تبیان، دستیار زندگی

پاسخ : 1. خداوند تبارک و تعالي بر هر چيزي تواناست. 2. زندگي انسان بر اساس اختيار و اراده تنظيم شده است. 3. اگر خداوند متعال، سحر و جادو را نابود کند يا هر بدي را نابود کند که به آن توانا و قادر است؛ پس اختيار انسان چه مي شود؟ 4. قرآن درباره مقابله با سران کفر مي فرمايد: «فقاتلوهم يعذبهم الله بايديکم؛ با آنها جنگ کنيد خداوند آنها را با دست شما عذاب مي فرمايد» V} (توبه، آيه 14).{V يعني خداوند از ما انسان ها مي خواهد که در برابر کارهاي ناروا بايستيم و با آن مقابله کنيم. فريضه امر به معروف و نهي از منکر که بر آن تأکيد فراواني شده است، راهکار مقابله با کارهاي خلافي چون سحر و جادو است. 5. گذشته از اين موارد، سحر و جادو اثر واقعي بر افراد ندارد؛ بلکه اثر رواني بر افراد دارد که با تقويت روحيه ايمان مي توان با آن مقابله کرد. 6. بنابراين در عين حال که خداوند بر هر چيزي تواناست اما آنچه به زندگاني ما انسان ها برمي گردد و در محدوده اختيار ماست به ما سپرده تا ما خود عمل کنيم يا با حسن اختيار خود راه درست را برگزينيم يا با سوء اختيار خود به بيراهه برويم و اگر اين مطلب نبود، ثواب و عقاب و بهشت و جهنم و اختيار و اراده معني نداشت.

پاسخ : دانشجوي محترم: اسلام از نظر حقوقى حساب ويژه‏اى براى پدر و مادر بازكرده همان گونه كه در جنبه‏هاى عاطفى نيز حساب جداگانه‏اى براى آنها در نظر گرفته است لذا در روايات آمده كه اگر پدر و مادرى از فرزندانشان راضى باشند موجب خير و بركت و سعادت فرزند مى‏شود اگر در حق فرزندان خود دعا كنند خداوند به اين دعا توجه خاصى مى‏نمايد كما اين كه اگر والدين از فرزندان ناراضى باشند و خداى ناكرده آنها نفرين كنند ممكن است، خداوند بر چنين فرزندانى كه موجب ناراحتى والدين شوند قهر و غضب نمايد حتى از نظر حقوقى در بخش قصاص و ديات آمده كه اگر پدرى خداى ناكرده فرزند خود را به قتل برساند قصاص نمى‏شود مگر در يك شرايط استثنايى با تشخيص حاكم شرع، همچنين از نظر شرعى پدر و مادر مى‏توانند به اندازه نيازشان از اموال فرزند خود بردارند و مسائلى از اين قبيل در فقه اسلامى زياد وجود دارد يا در روايات آمده «نيكى كردن به والدين بزرگترين فريضه است» و يا اينكه مى‏فرمايد «بهشت زير پاى مادران است» اين همه آيه و روايت كه در اين زمينه وارد شده حاكى از اهميتى است كه خداوند براى والدين قائل شده است و اينها بدون حكمت نيست چه اينكه اينها در مقابل زحماتى كه والدين براى فرزندان متحمل مى‏شوند ناچيز است آنها از لحظه انعقادو نطفه تا هنگام تولد و همچنين بعد از تولد دوران شيرخوارگى و بعد كودكى مشكلاتى بسيار زيادى را متحمل شده‏اند بنابراين خداوند نيز در مقابل زحمات آنها حقوق ويژه‏اي را براى آنها قائل شده است. از اين رو بايد در هر شرايطى احترام آنها را نگه داشت هر چند در بعضى اوقات دربرخورد با فرزندان خود دچار اشتباه شوند البته توجه به اين نكته لازم است كه خداوند همه انسانها را در مقابل اعمال و رفتارى كه انجام مى‏دهند مورد سؤال قرار مى‏دهد و والدين نيز بايد پاسخگوى اعمال و رفتار خود باشند بنابراين در همه حال ما وظيفه داريم به والدين خود احترام بگذاريم حتى اگر آنها به ما بى احترامى كنند فقط اگر آنها بخواهند ما را به كار حرامى وادار كنند يا از انجام تكليف واجبى باز بدارند، اطاعت از آنها لازم و صحيح نيست چه اينكه اطاعت خداوند بر هر كس ديگر حتى والدين نيز مقدم است. مطمئن باشيد اگر رضايت والدين را بدست آوريد خداوند بسيارى از گناهان شما را مى‏بخشد و به زندگى شما خير و بركت مى‏دهد و دعاى والدين را بدرقه راه پُر فراز و نشيب زندگى شما قرار مى‏دهد و در آخرت نيز پاداشهاى فراوانى در انتظار شما خواهد بود. دانشجوي گرامي , بايد توجه داشته باشيد كه اسلام نظام خانواده را بر پايه هاي استواري بنا كرده كه هم با ضرورت هاي زندگي مطابقت دارد و هم نيازهاي انسان ها را از جهات گوناگون برآورده است . اسلام همه روشهاي زندگي هدفدار را براي اصلاح خانواده و رشد و شكوفائي آن مطرح كرده و نسبت به محيط خانه توجه خاصي مبذول داشته است و نيز آداب مشتركي نسبت به اعضاي خانواده تعيين فرموده تا پيوند همه جانبه اي بين آنها به وجود آيد. آنچه در اين زمينه اصل است، احسان به پدر و مادر و دورى از اذيت و آزار به آنان است. البته اين به معناى تسليم شدن در برابر سليقه‏هاى آنان نيست؛ ولى بايستى با تيزهوشى و درايت، شخصيت و مقام آنها را حفظ نمود و احترامشان را نگه ‏داشت؛ ولى در عين حال بايد به گونه‏اى رفتار كرد كه آنان استقلال شما را به رسميت بشناسند و درصدد تحميل سليقه‏هاى خود بر شما نباشند. در پايان ضمن تأکيد به مطالعه و رعايت آنچه که در روابط فرزند با والدين ذکر کرديم توصيه مي کنيم براي ايجاد رابطه عاطفي نزديک تر با والدين به نکات زير نيز توجه فرماييد. 1- بيش از گذشته به آنها احترام گذاشته به گونه اي که تغيير رفتارتان را کاملا احساس کنند. 2- هرگز زبان به شکوه و گلايه از آنها نگشاييد بلکه از آنها تعريف و تمجيد کنيد و از زحمات شان تشکر و قدرداني کنيد. 3- اگر هم در مواردي حق با شماست، در برابر سخنان و گفته هاي آنها سکوت همراه با احترام داشته باشيد. 4- در حضور ديگران از ويژگي هاي مثبت آنها تعريف کرده و سپاسگزار آنها باشيد. 5- هر جا و در هر موقعيتي که نيازمند کمک شما هستند سريعا و با کمال احترام به خصوص در حضور ديگران به کمک آنها بشتابيد.

پاسخ : علامه حلى در كتاب كلامى كشف المراد مى‏نويسد: «حكمت به دو معنى است: (1) معرفت اشياء؛ و (2) صدور اشياء بر وجه اكمل و احسن. و خداوند به هر دو معنى حكيم است.(1) براى اثبات حكيم بودن خداوند متعال لازم است كه ابتداء معانى حكمت را روشن كنيم. زيرا حكيم يعنى موجود صاحب حكمت. T}معانى حكمت{T حكمت داراى معانى متعددى است كه دو معناى آن براى بحث ما ضرورى است: 1 - حكمت عبارت از علم تام و درست و صحيح و مطابق با واقع نسبت به موضوع مورد انديشه است. در اين معنى معرفت و شناخت صحيح به اشياء و امور را حكمت گويند. 2 - حكمت عبارت از فعل محكم است به‏گونه‏اى كه فاعل در انجام فعل همه آنچه براى به سامان رسيدن آن لازم و ضرورى است، انجام دهد. به عبارت ديگر صدور فعل بر وجه اكمل و احسن را حكمت گويند و فاعل آن را حكيم نامند. T}توضيح معناى حكمت{T توضيح اينكه ما انسانها در افعال و كردار اختيارى و ارادى خود، بر اساس اراده عمل مى‏كنيم، اراده‏اى كه مبتنى بر علم است، علم به اينكه انجام فلان كار براى ما مطلوب و خوب است و خير ما در انجام آن است و تركش موجب ضرر يا نقص در ما مى‏شود. با مثالى موضوع را روشن مى‏كنيم: دانشجويى را فرض كنيم كه در سال آخر مقطع كارشناسى تحصيل مى‏كند، وى در مرحله‏اى است كه بايد تصميم قطعى بگيرد كه يا ادامه تحصيل دهد و وارد مقطع كارشناسى ارشد شود يا به همان مقطع كارشناسى قناعت كند و به دنبال يافتن شغلى مناسب باشد. فرض كنيم كه او راه دوم را انتخاب كرد و از ادامه تحصيل منصرف شد و به دنبال شغل مناسب رفت. رفتار و تصميم او را با هم تحليل كنيم: 1 - او بين انجام دو كار، بر سر دو راهى بود: يا ادامه تحصيل يا يافتن شغلى مناسب. 2 - او گزينه دوم را به حال خود مناسب ديد و آن را انتخاب كرد. اين انتخاب مبتنى بر اراده انصراف و ترك تحصيل در مقطع بالاتر و اراده يافتن شغل مناسب است. 3 - اراده او مبتنى و برخاسته از نوعى علم است. اين علم كه بين اين دو گزينه، راه دوم يعنى پيدا كردن شغل مناسب براى آينده او بهتر است و خير او در آن است كه تحصيل در مقطع بالاتر را متوقف كند و به دنبال شغل مناسب برود. به عبارت ديگر، نفع او در انتخاب چنين روشى براى آينده زندگانى‏اش است. 4 - در حقيقت اين علم، علم به ترجيح يكى از دو گزينه به حال اوست كه او را برانگيخت كه راه دوم را انتخاب كند. به عبارت ديگر اين علم، سبب و علت انجام و اتخاذ چنين تصميمى براى آينده او شد. پس علم مذكور غايت و هدف فعل و كردار او را مشخص كرد. يعنى رفتار خاص او هدفى را دنبال مى‏كند كه علم مذكور به اينكه انتخاب گزينه دوم بر گزينه اول ترجيح دارد، هدف اين رفتار را معين كرد. 5 - برانگيخته شدن در انجام هر كارى و انجام آن تنها در صورتى است كه خيرى در آن متصور باشد. دانشجوى مثال ما، خير خود را در يافتن شغلى مناسب دانست. به عبارت دقيقتر، وى «مصلحت» خود را در آن ديد كه بين دو گزينه بالا، راه دوم را انتخاب كند. و مصلحت همان خيرى است كه