چالش ها و موانعرشد معنوى جوانان

در داستان حضرتیوسف (علیه السلام) آمده:

((وجإتسیاره فارسلوا واردهم فادلى دلوه قالیا بشرى هـذا غلام واسروه بضاعه واللهعلیم بما یعملون)) کاروانى فرا رسید و آبآورشان را فرستادند. او دلوش را در چاهانداخت و گفت: مژده باد, این پسرکىاست...))(11)

3 - چیدن گوشت بدن خود

از عقوبت‏هاى اخروى دیگر زنان بدحجاب در قیامت چیدن گوشت بدن آنان توسط ایشان است که در روایت پیشین به آن اشاره شده است:

»و رأیت امرأة تقطع لحم جسدها من مقدمها و مؤخرها بالمقاریض من النار...«

زنى را دیدم که گوشت بدن خود را از جلو و از عقب باقیچى‏هائى از آتش مى‏چید.

»و اما التى کانت تقرض لحمها بالمقاریض فانها کانت تعرض نفسها على الرجال«

و اما آن زنى که گوشت بدن خود را به قیچى هائى از آتش مى‏چید، آن زنى بود که در دنیا خود را در معرض تماشاى نامحرمان و در اختیار آنها مى‏گذاشت(68).

2 - آویزان شدن بر مو

پیامبراکرم )ص( در مورد آن‏چه در لیلة المعراج مشاهده کرده بود، مى‏فرماید:

»و رأیت امرأة معلقه بشعرهایغلى دماغ رأسها«

زنى را دیدم که به موهاى سرش آویزان بود و مغز سر او به جوش و غلیان در آمده بود. سپس در توضیح رفتارى که این پیامد را به همراه داشته، فرمودند:

» اما المعلقة بشعرها فانها کانت لا تغطى شعرها من الرجال(67)»

اما آن زنى که به موهاى سرش آویزان بود، زنى است که موهاى خود را از مردان نمى‏پوشاند .

1 - آتش دوزخ

پیامبر اکرم )ص( در گفتارى زنانى را که زینت خود را براى نامحرمان آشکار سازند، سزاوار آتش دوزخ مى‏شمارد:

» نهى النّبى ان تتزیّن المرأة لغیر زوجها، فان فعلت کان حقاً على اللّه ان یحرقها«(66).

پیامبر اکرم )ص( نهى کرد زن را از این‏که خود را براى غیر شوهرش آرایش نماید. اگر چنین کند، بر خداوند سزاوار است که او را در آتش بسوزاند.

آثار اخروی بد حجابی

4- آثار اخروى بد حجابى

ط. نکویی ریزی

قرآن کریم مى‏فرماید: »و ان لیس للانسان الا ما سعى و انّ سعیه سوف یرى«(65) و این‏که براى انسان جز حاصل تلاش او نیست و )نتیجه( کوشش او به زودى دیده خواهد شد. سعى به معناى جدیت در کار است، هر کس بهره‏اش بواسطه سعى اوست و نیز بهره سعى کسى را هم به دیگرى نمى‏دهند، همانطور که ضرر کسى را به دیگرى نمى‏دهند، چنانچه هر کس طعام خورد، خودش سیر مى‏شود نه غیر او.

در مورد آخرت هم همینطور است بعضى را شیطان فریب مى‏دهد. آنان به جاى آن که در تهیه توشه قیامت کوشش کنند و از عذاب قیامت بترسند، به غفلت مى‏گذرانند و ایمان خود راتباه مى‏کنند در حالى که به تکرار، آیات حجاب را خوانده‏اند یا حدیث معراج را شنیده‏اند. شیطان که دشمن قسم خورده‏ى ما انسان‏هاست، همواره درصدد فریبکارى و ضربه زدن به ماست. او در پى زمینه‏هایى مى‏گردد که بهتر بتواند انسان را فریب دهد، شکى نیست که بدحجابى زنان از بهترین دام‏ها و وسائل وسوسه شیطان و فریبکارى اوست، که زن را از بهشت برین به جهنم مى‏کشاند.

از جمله آثار بدحجابى زنان کیفر آخرتى است، زیرا حجاب ناقص یا آشکار کردن مو، آرایش‏ها و زینت‏ها در نزد نامحرم و جلوه‏گرى با لباس‏هاى نازک، تنگ، با مدل‏هاى مخصوص و رنگ‏هاى مهیج از جمله گناهانى است که بر آن وعده عذاب داده شده است. چه اینکه بدحجابى نمونه بارزى از گناهان جنسى است که به بسیارى از گناهان دیگر دامن مى‏زند.