بر انجام فعل و تحقق اهداف بر آمده از انجام فعل مترتب است. همه رفتار و كردار ما انسانها مبتنى بر جهت مصلحت است كه ما را بر انجام فعل برمى‏انگيزد. و اگر كارى بدون مصلحت انجام شود، از نظر همه عقلاء جهان، كارى بيهوده و عبثى است و فاعل آن فردى سفيه و نادان است. اما اين مصلحت‏انديشى كاملاً در درون ذهن ما انجام مى‏شود. ما گزينه‏ها را بر اساس واقعيات بيرونى تجزيه و تحليل مى‏كنيم و آنگاه جهت مصلحت را تشخيص مى‏دهيم و كردارى كه مبتنى بر مصلحت است انجام مى‏دهيم. آن دانشجو همه جوانب ادامه تحصيل و ترك آن را سنجيد، مشكلات راه را بررسى كرد، فوايد و مضرات آن را به سنجش خرد خود گذارد و در مقابل يافتن شغلى مناسب را در ترازوى سنجش قرار داد، واقعيات اجتماعى و توان و استعداد خود را نيز در اين ترازو به توزين گذارد؛ آنگاه اين صورت علمى براى او پيدا شد كه مصلحت او در اين است كه گزينه دوم را انتخاب كند و عزمش جزم شد و راه دوم را انتخاب كرد. به اين ترتيب مصلحت‏انديشى او مبتنى بر شناختى دقيق و صحيح و سنجشگرانه از شرايط بيرونى و مطابق با واقعيات موجود است كه از آن به حكمت تعبير مى‏كنيم. پس اگر او در مصلحت‏انديشى خود، درست انديشيده باشد و واقعيات را درست تحليل كرده باشد، يقيناً انديشه او حكيمانه است. اما اگر در اين مصلحت‏انديشى، همه جوانب را مدنظر قرار نداده باشد، و شناخت صحيحى از واقعيات موجود كسب نكرده باشد، يا به جاى اينكه عقل را حاكم و داور گزينش و سنجش قرار دهد، احساسات يا اميال نفسانى خود را حاكم قرار داد، در حقيقت بر اساس مصلحت رفتار نكرده و انديشه او بر خلاف حكمت است و بلكه مبتنى بر نوعى نادانى و جهالت است. بسيارى از مردم در اين مرحله مشكل دارند و در تصميم‏گيرى براى انجام كارهاى خويش، انديشه درست را به كار نمى‏گيرند و سعى نمى‏كنند كه همه جوانب مسئله را بشناسند و شناخت و معرفتى صحيح و واقع‏گرايانه پيدا كنند و خلاصه حكيمانه نمى‏انديشند. 6 - در مرحله بعد، اگر اين دانشجو در انتخابى كه كرد و تصميمى كه گرفت، همه جوانب را سنجيد و شناخت صحيحى كسب كرد، تصميم و انتخاب او حكيمانه خواهد بود و فعل و كردار او نيز محكم است، به‏گونه‏اى كه او بهترين و كاملترين عمل ممكن را كه كمال و خير او در آن است، انجام داده است. به اين ترتيب فعل او حكيمانه به معناى دوم نيز است. پس آن كسى كه حكيمانه مى‏انديشد، حكيمانه هم عمل مى‏كند. كسى كه خود و توانايى‏هاى خود و جهان پيرامون را با ترازوى عقل شناخته است، عاقلانه رفتار مى‏كند و كردار او بر اساس مصلحت است. اما آن‏كه حكيمانه انديشه نكند، تصميم و كردار او نيز حكيمانه نيست و رفتار و فعل او نيز مبتنى بر مصلحت و خير و حكمت نيست و موجب گرفتارى وى يا سد راه پيشرفت او مى‏شود. پس حكمت هم صفت فاعل است و هم صفت فعل. صفت فاعل است از اين جهت كه او فعل را براساس نظام صحيح علمى و شناخت دقيق و درست بنا كرده و فعل مبتنى بر مصلحت واقعى فاعل و مطابق بر نظم و واقعيات خارجى است. و صفت فعل است كه آن فعل خاص محكم و درست و هدفمند و مبتنى بر نظام احسن و اكمل است و خير فاعل را تضمين مى‏كند.(2) پس اينكه علامه حلى فرمود: حكمت دو معنى دارد و خداوند به هر دو معنى حكيم است، روشن مى‏شود كه معناى دوم حكمت برخاسته از معناى اول آن است، يعنى اگر شناخت صحيح و علم تام حاصل شود، فعل نيز محكم و درست خواهد بود. T}يك اشكال و پاسخ آن‏{T ممكن است كه اين اشكال به ذهن آيد كه بسيارى از افعال مردمان را مى‏بينيم كه حكيمانه نيست و حتى اگر از خودشان هم بپرسيم نيز رفتار خود را نقد كنند. مثلاً چه بسا دانشجوى مثال ما، پس از چندى به اين نتيجه برسد كه تصميم او اشتباه بوده است و او راه اشتباهى را براى آينده زندگانى خود انتخاب كرده است. از آن مهمتر چه بسا علم ما درست باشد اما تصميمى اشتباه بگيريم. يقيناً آنكه مرتكب قتل عمد مى‏شود، مى‏داند كه كار او اشتباه است، با وجود اين آن را انجام مى‏دهد. پاسخ اين است كه بحث ما در هنگام اتخاذ تصميم است. آيا او در هنگام اتخاذ تصميم، مصلحت خود را بر ارتكاب چنين عملى نمى‏دانست؟ مثلاً قاتل مى‏داند كه ارتكاب قتل اشتباه است، اما در لحظه تصميم به قتل مصلحت خود را در اين مى‏بيند كه مرتكب قتل شود تا به زعم خود نفعى را براى خود جلب كند و از ضررى كه به زعم او بزرگتر و بيشتر از ضرر ارتكاب قتل است، جلوگيرى كند. آرى او در اصل در علم و شناخت خود به بيراهه رفت و سفيهانه انديشيده و به آن دليل سفيهانه عمل كرده است. بهتر است پاسخ اين اشكال را از قلم زيباى عين القضات همدانى بدهيم: «هر بدى كه برسد و هر نيكى كه نرسد، از جهل آدمى است به عواقب كارها؛ و اينجا كمين‏گاهى عظيم است شياطين را؛ كه كم كسى بر پى آن افتد و تحّرز كند.»(3) وى با مثالى جالب مطلب خود را توضيح مى‏دهد: «بدان اى دوست كه ادرات عسل خوردن از دو علم خيزد: يكى راست و ديگرى دروغ. راست آنكه العسل حلو(4) و دورغ آنكه تناول الحلاوة و الوصول الى ادراك اللذيذ اولى من تركه(5). و اين قضيه چون مطلق فراگيرى بى شرطى، دورغ گردد. زيرا تناول اللذيذ أولى من تركه؛ ليكن بشرط أن لايفضى الى ألم أاعظم من اللذة.(6) اكنون چون اينجا بدانستند كه فلان چيز لذيذ است و ليكن مضر است، دست برداشتند؛ و بدين سبب مأكولات لذيذ بگذاشتند خوفاً من المرض.(7) و در دين همين معنى هست كه آدمى زنا كند از آن كند كه دو علم درو واديد آيد، اگرچه او به تفصيل نرسد، اما على القطع معلوم است كه بى‏حصول اين دو علم، هرگز زنا نتواند كرد: يكى اين است كه الزنا لذيد، و اين راست است و ديگرى علم آنكه سعى كردن تا به لذت رسى به از ناكردن بود؛ و اين كمين‏گاه شيطان است، زيرا عاقبت آن دوزخ بود. سعى ناكردن به بود كه سعى كردن. ايمان و كفر اينجا پيدا مى‏گردد و علماء هم در دنيا ببينند، اما عموم در قيامت بدانند.»(8) عين القضات نتيجه مى‏گيرد: «هر آدمى كه او را اين علم بود كه عاقبت زنا دوزخ است، و دوزخ رنجى عظيم است، لابد از زنا دست بدارد. و اين مرد مؤمن است به آخرت و به قول صاحب شرع. و چون ارادت زنا درو غالب شود و منجزم، آن نشان بى‏ايمانى است، و از آن است كه دو علم در درون آن رخت بنهاده‏اند: يكى راست و يكى دورغ.»(9) T}حكمت الهى{T آنچه گفتيم درباره ما و افعال ما بود، اما درباره افعال خداوند متعال بحث به چه صورتى است؟ ما گفتيم كه خداوند به هر دو معنى حكيم است و حكمت به معناى دوم نيز برخاسته از حكمت به معناى اول است. مى‏دانيم كه خداوند به همه اشياء به نحو كامل و تام علم دارد و همه اشياء را به طور دقيق مى‏شناسد و در اين مطلب هيچ شكى نيست. بلكه علم او اشرف همه علوم است، علمى حضورى كه نفس اين علم مبداء موجودات است. پس خداوند متعال به معناى اول حكيم است. حال كه چنين است، و شما نيز در نامه خود مرقوم داشتيد كه عالم بودن خداوند و واجب الوجود بودن او را قبول داريد، ثابت مى‏شود كه خداوند به معناى اول حكيم است و وقتى به معناى او حكيم باشد فعل او نيز حكيمانه و هدفمند است و به معناى دوم نيز حكيم است. زيرا خداوند واجب الوجود ار همه جهات است، يعنى هيچ جهت نقصى در او نيست. او خير و كمال مطلق است و هيچ نقصى در او تصور نمى‏شود. بنابراين فعل او نيز در غايت حكمت و اتقان است.(10) فعل خداوند چيست؟ فعل او همان صورت علمى او از نظام هستى است، علمى كه خود مبدا نظام هستى است. بدين ترتيب خدايى كه به نظام احسن علم دارد، بر انجام فعلى اقدام مى‏كند كه مصلحت تام دارد و هيچ‏گونه نقص و عيبى در آن نيست. و اين معناى جامع حكمت در خداوند متعال است؛ خدايى كه خير و كمال مطلق است و به همه چيز علم دارد و به خير و كمال موجودات نيز آگاه است و هر آفريده‏اى را به گونه‏اى مى‏آفريند كه هر چه بيشتر داراى خير و كمال باشد. پس با اين بيان حكمت الهى اثبات مى‏شود و روشن مى‏شود كه حق تعالى همانگونه كه واجب الوجود مطلق است و از هر نقصى مبراء است، به همان صورت عالِم و حكيم و فياض است. زيرا حكمت او فيض را اقتضاء مى‏كند وگرنه او داراى نقص است و اين با صفت واجب الوجودى مطلق حق تعالى سازگار نيست. و از آنجا كه حق تعالى خير محض و كمال محض است، مخلوقات را نيز بر اساس خير و كمال مى‏آفريند و آفريدگان نيز داراى هدف هستند. درباره ما انسانها نيز بحث روشنتر است، زيرا در ابتداى بحث گذشت كه همه افعال ارادى ما بر اساس علم و مصلحت انجام مى‏شود تا به هدفى كه تصور مى‏كند كه كمال او در آن است، برسد و خير و سعادت دنيوى و اخروى را براى خود تحصيل كند. T}دليل نياز به دين‏{T از همين جا دليل نياز به دين روشن مى‏شود. زيرا 1 - انسان موجودى فردى و تنها نيست، بلكه موجودى اجتماعى است و نيازهاى خود را در تعامل با ديگران برطرف مى‏كند. و در زندگانى دنيوى نيازمند زندگى اجتماعى و تعاون و تمدن است. 2 - انسان براى زندگانى اجتماعى نيازمند قانونى است كه در پناه آن زندگانى كند و به رفتار خود نظم دهد تا از تجاوز و ستم و تحميل اميال گروهى بر گروه ديگر جلوگيرى شود و اجتماع و زندگى اجتماعى تباه نگردد. زيرا در زندگانى اجتماعى هر كس سعى دارد كه كار خويش را پيش ببرد و اميال و آرزوهاى خود را تحقق بخشد و تصميمات خود را به مرحله اجراء گذارد و به همين دليل اميال و آرزوهاى و تصميمات و اهداف افراد، موجب تزاحم و تعارض در اجتماع مى‏شود و بايد قانونى جامع باشد كه زندگانى اجتماعى را نظم بخشد. 3 - اين قانون نمى‏تواند از جانب انسانها انشاء شود، بلكه بايد از جانب مرجعى بالاتر باشد كه انسان را آفريده است و همه ذاتيات و عرضيات و نيازهاى واقعى و غير واقعى او را بشناسد. و همچنين قانون به نفع گروهى خاص نباشد، بلكه مصلحت همه را در نظر بگيرد و منافع همه را تأمين كند. و تنها خداوند متعال كه با حكمتش جهان را آفريد، و شناختى دقيق از انسان و نيازهاى او دارد، مى‏تواند قانونى همه جانبه براى او وضع كند و اين قانون همان دين و شريعت است كه توسط پيامبران ارسال شده است. هدف آفرينش انسان تكامل او به كمال نهايى است و او براى رسيدن به كمال، گذشته از اختيار و قدرت، نيازمند علم صحيح و شناخت دقيق از كردار درست و نادرست است تا كردار درست را كه بر اساس مصلحت اوست و تكامل او در انجام آن است، انتخاب كند و از كردار نادرست پرهيز كند. اما رسيدن به همه جزئيات كردار درست و نادرست خارج از توان علمى انسان است و انسان نمى‏تواند با حس و عقل خود بدآنهاراه يابد. و حكمت الهى اقتضاء دارد كه براى هدايت بشر به راه راست، قانونى جامع و مانع تشريع شود تا وى با با شناخت اين قانون و عمل بدان راه درست را انتخاب كند و هدف آفرينش انسان يعنى تكامل نهايى حاصل شود. دين همان قانون الهى است كه توسط پيامبران بر مردم ابلاغ مى‏شود. پس هم نياز به دين و شريعت ضرورى است و هم نياز به پيامبر كه اولاً دين را ابلاغ و معرفى كند و ثانياً ضمان اجراى قوانين الهى باشد تا مردم را هم با ضمانت‏هاى دنيوى چون احكام و حدود و هم ضمانت‏هاى اخروى چون قيامت و شوق بهشت و ترس جهنم و از آن مهمتر اخلاق دينى، به سوى خداوند تكامل نهايى راهنمايى كند.(11) وقتى اصل نياز به دين ثابت شد، اثبات حقانيت دين اسلام و پيامبر خاتم (صلى الله عليه و آله و سلم) مشكل نيست. زيرا هم معجزه اصلى پيامبر اكرم (صلى الله عليه و آله و سلم) يعنى قرآن در دسترس ماست و گواهى بر صدق مدعاى اوست، همچنين تاريخ به سيره و روش زندگانى معصومانه ايشان گواهى مى‏دهد و هيچ نقطه تاريكى در زندگانى او نيست. همچنين سخنان او كه به ما رسيده نشان مى‏دهد كه اين سخنان، تنها از پيامبر الهى صادر مى‏شود و از آنها گذشته پيامبران پيشين به نبوت او گواهى داده‏اند و در كتاب مقدس موجود و در دسترس يهوديان و مسيحيان كه سعى شده بخش بشارت به پيامبر خاتم (صلى الله عليه و آله و سلم) تحريف شود، شواهد متعددى در گواهى پيامبران پيشين بر نبوت ايشان است. در اين ميان مهمترين و متقنترين دليل، قرآن معجزه جاودان الهى است كه هم دلالت بر نبوت ايشان دارد و هم دلالت بر اينكه دين اسلام دين خاتم و نهايى و جاودان است و پيامبر اكرم (صلى الله عليه و آله و سلم) پيامبر خاتم. به دليل اينكه پاسخ از حد گذشت، از طرح اين مباحث خوددارى مى‏كنيم و شما را به كتابهاى عقايد ارجاع مى‏دهيم.(12) پي نوشت ها: 1) علامه حلى، كشف المراد فى شرح تجريد الاعتقاد، تصحيح استاد حسن حسن زاده آملى، ص: 301، مؤسسة النشر الاسلامى، چاپ اول 1407ق، قم. 2) طباطبائى، علامه سيد محمد حسين، تفسير الميزان، ج: 17 ص: 272 - 282؛ بحث فلسفى و قرآنى درباره حكمت الهى ذيل آيه 24 سوره مباركه انبياء؛ انتشارات الاعلمى، بيروت. 3) عين القضات همدانى، نامه‏ها، تصحيح علينقى منزوى و عفيف عُسَيران، ج: 1 ص: 11، انتشارات اساطير چاپ اول 1373 تهران. 4) عسل شيرين است. 5) خوردن شيرينى و درك لذت آن بهتر از ترك آن است. 6) خوردن لذيذ بهتر از نخوردن آن است، اما به شرط اينكه به دردى بزرگتر از لذت منجر نشود. 7) از ترس بيمارى. 8) همان، صص: 11 - 12. 9) همان‏. 10) ملا صدرا، مبدا و معاد، ترجمه احمد بن محمد الحسينى اردكانى، به كوشش عبدالله نورانى، صص: 173 - 174؛ مركز نشر دانشگاهى، چاپ اول 1362، تهران. همچنين نگا: ابوعلى سينا، المبداء و المعاد، باهتمام عبدالله نورانى، صص: 6 - 10؛ انتشارات موسسه مطالعات اسلامى دانشگاه مك گيل كانادا، شعبه تهران، چاپ اول 1363. 11) ملاصدرا، شواهد الربوبية، تصحيح سيد جلال الدين آشتيانى، صص: 359 - 360، مركز نشر دانشگاهى، چاپ دوم 1360، تهران. همچنين نگا: مطهرى، استاد شهيد مرتضى، نبوت، صص: 11 - 68 انتشارات صدرا، چاپ اول 1373، تهران؛ و مصباح يزدى، استاد محمد تقى، آموزش عقايد، صص: 175 - 182، شركت چاپ و نشر بين الملل سازمان تبليغات اسلامى، چاپ‏سوم 1373، تهران. 12) براى نمونه نگا: مصباح يزدى، استاد محمد تقى، آموزش عقايد، صص: 251 - 292 و مطهرى، استاد شهيد مرتضى، خاتميت، انتشارات صدرا، چاپ اول، 1366، تهران؛ و همو، وحى و نبوت، صص: 165 - 244، انتشارات صدرا، بى تا؛ و سيرى در سيره نبوى، چاپ سوم 1367.

پاسخ : پيش از پاسخ، شايان ذكر است آنچه كه در ذيل مي آيد براساس بررسي هاي به عمل آمده و مطابق با نظر عده اي از مراجع بزرگوار است. آگاهي دقيق از وظيفه خود منوط به پرسش از مرجع تقليدي است كه از او تقليد مي كنيم. T}چهچهه زن:{T چهچهه زدن كه در روايت ها از آن به ترجيع تعبير شده است به «بازگردانيدن صدا در گلو» معنا شده است. در روايات ترجيع به دو گونه به كار رفته است: گاه ترجيع غنايي در تلاوت قرآن نهي شده است، چنانچه رسول اكرم(ص) مي فرمايند: قرآن را با الحان عرب تلاوت كنيد و از آهنگ و لحن هاي اهل گناه بپرهيزيد و بدانيد پس از من اقوامي خواهند آمد كه قرآن را به ترجيع غنايي مي خوانند. از سوي ديگر روايات ديگري آمده است كه «خداوند صوت نيكو و زيبا را دوست دارد. صوتي كه در آن ترجيع به كار رفته باشد». ترجيع از مقومات صدا و آواز زيباست؛ ولي از اين دو روايت استفاده مي شود كه ترجيع غناگونه، غير از ترجع در آواز خوش است. بنابراين ترجيع در آواز غنايي، تمريني و آموختني است كه در غنا شدن آواز نقش به سزايي دارد. از اين رو برخي ترجيعي را كه به صورت لهو به كار برود و موجب لهوي شدن صدا گردد، موضوع حرمت قرار دادند. بديهي است كه اين نوع ترجيع، انسان را از خدا دور و به شيطان نزديك مي كند. توضيح بيشتر در اين زمينه در ذيل خواهد آمد. T}موسيقي و زيبايي:{T در مورد شناخت عوامل ديدگاه منفى داشتن فقها و جامعه مذهبى و تريبون‏هاى مذهبى نسبت به موسيقى توجه به تأثيرات منفى و زيان بار موسيقى به ويژه موسيقى هاى مهيج در حوزه‏ها و ابعاد عقلى، احساسى، اعصاب و روان، عرفان و اخلاق لازم است. T} تأثيرات موسيقى بر عقل‏{T 1. خروج عقل از تعادل و جديت؛ شأن و ويژگى عقل آن است كه «معتدل» و «متين» باشد. يعنى با حفظِ استوارى و پختگى‏اش بتواند به هر صورت ممكن از چاشنى‏هاى لذّت و سرور، خيال، و انفعال و تحريك بهره‏مند باشد؛ امّا در اين ميان، موسيقى (مخصوصاً از نوعِ عالى‏اش) آن چنان يكّه‏تاز ميدان لذّت و نشاط، خيال و تحريك و احساس است كه آدمى دچار حالتِ «طَرَب» مى‏شود. «طَرَب» تأثيرى است فوق‏العاده! با محوريت موسيقى. اين «تأثير فوق‏العاده» باعثِ كاهش يا سلبِ جدّيّت عقل مى‏شود. و اين پيشامد، باعث مى‏شود كه عقل از محاسبات جدّى، دقيق و واقع‏بينانه به دور بيفتد. جوانى كه موسيقى‏گرا و «طَرب‏خواه» است: براى زدودنِ افسردگى‏اش، دُكمه ضبط صوت را حركت مى‏دهد تا يكى ديگر برايش بخواند و بنوازد تا او «خوش» باشد! اما جوانِ معقول، آن گاه كه در خود افسردگى مشاهده كند سعى در شناختِ عوامل پژمردگى مى‏كند تا با يافتِ آن علت‏ها، عوامل خوشىِ ماندگار يا معقول را در خود فراهم سازد. جوانِ موسيقى‏گرا، براى تحريك و برانگيختن احساس، به درمان‏هاى مجازى و آنى روى مى‏آورد. اين چنين كسى كه خواسته‏اش را در «موسيقى» مى‏بيند هيچ وقت به خودش، به عقلش و به اراده‏اش اين زحمت را نمى‏دهد تا ببيند و بفهمد كه كجاى زندگى را اشتباه محاسبه كرده و چه سنگى مقابل راهش است. آيا دوستِ ناباب او را به افسردگى كشانده؟ يا سستى در انجامِ وظايفِ دينى و الهى او را به افسردگى كشانيده؟ پس: «موسيقى، عقل را به خواب مى‏برد!» يك شعار و شعر نيست. يك قانون است. يك حقيقت است و براى فهم حقائق بايد چشم گشود نه اينكه چشم‏ها را بست. موسيقى عقل را به خواب مى‏برد: يعنى باعثِ اشتغالِ آدمى به امورى مى‏شود كه كم‏كم باعثِ غفلت از خود، نيازها، علل و درمان‏ها مى‏شود. موسيقى عقل را به خواب مى‏برد. يعنى: مبناى محاسبات و اشكالات و راه حلّ‏ها را فراموش كردن. شما دردى داريد كه درمانش تنها با اراده و تغيير شرايط و علل ميسّر است. ولى وقتى مى‏بينى نوار موسيقى آن را حلّ كرده، ديگر آن را درمانِ دردت مى‏بينى و ديگر هيچ! اينجاست كه آن درد همچنان عمق و شدّت پيدا مى‏كند و شما بيشتر به نوار رو مى‏آوريد... و اين روند تا آنجا ادامه مى‏يابد كه از آهنگ‏هاى معمولى به تند و غربى و شرقى‏اش رو مى‏كنى. افلاطون مى‏گويد: «وقتى ريتمِ موسيقى تغيير مى‏كند، اساس قوانين جامعه نيز با آن متحوّل مى‏شود». چرا؟ چون اين ديگر عقل نيست كه حاكميت دارد.؛ بلكه موسيقى و طَرَب برخاسته از آن، عقل را به حاشيه مى‏راند و عقل نيز اساسِ جامعه است. و اين عقل است كه دين را مى‏شناسد و ما را نسبت به آن ترغيب مى‏كند. به راستى چگونه ما مى‏خواهيم - با اين حساب - با موسيقى، دين را بشناسيم و بفهميم؟ و با آن زندگى كنيم؟ جان كلام اينكه: «موسيقى، عقل را به خواب مى‏برد». يعنى: او را از محاسبات، واقعيّات و اقداماتِ متناسب، باز مى‏دارد و اين همان «غفلت» است؛ «هر آن غافل زِيد، غافل خورد تير» و «مشغوليت» به موسيقى عاملِ غفلت است؛ و قران كريم از «مشغول‏شدن‏هاى اين چنينى» به «لَهْو» تعبير مى‏كند. لهو چيست؟ اين واژه، از واژگانِ فرهنگِ قرآن و از زبانِ عرب مى‏باشد و فرهنگ‏نويسان درباره‏اش اين چنين توضيح داده‏اند: لهو، آن است كه چيزى آن چنان انسان را به خودش جذب و مشغول نمايد كه باعثِ غفلت و بازماندن از كارهاى مهم‏تر شود. قرآنكه مى‏فرمايد: «لاتلهِكُم اَموالُكم و لااولاًدكم» اموال و اولادتان شما را از ياد خدا مشغول و غافل نكند. اينك ببينيد كه چگونه قرآن كريم، ضمن آنكه ما را از موسيقى باز مى‏دارد، چگونه علّتِ مذمّت را هم بيان مى‏فرمايد: «و من الناسِ منْ يشْتَرى لَهو الحديث لِيُضِلّ عنْ سبيل‏الله؛ عده‏اى از مردم از آن چه لهو است استقبال كرده و نسبت به آن گرايش دارند اينان ندانسته خود و ديگران را به بى‏راهه، گمراهى و اشتباه مى‏اندازند؛ اين نوعى بازى گرفتنِ دين است. و بدانيد كه سرنوشتى عذاب‏آور و خواركننده در انتظارشان است» V}(لقمان (31)، آيه 5.){V آن گاه حضرت امام صادق(ع) فرمودند: «غنا مصداقى است از آن چه موجب مشغوليت و بازماندن از ياد خدا مى‏شود V}(ر.ك: وسائل‏الشيعه، ج 12، ص 226 و 228.) {V بارها گفته‏ايم كه عالى‏ترين نوعِ موسيقى كه داراى اثراتِ كامل طربناكى توأم با شادى، تخيّل‏آفرينى و احساس‏انگيزى باشد را «غنا» مى‏گويند كه از لحاظِ فن موسيقى بايد، با محوريت گفتار و در ضمنِ آهنگ باشد. موسيقى، قوه‏ى تشخيص عقل را ضعيف مى‏كند. جان كلام اينكه: موسيقى با تأثيراتى كه در اَبعادِ شادى‏آفرينى، خيال‏آفرينى و تحريك‏آفرينى دارد، آن چنان به تقويت احساس مى‏پردازد و از آن سو، عقل را -هر چند موقتا- ضعيف مى‏كند كه در اين هنگام، مرجعِ شناخت و تشخيص خوب از بد، مطابقتِ يك موضوع با احساس و ميل خواهد بود، نه هماهنگى‏اش با ضوابط و استانداردهاى عقل! چندان كه حتى بى‏محتواترين مفاهيم رابا بهره‏گيرى از آهنگ مى‏توان دلنشين و مثبت و عرفانى نشان داد. كار عقل اين است كه تناسبات را كشف كرده و هر چيز بى‏تناسب را كنار بزند؛ اما در اين وضعيّت كه آدمى دل سپرده‏ى احساسات و اثراتِ ناشى از موسيقى گردد، جنبه‏هاى احساسى بودن چندان قوى مى‏گردد كه به سختى مى‏تواند در درياىِ احساسات وارد شد، امّا خيس از آب نگردد. اينجاست كه آدمى وقتى مى‏خواهد چيزى را ارزيابى كند، چون آلوده به شناخت‏هاى احساسى موسيقيايى شده، در اين ارزيابى موفق نخواهد بود. شايد بتوان با مثالى اين حالت را ملموس‏تر نمود. بسيار مشاهده كرده‏ايم كه راننده‏اى جوان سوار بر ماشين مدل بالا شده و با سرعتِ زياد مشغولِ راندن ماشين است. چندان كه با اين سرعت مافوق صوتش مى‏خواهد بيرون از فضاى عالم مادى دنيا پرواز كند. وقتى دقّت بيشترى مى‏كنيم درمى‏يابيم او به مفهوم دقيق كلمه مشغولِ «دل سپردن» به نوار موسيقى است. آن هم آهنگى با ريتم هيجان‏آفرين و تحريك‏زا. هر آن گاه كه نوار ترانه و موسيقى‏اش، تندتر مى‏گردد او بر تندى سرعتش مى‏افزايد، امّا در اين موقيعت او در رانندگى اش مطابقِ استانداردهاى رانندگى و ضوابط عقلى نمى‏راند. او را مى‏بينى كه تابعِ همان احساسِ موقعِ شنيدن آهنگ است. و اين احساس، باعث شده تا از تشخيص انسان در حالِ تعادل فاصله بگيرد. او ديگر فقط يك چيز را خوب تشخيص مى‏دهد: «همگام با تند شدنِ آهنگ به تند شدنِ سرعت» بپردازد. و اينك شما در اطراف همين مثال تفكّر و توجّه بيشترى بنمائيد تا ابعادى ديگر برايتان روشن شود. «وقتى عقل ملاكِ تشخيص (تصوّر و عمل) باشد، كردار نيز بسيار متين و حساب شده خواهد بود. مگر نه اينكه سبكى و سستى در عقل، موجب سبكى و سستى در عمل نيز مى‏گردد؟ پس وقتى مى‏بينيد كه شخصى با شنيدن آهنگ به رفتارهاى سبك دست مى‏زند، معلوم مى‏شود كه عقلش دچارِ خفّت و سبكى گرديده و اين احساس است كه بر وى حكم مى‏راند. V}(صديقين اصفهانى، محمدتقى، غنا، موضوعاً و حكماً، ص 18.){V البته تصور نشود كه ما با هر آواز خوبى مخالفيم! خير، گفته ما بر اساسِ نظريه كارشناسى «فارابى» است كه موسيقى را به سه نوع نشاط آور، خيال‏آفرين و هيجان‏ساز تقسيم كرده و آن گاه بهترين نوعِ موسيقى آن موسيقى دانسته كه داراىِ هر سه بعد آن هم در سطح عالى باشد. بنابر اين، موسيقى عالى همان مفهومى است كه در روايات از آن به «غنا» تعبير شده است. «غنا» يعنى هر صدايى كه طرب‏انگيز باشد. «طربْ» چيست؟ معناى اين لغت، اين است كه خوبى و كيفيت صوت طورى باشد كه حالِ شنونده دچار انفعال و تغيير شود. حال چه از جهتِ نشاط و سرور و يا از جهت حزن و اندوه. «فارابى» پس از تقسيم كردن موسيقى بر سه نوع (نشاط انگيز، احساس‏انگيز و محرّك، خيال‏انگيز) مى‏گويد: «هنگامى كه يك آهنگ داراى ويژگى‏هاى اقسامِ سه‏گانه موسيقى باشد، البته كامل‏تر، برتر و سودمندتر است. تأثير چنين آهنگى جزئى از تأثير يك گفتار شعرى به شمار مى‏رود. و وقتى اين دو با هم همراه شدند، تأثير گفتار به مراتب كامل‏تر و بيان‏كننده‏تر براى مقصود است. بنابر اين: موسيقى كامل‏تر، عالى‏تر و مؤثرتر همان موسيقى‏اى است كه داراىِ ويژگى‏هاى هر سه نوع باشد و (در عين حال كه موزيك است) با گفتار (نيز) توأم شود. و در مجموع آن موسيقى‏اى كه در اين سطح باشد، همان موسيقى آوازى انسان است. ولى باز برخى از انواعِ كامل موسيقى را مى‏توان از آلاتِ موسيقى (بدون توأم بودن با گفتار) نيز شنيد. V}(حقيقت موسيقى غنايى، به نقل از انديشه‏هاى علمى فارابى درباره موسيقى، مهدى‏بركشلى، ص‏205.){V ملاحظه فرموديد كه از لحاظِ كارشناسى، بهترين موسيقى آن است كه سه اثر داشته باشد. و اين اثرات گاهى از صداىِ خوب با اين نتايج و پيامدها، نشأت مى‏گيرد و گاهى از آلاتِ موسيقى! امّا مهم اينجاست كه آيا واقعاً اين سه اثر ديگر اجازه‏ى فعاليت به عقل مى‏دهند؟ از اين رو است كه ما مى‏گوييم موسيقى قوّه تشخيص را ضعيف مى‏كند، و اين است اثرِ گفتار يا آهنگ طرب‏انگيز! (كه غنا ناميده مى‏شود). در قرآن كريم، توصيه شده كه «واجْتَنِبُوا قُولَ الزّور؛ اى مردم از گفتارِ باطل ظاهرپسند بپرهيزيد» V}(حج ‹‹22››، آيه 30.){V حضرت امام صادق(ع) پس از آنكه اين آيه را تلاوت فرمودند، بيان داشتند: يكى از مصاديقِ «گفتارِ بى‏واقعيت ولى حق‏نما»، همين «غنا»ست. V}(وسائل الشيعه، ج 12، ص 227.){V در اين روايت و آيه خوب دقت كنيد. چه اينكه نه «خيال» را ماندگارى است؛ نه «احساساتِ برانگيخته از موسيقى»؛ و نه «لذّت‏هاى زودفرجامش» فرصتِ پائيدن و ماندن دارد. چكيده و نتيجه گفتار اوّل (تأثيرات موسيقى بر عقل): از مجموع گفتگوهاى پيشين به اين نتايج رسيديم: 1. قانون زيربنايى و غير قابل انكار آن است كه؛ «عقل هر آن چيزى را تقويت كند كه عقل را تقويت مى‏كند». اگر عنصرى براى عقل، تأثيرگذار نبوده و در استحكام آن اثرى به خصوص نداشته باشد و از سويى به عقل نيز ضرر وارد نسازد، عقل آن را خنثى مى‏داند، نه به تأييدش مى‏پردازد، نه ردش مى‏كند. 2. كار عقل آن است كه «عِقال» باشد. يعنى: «قلعه» براى حفظِ جسم و روحِ آدمى و «پايبند» براى بستن پاى هوى و هوس و تمايلات و شهوات. (اين «يعنى» را از معناى واژه‏ى عقل و تناسبش با آدمى به دست آورده‏ايم). 