نمونه‏هائى از عذاب اخروى زنان بدحجاب عبارت است از:

ه- گسترش تهمت و سوءظن

یکى از آثار بدحجابى سوء ظن افراد جامعه و تهمت زدن به زنان و دختران بدحجاب است. از آن جا که افراد بدحجاب بر خلاف فرهنگ جامعه اسلامى، حجاب اسلامى را رعایت نکرده و با پوشش و ظاهر نامناسب به جامعه وارد مى‏گردند، ممکن است مورد سوء ظن افراد جامعه واقع شوند، افراد جامعه مى‏گویند: چنین شخصى که به این راحتى احکام الهى را زیر پا نهاده و از غضب الهى نمى‏ترسد چه بسا خلاف‏هاى دیگرى را انجام دهد.

اسلام از حقوق زنان با حجاب و با ایمان دفاع مى‏کند و در سوره نور مى‏فرماید:

ان الذین یرمون المحصنات الغافلات المؤمنات لعنوا فى الدنیا و الاخره و لهم عذاب عظیم58

زنان پاکدامن و دور از هر آلودگى و با ایمان را مورد تهمت قرار ندهید و اگر کسى چنین کند در دنیا و آخرت لعنت شده و عذاب بزرگى براى آن هاست.

امیرالمؤمنین على علیه‏السلام در ضمن گفتارى به فرزندش امام حسین علیه‏السلام مى‏فرماید:

واکفف علیهن من ابصارهن بحجابک ایاهن فان شدة الحجاب ابقى علیهن .

از طریق حجاب و پوشش بانوان، آن‏ها را بپوشان، چرا که رعایت حجاب به طور جدى و محکم زنان را به طور سالم‏تر و پاک‏تر حفظ خواهد کرد59 .

روشن است که یکى از موارد حفاظت از بانوان، حفاظت از آنان در برابر سیل شایعات و تهمت‏هاى نارو است.

امام على ع مى‏فرماید: من وضع نفسه مواضع التّهمة فلا یلو منّ من اساء به الظّن کسى که خود را جایگاه تهمت قرار داد، نباید جز خود را نکوهش کند60 بنابراین، زنى که به پوشش کامل خود اهمیت نمى‏دهد، نمى‏تواند مانع بروز حرف و حدیث‏هاى یاوه‏گویان شود، کمااین که نمى‏تواند آنان را مورد ملامت خود قرار دهد.

منبع

د- تنزل بهره‏ورى در فعالیت‏هاى اجتماعى

بدحجابى زن در اجتماع از سویى نیروى کارآیى مردان را دچار توقف و رکود مى‏سازد و از سوى دیگر مانع از پرداختن جدى خود زن به کار و فعالیت اجتماعى مى‏شود.

زنى که در محل کار فکر و ذهنش مشغول خودآرایى و خودنمایى است، تمرکز فکرى لازم را براى پرداختن جدى به کار نمى‏یابد، در حالى که لازمه انجام کار و تلاش جدى و پربار حضور قلب و تمرکز حواس است.

زنان بدحجاب، مردانى را که باید با آرامش خاطر سرگرم کار و فعالیت باشند به چشم چرانى وادار مى‏کنند و هوش و حواس آنان را اندکى هم که شده، از کار معطوف به امور جنسى مى‏کنند و بدین جهت مقدارى از نیروهاى فعال اجتماع ضایع مى‏شود و کارهایى هم به طور ناقص انجام مى‏گیرد.57

ج- زمینه‏سازى رخدادهاى مخاطره‏آمیز

بدحجابى سبب افزایش جنایت و حادثه آفرینى در جامعه مى‏شود. بى‏تردید سرچشمه بسیارى از حوادث مرگبار، درگیرى‏ها و نزاع‏هاى فردى و خانوادگى، قتل و جنایات، از بدحجابى و خودنمایى زنان آغاز مى‏گردد. وقتى در کوچه و خیابان یا در مجلس مهمانى و عروسى مختلط و همنشینى زنان با مردان نگاه مردان به زنى بى حجاب یا بدحجاب افتاد، سر و صورت آرایش کرده زن جوان از یک سو و ادا و اطوارها و راه رفتن و سخن گفتن آن چنانى از سوى دیگر، نگاه مرد را تندتر و طولانى‏تر مى‏نماید، در نتیجه همین نگاه‏هاى به ظاهر ساده موجب حوادث مرگ‏بار، تصادفات، زد و خوردها و جنایات بى شمار مى‏گردد.55 پیامبر اکرم ص فرمود:

... من جالس النساء فلابد له من الزنا و لابد للزانى من النار، سرانجام کسى که همنشینى و اختلاط با زنان کند، زنا مى‏باشد و سرانجام زناکار آتش جهنم است.56

ب- سلب آرامش جوانان

زندگى مادى و معنوى و تکامل انسان بستگى به شرایط و عوامل مختلفى دارد که مهم‏ترین آن‏ها سلامتى جسمى و روحى است، بشر باتوجه به اهمیّتى که براى سلامتى خود قائل است، همواره در جهت حفظ و تأمین سلامت خود کوشیده و با ایجاد مراکز علمى پژوهشى و ساخت واکسن‏هاى پیشگیرى کننده و داروهاى مختلف براى سلامتى خویش، نهایت سعى و تلاش را انجام داده و مى‏دهد.