3. از اين رو چنان چه چيزى (مثلِ موسيقى) نه در استحكامِ آن قلعه نقش داشته و نه در تقويتِ آن بند پاى هوى و شيطان و شيطنت‏ها تأثيرى به سزا؛ ديگر نمى‏توان آن را «عقلايى» دانست. چون طَرَفِ حساب عقل واقع نگرديده. 4. براى شناختِ عوامل تقويت و تضعيفِ عقل به منابع فهم و شناخت رو مى‏نماييم تا بيابيم و بدانيم؛ هيچ منبعى غنى‏تر و دقيق‏تر از «عقلِ برتر» يعنى عقلِ خدا (عقل عصمت) نيست. اين عقل در آئينه وحى انعكاس يافته. براى شناختِ ماهيت عقل و اسباب نفع و ضرر آن، مسائلى در قرآن و حديث آمده كه هيچ يك نه تنها موسيقى را مفيد ندانسته‏اند، بلكه مطلق موسيقى (حتّى نوعِ معمولى‏اش) را مفيد عقل معرّفى نكرده، بلكه عالى‏ترين نوعِ موسيقى را كه واجد سه فاكتور: لذّت‏آفرينى، خيال‏سازى و هيجان‏انگيزى (تحريك احساسات و اندام) است را ناپسند مى‏داند. موسيقى در حاكميتش يكه‏تاز است كه در تشخيصِ خوب يا بد چيزى «طبقِ ملاك‏هاى خود رفتار مى‏كند. يعنى هر قدر، احساس لذّت و خيال و انفعالات جسمانى بيشتر باشد، پس بهتر است. امّا كار عقل اين است كه تناسبات را كشف كرده و اعتدال در هر چيز مخصوصاً ابعاد فوق را شناخته و اِعمال گرداند. حال اگر موسيقى به عالى‏ترين نوعش يعنى گفتارى (و توأم با صداى آهنگ) گفته شود، همين اثراتِ تخريبى‏اش بيشتر مى‏گردد. چون ديگر در اينجا، ضريب تخريب و سحرِ روح و جسم، حدّ و حصر ندارد. اينجاست كه قرآن فرموده: «واجتنبوا قُولَ الزّور» »اى مردم از گفتارِ باطل ولى ظاهرپسند بپرهيزيد». حضرت امام صادق(ع) اين گفتار دو گانه با دو چهره جذب و دلرُباى، همراه با تخريب و سلطنت‏يابى را در مصداقِ «غنا» (موسيقى عالى = آهنگ با محوريت گفتار مطرب) معرفى فرمودند. تأثيرات موسيقى بر احساس: شايد بارها شنيده‏ايد كه مى‏گويند: «موسيقى يعنى سكوتِ آهنگين! آن گاه كه «سه تار» در دستانِ نوازنده قرار مى‏گيرد و ارتعاشات صوتى منظم و موزيكاليش در هوا موج مى‏افكند، روحِ آدمى لحظه‏هاى سكوتِ طبيعت برايش تداعى مى‏شود. در اين اوقات است كه آرامش، در سلول سلول جسم و جان نفوذ مى‏كند و نياز روحى انسان در كوتاه‏ترين مدّت و با كمترين هزينه پاسخ داده مى‏شود. با تدبّر در گفته بالا مى‏بينيد كه انس با موسيقى را با حسّ زيبايى‏خواهِ انسان گره مى‏زنند. يعنى همچنان كه ما نمى‏توانيم هر لحظه كه بخواهيم در باغ قدم بزنيم، امّا با ايجاد فضاى سبز مصنوعى (باغچه، گلدان و پانسيون) آن خواسته را بر آورده مى‏سازيم، به همين ترتيب نيز سكوتِ طبيعت را با آهنگ خاطره‏آفرين موسيقى در محيط كوچكمان بازسازى مى‏كنيم. شايد بيانات گفته شده، مغز و ماهيت حرفِ موسيقى‏خواهان طبيعت‏گرا باشد. امّا اين گفته‏ها را نيز جدّى نگيريد. نقدِ سخنان ياد شده را با دقّت مطالعه كنيد: وقتى شما بينِ «فضاى سبز وسيع مثلِ باغستان» و «فضاىِ سبز كوچك مثل باغچه و پانسيون» مقايسه مى‏كنيد، چند چيز را مى‏يابيد كه مى‏توانند «وجه شباهت و تناسب جهت برقرارى مقايسه» بين اين دو مكان باشند. امّا همين موارد يا مواردى از اين قبيل نه تنها در دو عنوانِ «طبيعت و محيط زيست سالم» با «موسيقى» وجود ندارد، بلكه گاه عكس اين حالات مشاهده مى‏شود. از اين روست كه مى‏گوييم مقايسه بين موسيقى و فضاى طبيعت بِكر، مقايسه‏اى است بى‏ربط و همراه با فرسنگ‏ها فرق و فاصله: - عناصر به كار رفته در فضاى سبز وسيع همان عناصر به كار گرفته شده در فضاى گل خانه است. امّا عناصر به كار رفته در محيط طبيعت با عناصرِ استفاده شده در موسيقى و فضاى مصنوعى آن تفاوت دارد. ازاين‏رو، آهنگ طبيعت، شما را به تفكّر پيرامونِ ذاتِ آن آهنگ كه پيامِ فطرت است سوق مى‏دهد، ولى امواجِ موسيقى شما را - ناخودآگاه - به تفكّر در مورد آن چيزى كه مقصودِ خواننده يا نوازنده است وا مى‏دارد. يكى از خوانندگانِ موسيقى پاپ مى‏گويد: «موسيقى، زبانِ زبان هاست» و هيچ ابزارى براى انتقالِ خواسته‏ها و افكارِ پيدا و ناپيدا بهتر از موسيقى نيست. چون در آن واحد سه كار انجام مى‏دهد: لذّت‏آفرينى، هيجان‏افكنى، خيال‏سازى. و اين سه پلى است براى آن چه در فكر و روح و خيالِ نوازنده يا خواننده مى‏گذرد. يك پژوهشگر موسيقى مى‏گويد: «به وسيله موسيقى، معيارهاى شنوندگان تغيير داده مى‏شود و آنها را با تربيت والدينشان بيگانه مى‏كند. V}(ر.ك: صفى‏زاده، فاروق، موسيقى شيطانى در غرب.){V نمونه كاملاً مستندِ اين گفتار همان چيزى است كه در موسيقى «راك»، «پاپ» و «هوى‏متال» القاء مى‏شود. اين موسيقى‏ها كه عمدتاً توسط گروه‏هايى شيطان‏پرست تهيه و توزيع مى‏گردد!! اين مفاهيم تكرار مى‏شود: «به جهنّم خوش آمديد، سرودى از جهنّم، شهروند جهنّم، به مِن شيطان گوش بده، شيطان خداوندِ ماست، ما با تمامِ ارواح شرير تسخير شده‏ايم. V}(همان.){V تفاوتِ ديگرى كه بين لذّت بردن از فضاى سبز وسيع و كوچكِ خانه‏اى با طبيعتِ واقعى و فضاى طبيعتِ‏نماى موسيقى وجود دارد آن است كه: براى لذت بردن از محيط طبيعت و چهچه پرندگان و موسيقى ذاتىِ طبيعت، نيازى به تلقين به احساس بردن و تلاش براى ايجاد حسّ لذّت‏بَرى نيست! ولى آن گاه كه مى‏خواهيم از كنسرت موسيقى و صداى خواننده لذت برده و در نهايت به اوجِ اُنس با موسيقى رسيده (كه اثرش در هيجان انگيزى و خيال‏سازى برمَلا مى‏گردد) بايد خود دست به كار شده و درون و بُرون را براى لذّت بردن آماده كنيم. يعنى نوعى تلقينِ لذّت‏برى. (از خواننده محترم درخواست مى‏شود به اين قسمت توجّه بيشترى نمايد!) اينجاست كه ما مى‏گوييم براى لذت بردن از موسيقى، بايد در حسّ زيبايى‏خواهى دست بُرد. دقيقاً مثل كسانى كه براى خنديدن به بعضى جملات بايد خود را به حالتِ خنده شبيه كند. اگر چيزى زيباست پس حقِّ اوست كه نسبت به او گرايش داشته باشيم، نه چيزى ديگر! حرفِ ما ا ين است كه آنها كه از موسيقى احساس لذّت مى‏كنند براى اينكه اين «احساس» به آنها دست بدهد، به شيوه‏هايى متوسل مى‏شوند كه به هر جورى كه شده به خود بقبولانند كه «موسيقى پلى است ميانِ انسان و طبيعت...». T} تفاوت احساسات‏{T براى روشن شدنِ بيشتر اين قسمت كه در واقع، مهم‏ترين بخش بيانِ تفاوت ميانِ احساسِ برخاسته از موسيقى با احساسِ برخاسته از طبيعت است، با هم سخنانِ «موراى شافِر»، نويسنده، شاعر و آهنگساز كانادائى را مى‏خوانيم: «تقريباً هيچ صدايى در جهانِ مدرن نيست كه به طور مصنوعى ايجاد نشده باشد و در تملّك كسى نباشد، مثلِ موسيقى، بوق اتومبيل و سر و صداى كارگاه‏هاى ساختمانى... و اين صداهاى مصنوعى به تعبيرى برآيندِ خواست و اراده‏ى گروه‏هايى خاص‏اند كه مى‏خواهند اراده‏شان را اقشار ديگر جامعه تحمّل كنند... و در اين هجوم بى‏امانِ صدا و فرياد و بوق، مجالى براى انديشيدن و آرامش ذهن و فراغتِ تن و روان باقى نمى‏ماند». اينك خود قضاوت كنيد كه با اين وجود ديگر چه شباهتى ميان طبيعت و صداى مصنوعىِ موسيقى وجود خواهد داشت تا در نتيجه موسيقى، پلى باشد ميانِ انسان و طبيعت؟! در ادامه گفته‏هاى وى آمده: «... از آن زمان كه انسان دشت‏هاى وسيع و پهناور را به سوى كلان‏شهرهاى پرجمعيت ترك گفت؛ و از آن هنگام كه صداى زنگ ساعت جاى آواز خروس و صداى باد و باران را گرفت و صداى كارخانه جاىِ صداى آواز پرندگان را اشغال كرده و ما به جاى تسليم شدن به چرت‏زدن‏هاى طبيعى با ضرباهنگِ شتابناكِ زندگى شهرى خو كرديم، تمدّنى بنا نهاده شد كه در آن فاصله بسيار كم انسان‏ها با يكديگر خطر بروز اختلاف‏ها را افزايش داده است». اين آهنگساز و شاعر و نويسنده، در ادامه سخنانش به پوچى و دور از واقعيتِ پاك بودنِ صداها و عدمِ ارتباطشان با طبيعت، مى‏پردازد و مى‏گويد: «آن چه براى ما ضرورى است، مراسمى است آرام و بى‏هياهو كه در آن جماعت گردآمده لحظاتى زيبا را با هم سپرى كنند، بى‏آنكه براى بيان احساساتِ خود به شيوه‏هاى منحط يا ويرانگر متوسّل شوند». دقت كنيد و ببينيد كه: چرا آنها كه مى‏گيوند «موسيقى روح را پالايش مى‏كند» و «موسيقى يك ضرورت است» و «موسيقى رازگويى و نيايش انسانِ خاكى با خداست» آن قدر كه با «تار» و «سه تار» انس دارند، با قرآن و نماز و دعا مأنوس نيستند؟ چرا از خدا سؤال نمى‏كنند كه براى نزديكى و رسيدن به تو (=عرفان) از چه راهى بياييم؟ و آيا اساساً خدا اين حق را ندارد كه بگويد از چه راهى مى‏توانيد به من نزديك شويد؟ چرا «عارفان عرفانِ موسيقيايى» به اين احاديث و آياتى كه در آن نه تنها موسيقى ترويج و تأييد نشده، بلكه مذموم هم بوده، توجه ندارند؟ بخشى از آيات و روايات را در بحث «شناخت عقلى پيرامون موسيقى» گفته و بقيه را در ادامه خواهيم گفت. چرا به خدا، عملاً اين حق را نمى‏دهند كه به حال و هواى مصنوعى برخاسته از موسيقى را عرفانى و آرامش‏آور نداند؟ بلى، ما منكر نيستيم كه موسيقى آن چنان دل و روح را مى‏لرزاند كه اشك جارى مى‏شود. ولى بحث اينجاست كه اين حالت، چقدر مورد تأييد خداست؟ چرا مى‏خواهيم «حالت مجازى و مصنوعى» را به جاى «حالت حقيقى و معنادار» حساب كنيد؟ در ادامه گفته‏هاى آهنگساز و شاعرِ كانادايى به اين موضوع پرداخته شده: «... توجّه به آن چه هنگامِ اجراى كنسرت‏هاى موسيقى كلاسيك در غرب مى‏گذرد، خالى از فايده نيست. آن چه در اين كنسرت‏ها بسيار تعجّب‏برانگيز است، جماعت شنونده‏اى‏اند كه حاضرند نفس را در سينه حبس كرده و به اصواتى كه هوا را به ارتعاش درآورده، گوش بسپارند. شايد اين نهايتِ موفقيت در اجراى يك قطعه موسيقى باشد. امّا بايد يادآور شد كه چنين سكوتى بيشتر از عادت ناشى مى‏شود تا از قدرتِ زيبايى». جهتِ شناخت و فهم فزون‏تر اين كلام، به ادامه گفته‏هاى «موراى شافر» (آهنگساز و شاعر كانادايى) توجه فرمائيد، شافِر پس از آنكه تأثير عادت و تلقين در توجّه به موسيقى را علّتِ نهفته در رازِ گوش‏سپارى شنوندگانِ كنسرت‏ها مى‏داند، اضافه مى‏كند كه: «من بارها از خود پرسيده‏ام آيا ممكن نيست كه شبيه چنين مراسمى را در موقعيت‏هاى ديگرى مثلاً گوش سپارى مشترك به آواز پرندگان و يا جشن‏هاى تابستانى برپا كرد. V}(روزنامه اطلاعات، چهارشنبه، 2 آبان 1380، صفحه 5.){V آرى! اين است تنها گوشه‏اى از معناى اين سخن ما كه: «موسيقى‏گرايى نوعى تحريف و تغييرسازى است در حسّ زيبايى‏خواهى و ايجاد دگرگونى در ذائقه روحى و روانى بشر». به راستى چرا همان لذّتى را كه مى‏خواهم با شنيدن صداى مصنوعى موسيقى به دست آورى با دل سپردن به طبيعت و نواى فطرت تحصيل نمى‏كنيم؟ در روزگار ما نه تنها رابطه انسان با انسان بسيار تيره است، بلكه رابطه انسان و طبيعت نيز نگران‏آور است. اُنس با طبيعت يكى از خصايص انسانى است و زمانى كه خصايص انسانى نابود گردد، حيات انسانى هم به دنبال آن از بين مى‏رود. اگر حس زيبايى‏خواهى و آسوده‏طلبى جوان را به موسيقى و طربناكى سوق مى‏دهد، پس چرا همين حس او را به محيط، طبيعت، زمزمه چشمه‏هاى كوهسار متمايل نمى‏كند؟ و يا چرا او را به اين شدّت سمت و سو نمى‏دهد؟ كدام مفهوم موزيكالى پرمعناتر از حقيقتى است كه در طبيعت و ساير زيبائى‏هاى فطرى نهفته؟ T} خاستگاه اختلاف مراجع در حكم موسيقي:{T به طور كلي، منشأ اختلاف مراجع، يا اختلاف در ناقلان و راويان احاديث با توجه به جاعلان احاديث است يا اختلاف در معاني و مفاهيم احكام است و يا اختلاف در مصاديق و موضوعات احكام و گاهي احتمال تقيه در روايات است. با توجه به نكته ياد شده علل اختلاف مراجع در حكم موسيقي و غنا چند امر ذيل مي تواند باشد: 1. با يك ديد عميق و نگرش عالمانه، معلوم مي گردد، ارايه يك تعريف جامع و مانع از پديده غنا كه بتواند تمام جهات و ابعاد آن را روشن سازد، امري بس مشكل است. حتي لغويين نيز معاني متعددي براي غنا گفته اند. 2. آميختگي برخي آوازها و سرودها با مسايل حرام، لغو، لهو، از سوي ديگر داشتن كاربردهاي فراوان با شكل هاي كاملا متفاوت و تأثيرهاي گوناگون آن، موجب آن مي شود كه برداشت هاي افراد درباره آن متشتت باشد. 3. هر چه زمان پيش مي رود، اسرار پيچيده غنا و موسيقي نيز بيشتر مي شود. 4. در قرآن و روايات براي غنا تعريف خاصي ارايه نشده است؛ بلكه ويژگي هاي غناي حرام بيان شده است و شايد يكي از مهمترين علل تشتت در تعريف غنا به همين عامل بر مي گردد. 5. اخبار و روايات در اين موضوع مختلف و متعارض است. 6. غناء همواره با تغيير شرايط زماني، جغرافيايي، فرهنگي، اجتماعي و سياسي، موضوع آن نيز تغيير مي كرده است و چه بسا، اختلاف فقها در تعريف غناء و حكم آن تحت تأثير تلقي عرف آنها از مفهوم غنا بوده است و... V} (رجب زاده، محمد رضا، نگرشي به مباني فقهي موسيقي، تهران، نشر عابد، ص 31).{V

پاسخ : روايات پيرامون غنا منحصر به همين يك نوع روايت نيست. سه گونه روايت پيرامون غنا و موسيقي وجود دارد، برخي از اين روايات هر نوع غنايي را حرام مي دانند مانند روايتي كه از حضرت امام موسي بن جعفر(ع) پرسيده شد: «آيا مي شود در نزد كسي كه قصد آواز خواني دارد نشست؟ امام(ع) فرمود: خير» V} (وسايل الشيعه، ج 17، ص 312، مؤسسه آل البيت).{V برخي روايات غنايي همراه حركت هاي فساد انگيز و شهواني را كه پيرامون آن انجام مي گيرد حرام دانسته اند. لذا برخي فقها استنباط كرده اند غنا ذاتا حرام نيست. آنچه كه حرام است مفاسد پيرامون غنا است. برخي روايات نيز بين غناي مفسده انگيز حتي اگر پيرامون آن فعل حرامي انجام نگيرد و غناي بدون مفسده تفاوت قائل شده اند. براي نمونه در برخي روايات «تغني» به قرآن جايز دانسته شده است V} (مستدرك الوسايل، ج 4، ص 270، مؤسسه آل البيت).{V يا در روايت ديگري آمده است: آيا غنا در عيد فطر، قربان و شادي صحيح است. حضرت فرمود: تا مادامي كه گناهي با آن انجام نگيرد V} (وسايل الشيعه، پيشين، ص 122).{V استنباط از اين روايات نياز به تخصص ويژه اي دارد كه به عهده متخصص كه همان مجتهد باشد مي باشد.

پاسخ : موسيقي عبارت است از صدايي موزون و آهنگين كه يا كلامي است و يا با ازار آلات ساز و آواز. چنانچه مراد از موسيقي، موسيقي گفتاري باشد، همه احاديثي كه درباره «غنا» آمده در اين باره خواهد بود اما اگر مقصود از آن، صدايي ابزار آلات ساز و آواز باشد در كتاب هاي فقهي و حديثي رسم چنين است كه اين بحث با عنوان «آلات لهو» مطرح مي شود و تفاسير نيز ذيل آيه «لهو الحديث» و آيه آخر سوره جمعه به اين بحث با كمك از روايات اشاره هايي شده است. به هر حال در كتا بهاي فقهي، ابزار لهو از زاويه هاي گوناگون، به بوته نقد و بررسي نهاده شده است: به كار بردن، شنيدن، بهره گيري در غير لهو، بهره گيري از ابزار ناشناخته و مهيا نشده براي لهو و... . در روايات نيز گاهي از ابزار موسيقي با عنوان هاي كلي مانند ملاهي، معارف و... نام برده شده و در پاره اي از آنها از برخي ابزار لهو به صراحت نام برده شده است: طنبور، دف، طبل و... . روايات «ابزار لهو» نيز مانند روايات «غنا» برخي آنها را مطلقا حرام مي دانند و برخي با عنوان مفسده، جمع بين اين روايات و فتوا براساس آنها به عهده مراجع است. در اين جا تنها به سه روايت اشاره مي كنيم. 1. از حضرت صادق(ع) روايت شده است كه فرمودند: پيامبر اكرم شما را از رقص، ساز و شطرنج بازداشت V}(وسايل الشيعه، ج 17، ص 313). {V 2. در روايتي از حضرت صادق(ع) آمده كه پيامبر فرمودند: خداوند مرا رحمت براي جهانيان و نابود كننده ابزار لهو و شادي انگيز و امور جاهلي و تباهي و سهم ها برانگيخت V} (همان، ج 25، ص 307).{V 3. امام صادق(ع) مي فرمايند: خداوند ابزاري را كه به جز فساد، بهره اي از آن ها نمي شود برد، حرام كرده است، مانند ابزار لهو و شطرنج و هر آنچه لهو به آن انجام گيرد و صليب و تب و مانند آن، از نوشيدني هاي حرام كه در آن فساد و تباهي است و هيچ گونه صلاحي در آنها نيست، پس فراگيري و آموزش و انجام دادن و مزد گرفتن بر آن و هر كار ديگر با آن حرام است V} (همان، ج 17، ص 85).{V

پاسخ : بدعت؛ يعني وارد نمودن چيزي در دين كه خارج از دين است. ولي در يك تقسيم بندي كلي دو نوع شرك داريم : 1- شرك اعتقادي , 2- شرك عملي . آنچه آمرزيده نمي شود, شرك اعتقادي به معني شريك قرار دادن براي خداوند در نظام هستي است كه از آن به شرك ‹‹جلي و آشكار›› تعبير مي شود و گروه مشركان را نيز شامل مي شود. اما آنچه برخي مسلمانان و خداپرستان گاهي به آن دچار مي شوند ‹‹شرك عملي›› به معناي عدم اخلاص در نيت و رفتار و تكيه بر غيرخدا در امور زندگي است كه از آن به ‹‹شرك خفي و پنهان›› نيز تعبير مي شود. اين نوع شرك قابل آمرزش است و به هر مقدار آدمي با توبه و انابه و توكل به خدا در مسير اخلاص گام بردارد. رهايي او از اين نوع شرك موجب كسب ‹‹درجات بهشت›› مي شود و از ‹‹دركات جهنم›› نجات مي يابد.

پاسخ : بايد دانست شرك خفي مانند شرك جلي هم در حوزه اعتقاد راه دارد و هم در حوزه عمل، در حوزه اعتقاد گفتيم مانند اين كه كسي صفات خداوند را زائد بر ذات بداند و يا خداوند را مركب بداند يا قائل به تفويض باشد يا ملائكه را مدبر مستقل بداند. براي زدودن اينگونه شرك هاي خفي در اعتقاد بايد در ادله عقلي و نقلي كه در اين زمينه مطرح شده تعمق و تفكر نمود. از جهت ادله عقلي علماي مسلمان خصوصا متكلمان و فلاسفه شيعه ادله محكم و متعددي بر انحاء توحيد، ذاتي [احدي - واحدي] صفاتي - افعالي اقامه كرده اند چنانچه ملا عبدالله زنوري بر توحيد ذاتي يازده دليل اقامه كرده(1) كه جهت اطلاع كامل در اين زمينه مناسب است به كتاب هاي ذيل مراجعه نماييد: 1. شناخت صفات خدا، آيت الله سبحاني. 2. بدايه المعارف الالهيه، استاد سيد محسن خرازي، ترجمه: مرتضي متقي نژاد. 3. توحيد خدا در مكتب قرآن، دكتر محسن شفائي. 4. آموزش كلام اسلامي، محمد سعيدي مهر. 5. ترجمه الميزان، ج 6، ص 91 - 86، ذيل آيه 86 مائده و ج 20، ذيل سوره توحيد. در زمينه دليل نقلي بعضي آيات قرآن كريم و روايات خصوصا رواياتي كه از علي(ع) و امام صادق(ع) در رابطه با بحث توحيد مطرح شده كه بيانگر اعلي درجه توحيد هستند كه مجال تفصيل نيست(2) و فقط به يك نكته از علامه طباطبايي در ذيل آيه «سبحانه هو الواحد القهار» اشاره مي كنم. به اعتقاد برخي مفسران سر تقارن دو وصف وحدانيت و قهاريت در اين آيه شريفه آن است كه اگر موجودي محدود و متناهي باشد در واقع مقهور و تحت سلطه قيود و حدودي است كه او را محدود ساخته اند، بر اين اساس قهاريت مطلق خداوند بدين معناست كه هيچ قيد و حد و شرطي بر او حكومت نمي كند بلكه او وجود مطلق است كه بر همه موجودات احاطه دارد. بدين ترتيب تقارن مورد بحث در واقع بيانگر آن است كه يگانگي خداوند از نوع وحدت عددي نيست زيرا شيء كه واحد بالعدد است از جهت امكان تصور شيء مماثل با آن محدود مي شود. به دليل آن كه در حوزه و قلمرويي كه همتايش در آن فرض شده حضور ندارد كه اين عدم حضور خود نوعي محدوديت است و در واقع اين تقارن بيان مي كند كه نه تنها خداوند همتايي ندارد بلكه اساسا وجود همتايي براي او غير معقول و ناممكن است و اين همان معناي وحدت حقيقي است در مقابل وحدت عددي كه هم بيانگر وحدت است و هم بيانگر محاليت عقلي تعدد و تركيب(3) و علي(ع) مي فرمايند(4): H}«واحد لا بعد{H؛ كه اگر انسان چنين معرفتي به توحيد پيدا كند حتي در مقام تصور هم جايي براي تصور شريك براي خداوند باقي نمي ماند». در اين زمينه هم مناسب است به تفسير الميزان، ج 6 ، ص 86، ذيل آيه 86 سوره مائده و ج 20، سوره توحيد و كتاب التوحيد شيخ صدوق و خطبه 185و 1 و نامه 31 مراجعه بفرماييد. اما درباره شرك خفي در حوزه عمل راه نجات از آن چگونه است؟ قبل از اين كه به عوامل پيدايش شرك خفي و چگونگي و طرق از بين بردن آنها بپردازيم ذكر اين نكته لازم است كه اعمال و رفتار ما تابع انديشه و افكار ما مي باشد. در اصطلاح ايدئولوژي ما، تابع جهان بيني ما مي باشد، لهذا اگر ما در بحث توحيد در اعتقاد [توحيد نظري] واقعا به حقيقت توحيد در همه زمينه ها رسيده باشيم كه يك ذات واحد بسيط قادر و عالم مطلق حساب مطلق بر جهان هستي كه تنها خالق و مدبر تمام كائنات اوست و كوچكترين فعل در هستي به جز با مشيت او رخ نمي دهد. در مرحله عمل هم به تبع اين اعتقاد دچار شرك خفي نخواهيم شد، بنابراين يكي از راه هاي مهم در از بين بردن شرك عملي تحكيم اقسام توحيد نظري است و اين كه علي(ع) مي فرمايند H}«كمال التوحيد الاخلاص» ‍{H؛ (5) چنانچه كمال توحيد به اخلاص است در جهت مقابل هم زماني انسان كمال اخلاص را دارا مي شود كه در توحيد نظري به كمال برسد و به فرموده ديگر اين امام همام مي فرمايند H}«عظم الخالق في اعينهم و صغر مادونه في اعينهم؛{H كه اگر انسان واقعا به عظمت خالق پي ببرد ماسواي او آن قدر حقير مي شود كه شأنيت اين كه حتي در وهم شريك او قرار گيرند نخواهند داشت»(6). اگر انسان واقعا به رابطه بين موجودات و خداوند خصوصا به بياني كه ملا صدرا در اين زمينه دارند پي ببرد كه اين جهان معلول خداوند و معلول عين ربط و فقر و احتياج به غني مطلق است(7) كه اگر يك آن، فيض او منقطع شود كل كائنات فرد مي ريزند هرگز دامن غنا، مطلق را رها نكرده وجودات غير مستقل فقير را هم عرض و شريك او نخواهد كرد و اگر انسان به اين حقيقت واصل شد كه اين علت واحد حضور مطلق بر معلول دارد عالم در محضر اوست به رياء و گناه كه از اقسام شرك خفي عملي سستي روي نخواهد آورد. لهذا معصوم(ع) مي فرمايند: H}«اخلاصه ان يحجزه لا اله الا اله عما حرمه الله؛ اخلاص اين است كه لا اله الا الله{H [اعتقاد به توحيد] تو را از آنچه خداوند حرام فرموده بازدارد»(8). آنچه از اين نكته طولاني غرض ما بود اين كه مهمترين عامل گرايش به شرك خفي در مقام عمل سست بودن مباني اعتقادي در زمينه اقسام توحيد نظري است و در مقابل مهمترين راه نجات از اين شرك خفي و زدودن آن تحكيم مباني انحاء توحيد نظري است. علاوه بر اين علماء براي شرك چه خفي و چه جلي عواملي ذكر كرده اند كه بعضي عقلي و بعضي نقلي است كه اگر انسان به اين عوامل پي ببرد مي تواند با از بين بردن اين عوامل از شرك جلي يا خفي نجات پيدا كند كه ما براي اختصار فقط به عواملي كه در قرآن كريم بدان اشاره شده اكتفا مي كنيم. الف) پيروي از اوهام و گمان هاي باطل يا انساني كه براي خدا شريك قرار مي دهد چه به صورت جلي مثل مشركان و چه به صورت خفي مثل رياء و غيره در حقيقت از گمان و پندار بي اساس خود كه به جز خدا هم مي تواند مستقلا نقلي داشته باشد نشأت مي گيرد. اشاره به اين عامل را از آيه 23 سوره نجم و ايه 36 و 66 يونس مي توان استنباط كرد. ب) منافع خيالي؛ يعني به طمع تحصيل منافع موهوم و خيال اين كه ديگران يا مقام و يا پول مي توانند به انسان سربلندي و عزت و ياري كنند و انسان باشند عملا از اينها استمداد مي جويد كه از سوره مريم ايه 81 مي توان اين عامل را استنباط كرد. ج) غفلت از خدا؛ گفته شد يكي از اقسام شرك خفي گناه است كه انسان موجودي غير از خدا و شيطان مثل هواي نفس را اطاعت مي كند و در حقيقت شرك در طاعت دارد كه منشأ اين غفلت از خداست. لهذا در ذيل آيه «و هم بها لولا أن رأي برهان ربه»(9) كه درباره حضرت يوسف(ع) آمده است برهان رب همان حضور رب است كه اگر انسان حضور رب را درك كند غافل نباشد هرگز از شيطان و هواي نفس اطاعت نخواهد كرد و مي فرمايند در تاريخ نوشته اند كه زليخا پارچه اي را روي چيزي كشيد. حضرت يوسف پرسيد چه بود گفت بت بود كه نخواستم در حضورش خلاف كنم. حضرت يوسف گفت تو از بت ساخته خود حيا مي كني چگونه من از خداي عالميان حيا نكنم(10). اما در رابطه با چگونگي از بين بردن عوامل غفلت و نجات يافتن از اين قسم شرك علاوه بر تحكيم مباني توحيد نظري نفس تعقل بسيار برجسته است، انسان عاقل به فرموده امام صادق قبل از هر كاري فكر مي كند بعد انجام مي دهد، لذا تعقل و تفكر خود يكي از مهمترين علت زدودن عوامل شرك خفي است كه در قبال خداوند قادر و عالم و حاكم مطلق كه خالق و رازق و مدير مطلق عالم است توجه به غير «او» سزاوار نيست. پي نوشت ها: V}1. لمعات الهيه، ملا عبدالله مدرس زنوري، ص 195 - 124. 2. كتاب توحيد، دكتر محسن شفائي، ص 77 به بعد. 3. براي آگاهي بيشتر ر.ك: تفسير الميزان، علامه طباطبايي، ج 6، ذيل آيه 86 سوره مائده. 4. نهج البلاغه، خطبه 185. 5. نهج البلاغه، خطبه 1. 6. توحيد، دكتر محسن شفائي، ص 352. 7. شواهد الربوبيه، ملا صدرا، ص 49. 8. توحيد، آيت الله دستغيب، ص 176 پاورقي. 9. سوره يوسف ، آيه 24. 10. توحيد، آيت الله دستغيب، ص 281.{V

پاسخ : در ابتدا بايد يك نكته را متذكر شوم كه با توجه به بعضي آيات قرآن كريم و روايات بسياري از اسرار آفرينش براي ما مجهول است و هيچ كس هم مدعي نيست كه واقف به تمام رموز آفرينش است. چنانچه خداوند متعال مي فرمايد اگر تمام درختان قلم بشود و آب دريا به اضافه هفت درياي ديگر مركب گردد باز نگارش كلمات خداوند تمام نگردد V}(لقمان، آيه 27). {V حضرت علي(ع) مي فرمايد: چه بزرگ است آنچه از آفرينش تو مي بينم لكن در كناره آنچه از قدرت تو از ما پنهان است بسيار كوچك است و مسأله غيبت حضرت(عج) و سِر و علل آن هم يكي از كلمات الهي است كه خود معصومين(ع) تصريح كرده اند كه علت غيبت و موانع ظهورش معلوم نخواهد شد مگر بعد از ظهور حضرت(عج) چنانچه حكمت كارهاي حضرت خضر معلوم نشد در زمان مصاحبت با موسي(ع) مگر بعد از مفارقت V}(مضمون روايت امام صادق در كتاب منتخب الاثر آيت الله صافي گلپايگاني، باب 28، فصل 2). {V با اين حال خود اين بزرگان گاهي پرده را كنار زده و به بعضي از علل غيبت و موانع ظهور اشاره كرده كه با هم سر سفره معرفت آنها نشسته و بهره مي بريم. لكن مقدمتا اشاره مي كنيم كه در روايات بسياري براي ظهور امام زمان(عج) شرايطي ذكر شده كه تا آن شرايط محقق نشوند حضرت ظهور نمي فرمايند كه نبود آن شرايط مي شود از موانع ظهور مثلا در روايات متعددي، قيام سفياني و قيام سيد حسني و قيام دجال و حوادث ديگر كه در روايات مشروحا بيان شده است بايد محقق شوند تا حضرت ظهور فرمايند پس مادام كه اين شرايط و مقدمات حاصل نباشند ظهور محقق نمي شود. آنچه از روايات درباره موانع ظهور حضرت استفاده مي شود به صورت خلاصه عبارتند از: 1- به حكومت رسيدن همه اقشار؛ يعني غيبت حضرت(عج) آن قدر طول مي كشد همه اصناف مردم از هر قشر و طبقه اي به حاكميت برسند تا حجت بر همه تمام گردد و به همه معلوم شود كه قادر به اجراي عدالت نيستند. چنانچه امام صادق(ع) مي فرمايند: نخواهد بود اين امر [ظهور حضرت] تا آن كه نماند هيچ صنفي از مردم مگر اين كه ولايت پيدا كنند تا اين كه كسي نگويد كه اگر ما ولايت مي يافتيم عدالت مي ورزيديم سپس حضرت قائم به حق و عدالت قيام كند V}(غيبت نعماني، محمد ابن ابراهيم نعماني، باب 14، ش 53). {V 2- علت ديگري كه امام باقر(ع) اشاره مي فرمايند براي طولاني شدن غيبت امتحان است مي فرمايند: H}«ليعلم الله من يطيعه بالغيب و يؤمن به»{H؛ V} (جهان در آينده، محمد حسن موسوي كاشاني، ص 13).