انسان موجودى است نسبتاً ضعیف و تأثیرپذیر، چنان‏که جسم او بیمار شود روح تأثیرپذیرفته بیمار مى‏گردد و حالت طبیعى و اعتدال خود را از دست مى‏دهد54 . بنابراین تنهاپیشگیرى از بیمارى‏هاى جسمى نمى‏تواند سلامتى کامل انسان را تضمین نماید، بلکه جامعه باید از هر چیزى که سلامت و سعادت انسان را تهدید مى‏کند به دور باشد تا انسان با آرامش در آن زندگى کند و رشد و تعالى یابد.

متأسفانه بدحجابى زنان در جامعه سبب بیمارى‏هاى روحى و روانى جوانان مى‏گردد، غریزه شهوت را از مسیر خود منحرف مى‏سازد و سبب طغیان بى‏رویه آن مى‏گردد. یک خانم بد حجاب، خرمن عمر جوانان را در آتش هوس و شهوت مى‏سوزاند، راحتى و آسایش را از آنان سلب مى‏کند، عقل و اراده و فکر آنان راتحت الشعاع نیاز همراه با حرص و آز که قناعت‏پذیر نیست قرار مى‏دهد، تا حسرت جنسى بر آنان غالب شده و آن‏ها را به تباهى کشاند.

بدحجابى باعث بیدارى قبل از موعد غریزه جنسى مى‏شود و مسیر زندگى جوان را دستخوش تغییر مى‏کند و موجب گرفتارى و نابودى او مى‏گردد در حالى که این غریزه یکى از نعمت‏هاى الهى براى ادامه حیات و بقاء نسل و ایجاد جوشش و انگیزه و عشق و تشکیل خانواده بوده و در اصل براى حیات و آرامش بشر قرار داده شده است.

آثار اجتماعی بد حجابی

ط. نکویی ریزی

الف- زمینه‏سازى براى نگاه آلوده

بدحجابى زن در جامعه آتش هوس را در اندرون مرد مى‏افروزد، مردان کم اراده و سست عقیده را به چشم چرانى وامى‏دارد، زنان بد حجاب بالباس و شکل و شمایل ظاهرى خود هر جوانى را وسوسه مى‏کنند، مگر این‏که مردان به آیات قرآن عمل کرده و چشم‏هاى خود را از نگاه به نامحرم فرو گیرند.

قرآن کریم مى‏فرماید: قل للمؤمنین یغضوا من ابصارهم50 به مؤمنان بگو چشم‏هاى خود را از نگاه به نامحرمان فرو گیرند. چشم چرانى بیمارى مهلک و خانمان براندازى است که مقدمه ورود در بسیارى از گناهان است در اثر چشم‏چرانى، بعضى از مردان با انواع حیله و فریب‏ها، دوشیزگان معصوم و ساده لوح را فریب مى‏دهند و سرمایه عفت و آبروى شان را بر باد مى‏دهند و به وادى فساد و بدبختى رهسپارشان مى‏سازند.51

چشم چرانى در سخنان معصومین ع تیرى زهرآلود از تیرهاى شیطان معرفى شده است که بدحجابى زنان مقدمه آن محسوب مى‏شود.

عن الصادق ع النظر سهم من سهام ابلیس مسموم و کم من نظرةٍ اورثت حسرةً طویله52

نگاه تیرى از تیرهاى زهرآگین شیطان است، چه بسا یک نگاه که حسرت طولانى در پى دارد.

پیامبر اکرم ص مى‏فرماید: و من ملأعینیه من امرأة حراماً حشاهمااللّه یوم القیمة بمسامیر من نار و حشاهما ناراً حتى یقضى بین الناس لم یومر به الى النار53

هر کس از حرام چشمش را پر سازد روز قیامت دو میخ آهنین در چشم او فرو مى‏کنند و آتش آن‏ها را بر خواهد گرفت تا به حساب مردمان رسیدگى شود آنگاه او را نیز به آتش افکنند.

روشن است که بدحجابى زنان مهم‏ترین عامل زمینه‏ساز این رفتار ناپسند در جوانان به شمار مى‏رود.