{V و از روايات ديگر استفاده مي شود كه امتحان به غيبت از 2 جهت از شديدترين امتحانات است: الف) چون اصل غيبت كه بسيار طولاني مي شود بيشتر مردم در شك و ريب مي افتند و جز اشخاص مخلص و داراي معرفت كامل كسي بر عقيده به امامت باقي نخواهد ماند چنانچه پيامبر(ص) فرمود: H}«لا يثبت فيها الامن امتحن الله قلبه للايمان»{H؛ V} (منتخب الاثر، آيت الله صافي گلپايگاني، فصل 1، باب 8، حديث 45).{V جهت دوم ناگواري ها و سختي هايي كه در زمان غيبت رخ مي دهد كه امام صادق(ع) فرمود: كه هر كس بخواهد در عصر غيبت به دينش ملتزم باشد مثل كسي است كه خارهاي درخت خرما را با دست كنار بزند و غيبت طول مي كشد تا سيه رويان در اين محك معلوم شوند V} (كمال الدين و تمام النعمه، شيخ صدوق، ج 2، ص 16).{V 3- پيدا شدن قابليت در منتظران يعني مردم به اين سطح از معرفت برسند كه قوانين بشري در اجراي عدالت كافي نيست پيشرفت ها ولو در همه زمين ها به نابسماناني ها و بي عدالتي ها پايان نمي دهد بلكه روز به روز بيشتر مي شوند و بفهمند كه فقط در پرتو ظهور حضرت(عج) عدالت كامل پياده مي شود و مردم استعداد و آمادگي براي اجراي عدالت توسط حضرت را داشته باشند نه مانند زمان علي(ع) كه مردم قابليت و تحمل اجراي عدالت او را نداشتند كه «قتل لشده عدله» و اين زماني است كه ظلم و تعدي همه عالم را فرا گيرد و تلخي ظلم به كام همه برسد تا همگان تشنه عدالت شوند چون تا انسان تلخي ظلم را نچشيده باشد نسيم عدالت را تشخيص نمي دهد. H}«يملأ الارض قسطا و عدلا بعد ما ملئت ظلما و جورا؛{H زمين را پر از عدل و قسط مي نمايد بعد از اين كه پر از ظلم و جور شد» V} (كمال الدين، شيخ صدوق، ج 1، ص 289).{V در روايات علل ديگري براي طولاني شدن غيبت ذكر شده مانند بيعت كردن با ظالمان براي حفظ جان از گزند دشمنان، كردار بد بعضي شيعيان، مهلت دادن به كافران و ظالمان، نبودن ناصر و ياري كننده. لكن مهمترين علتي كه در بسياري از روايات بر آن تأكيد شده اين كه طولاني شدن غيبت حضرت به حكمت الهي است و داراي مصالح و حكمت هايي است كه تنها خداوند و آنها كه محرم اسرار الهي هستند از آن با خبرند چنانچه امام صادق در جواب عبدالله بن فضل هاشمي وقتي در اين مورد سؤال مي كنند مي فرمايد اي پسر فضل همانا اين مسأله سري از اسرار الهي است و غيبي از غيب هاي الهي است و وقتي ما خداوند را حكيم بدانيم همه افعال او را مطابق حكمت و مصلحت خواهيم دانست گرچه علت آنها براي ما روشن نباشد V} (رخسار آفتاب، سيد مجتبي غيوري، ص 54 نقل از الاحتجاج طبري، ج 2، ص 303).{V پس ولو علت و سر طولاني شدن غيبت حضرت براي ما معلوم نباشد بايد بدانيم از آن مصلحت و حكمتي است و آنچه مهم است اين كه به وظايف يك منتظر واقعي حضرت عمل كنيم و به فرموده خود حضرت كه فرمود براي فرج من بسيار دعا كنيد. عمل كنيم. انشاءالله كه چشمانمان به جمالش منور گردد. H}«اللهم عجل لوليك الفرج»{H براي آگاهي بيشتر در اين زمينه ر.ك: 1. جهان آينده، محمد حسن موسوي كاشاني. 2. نويد امن و امان، آيت الله صافي. 3. رخسار آفتاب، سيد مجتبي غيوري. 4. مهدي موعود، علي دواني. 5. روزگار رهايي، علي اكبر مهدي پور.

پاسخ : افكار بد و آلوده بدون شك امرى مذموم و نامطلوب است و بايد به اين نكته توجه داشت كه افكار ذهنى انسان خود نوعى عمل محسوب مى‏شوند كه اعمال درونى و يا جوانحى ناميده مى‏شوند در مقابل اعمال خارجى كه توسط اعضاى انسان مثل دست و پا و چشم و گوش و زبان انجام مى‏شود و به آنها اعمال جوارحى گفته مى‏شود. اولياى الهى در اثر توجه كامل به مبدأ قدرت و هستى و خداوند را در تمام حالات حاضر و ناظر اعمال ديدن حتى فكر گناه و انديشه بد نيز در آنها راه نمى‏يابد تا چه رسد به گناه بيرونى و خارجى ولى چنين توجهى براى ما عملاً ممكن نيست و لذا گاهى اوقات در اثر غفلت ازياد خداوند و فراموش كردن حضور او گاهى افكار آلوده به ذهنمان خطور مى‏كند ولى خداوند متعال كه به همه اعمال درونى و بيرونى ما آگاه است به لطف و كرمش اين گونه افكار ناشايست را برما مى‏بخشد و اگر لطف او نمى‏بود استحقاق عقاب و مجازات را بر چنين افكارى داشتيم چون او تبارك و تعالى از سوداى قلب ما و پنهان‏ترين خطورات قلبى ما كه گاهى خود نيز از آن بى خبريم آگاه است چنانچه در آيه 284 بقره مى‏فرمايد: A}«و ان تبدوا ما فى انفسكم او تخفوه يحاسبكم به الله{A؛ امور درونى و افكار و نيات شما بر خداوند آشكار است چه آنها را پنهان كنيد و چه آشكار سازيد و خداوند در مورد آنها از شما حسابرسى مى‏كند». البته روايات متعددى كه مى‏گويند: فكر گناه، گناه نيست در حكم استثناء از اين آيه كريمه است و احتمال دارد بگويد مورد آيه آن گونه افكارى است كه خود نوعى عمل قلبى به شمار مى‏آيند در مقابل اعمالى كه فكر مقدمه انجام در خارج و بيرون است مثلاً سوء ظن گناه است كه مربوط به درون و قلب و فكر انسان است و مستقيما ربطى به بيرون و خارج ندارد و بر خلاف حسادت كه ظهور آن در خارج گناه است ولى فكر درونى در باره آن و لو مذموم و زشت است ولى گناه محسوب نمى‏گردد مثلاً اگر من در ذهنم براى كسى توطئه‏چينى كنم تا آبرويش را بريزم و يا ضربه‏اى به او بزنم به خاطر حقد و كينه و حسادت اين فكر به خودى خود تا در خارج پياده نشده گناه محسوب نمى‏گردد و لذا خداوند متعال در پايان آخرين سوره قرآن كريم يعنى سوره ناس مى‏فرمايد: A}«و من شر حاسد اذا حسد{A؛ اى پيامبر ما بگو به خداوند پناه مى‏برم از شر انسان حسود وقتى كه حسادتش را آشكار سازد و بروز دهد» در پايان ذكر اين نكته لازم است كه غالبا فكرهاى مشوش و آلوده از بازى‏هاى شيطان و وسوسه‏هاى نفس است كه هدف از آن سرگرم كردن انسان و باز داشتن او از توجه به عبادت خدا و انجام اعمال نيك است و انسان بايد در برابر اين نوع افكار و هجوم آن بى اعتنا باشد و با پركردن فضاى قلب و سينه از ياد خداوند و ذكر او و تفكر در شگفتى‏هاى خلقت او جايى خالى براى شيطنت شيطان در قلب خود باقى نگذارد. كنترل افكار (خواطر) راه هاي متعددي دارد ولي نبايد پنداشت كه با اولين گام همه چيز درست مي شود. بلكه كسي كه مي خواهد زمام افكار خويش را به كف گيرد بايد با تمام توان به خودسازي بپردازد و با جديت اين راه را دنبال نموده تا تدريجا به سمت هدف نزديك گردد: 1- راه دل و عشق : ذهن و فكر انسان همواره متوجه چيزي است كه به آن عشق مي ورزد چنان كه عاشق آني از فكر معشوق خود بيرون نمي رود. اين كه مثلا ما هميشه در نمازهاي خود به ياد ديگر مسائل مي افتيم به جهت تعلق نفس به آنها و عدم آشنايي با محبوب حقيقي است . ليكن عاشق دلباخته ذات جميل علي الاطلاق در همه حال به ياد خداست چنان كه گويي هميشه درنماز است . پس بايد دل را از تعلق به كثرات پالاييد و منزلگه عشق ربوبي ساخت تا انديشه نيز بدان سوي توجه يابد. 2- ضبط قوه خيال : پرنده لجام گسيخته خيال چون چكاوكي است كه هر دم بر سرشاخساري نشسته و به زودي به شاخه ديگر پرواز مي كند. از اين رو افكار انسان خود ناساخته قرار و آرامي ندارد. آن گاه اگر آدمي با دقت در كنترل آن بكوشد; يعني , همواره از آن مراقبت نموده و هرگاه به اين سوي و آن سوي گريخت بلافاصله آن را به امور شريفه متوجه گرداند, كم كم رام و مطيع مي گردد. 3- انس دادن ذهن : با داشتن برنامه منظم و پيوسته , مي توان ذهن را به سمت خاصي جهت داد; مثلا" داشتن برنامه هاي منظم همه روزه دعا و قرآن , مطالعه كتاب هايي پيرامون : اخلاق , معاد, خداشناسي , عواقب گناه و حداقل روزي يك ساعت شركت منظم و پيوسته در مجالس ديني . 4- كنترل حواس: گرچه ذهن انسان اين توانايي را دارد كه حتي بدون استفاده از حواس ظاهري افكاري را توليد كند ولي عمده آن چيزهايي كه انسان در مورد آن فكر مي كنيم اعم از چيزهاي خوب يا بد. داده هاي حواس ظاهري اوست لذا بايد مجاري ورودي ذهن را كه همان حواس ظاهري است كنترل كرد؛ يعني چشم، گوش، زبان و لامسه و... قرآن در اين زمينه مي فرمايد: «ولا تقف ما ليس لك به علم ان السمع والبصر والفؤاد كل اولئك كان عنه مسؤولا؛ و هرگز بر آنچه علم و اطمينان نداري دنبال مكن كه (در پيشگاه حكم خدا) چشم و گوش و دل ها همه مسؤولند» V} (اسراء، آيه 36).{V بنابراين يكي از مهمترين راه هاي كنترل فكر، كنترل حواس ظاهري است. براي آگاهي بيشتر ر.ك : 1- فلسفه اخلاق، شهيد مطهرى. 2- فلسفه اخلاق، استاد مصباح يزدي. 3- آداب الصلوه يا پرواز در ملكوت امام خميني(ره). 4- مراحل اخلاق در قرآن , آيت الله جوادي آملي.