تبیان، دستیار زندگی

پاسخ : اسلام انگشت بر روى شادى معينى نگذاشته و اجازه هر نوع شادى را به اين شرط كه با موازين و احكام الهى منافات نداشته باشد و منجر به گناه و فساد نشود داده است. به عبارت ديگر براى اين كه انسان از سعادت واقعى خود محروم نماند نوعى كنترل بر روى شادى و سرور دارد كه باعث مى‏شود، شادى موقت و ناپايدار و كوتاه‏مدت به سعادت ابدى و واقعى او آسيب نرساند. چون انسان در تشخيص مصلحت‏ها و منافع واقعى خود داراى محدوديت است و گاهى اوقات خير و سود حقيقى خود را تشخيص نمى‏دهد. دوست دارد به هر چيزى كه باعث شادمانى او شود هر چند روح او را تيره و تار و سعادت او را در خطر اندازد اقدام كند. كودكى كه سرماخورده و بستنى براى او ضرر دارد، هر چند خوردن بستنى او را شاد مى‏كند و از آن لذت مى‏برد ولى چون از تشخيص ضرر آن عاجز است به ناچار مادرش او را از خوردن آن بستنى منع مى‏كند و به گريه و زارى و احساسات بدون منطق و به دور از خردورزى او اعتنايى نميكند و شادى زودگذر و سطحى او را بر غم و اندوه طولانى وى ترجيح نمى‏دهد. استفاده از طبيعت زيبا، ديدن طلوع دل‏انگيز آفتاب، لذت بردن از منظره‏هاى دلكش و باغ‏هاى مصفا و سير و سفر، ديدار با دوستان و سخن گفتن با آنها، پرداختن به ادبيات و شعر و نمايش و خوشنويسى و نقاشى و ورزش و بازى‏هاى سالم، استفاده از نعمت‏هاى خداداد و غذاهاى متنوع و لباس‏هاى رنگارنگ و صدها امر لذت‏بخش ديگر كه همگى شادى‏بخش مى‏باشند از شادى‏هاى مجاز و شايسته است. چنانچه لذت بردن از گفتگو با خداوند در حال نماز و مناجات و عبادت و داشتن حال خوش در حال ذكر و توجه به ذات پاك ربوبى از مقوله لذت‏هاى معنوى باشند كه گاهى از نظر عمق و كيفيت بسيار والاتر و فراتر از لذت‏هاى مادى مى‏باشد. در روايات مختلفى اولياى الهى سفارش كرده‏اند: انسان مؤمن بايد اوقاتش را سه قسمت كند: 1- قسمتى براى عبادت و راز و نياز با خداوند. 2- قسمتى براى امر زندگى و رفع نيازها. 3- قسمتى براى استفاده از لذتهاى روا و جايز و اين سومى، كمك و يارى براى انجام وظيفه‏ها و مسؤوليت‏ها مى‏باشد.

پاسخ : در امور مادى و معنوى شرط عمده براى نجات از سستى و تنبلى داشتن اراده و انگيزه قوى است. فردى كه در زندگى داراى هدف مشخصى است و آن هدف را با مطالعه و بررسى و انديشه برگزيده و اهميت و ارزش آن را دريافته، از هنگام بيدار شدن از خواب برنامه‏هاى روزانه خود را براى رسيدن و تحقق بخشيدن به آن تنظيم مى‏كند و هرگونه تنبلى و سستى را به معناى دورافتادن از آن هدف مى‏داند. چنانچه داشتن نظم و برنامه در زندگى مادى و امور معنوى از عناصر بسيار مهم در دور ساختن تنبلى و سستى است. فرد بى‏هدف برايش فرق نمى‏كند، چه ساعتى بخوابد و چه وقت از خواب بيدار شود، اصلاً نمى‏داند وقتش را صرف چه كارى كند و انسان بى‏نظم از عهده برنامه‏هاى از پيش‏تنظيم شده برنمى‏آيد و همواره دچار كمبود وقت و سردرگمى است. تقويت ايمان و باورهاى دينى و الهى در مبارزه با تنبلى بسيار مؤثر است. انسان مؤمن و خداباور همواره با نشاط و شاداب است و ياد خداوند هماره به او شادابى و شادى مى‏بخشد و اجازه حضور افسردگى و تنبلى را به فضاى درون او نمى‏دهد. انسانى كه مى‏خواهد در مدت كوتاه عمر، زمينه قرب به خداوند و رسيدن به زندگى جاويد و سعادت ابدى را نصيب خود سازد، همين هدف والا و انگيزه قوى از او انسانى متحرك و پويا و بانشاط مى‏سازد كه قدر لحظات وقت و عمر عزيز خود را مى‏داند و آن را به بطالت و بيهودگى و تنبلى نمى‏گذراند. پس بايد هدف زندگى را دوباره مرور كرد و اهميت آن را دريافت و در زندگى انگيزه خدايى و ايمانى پيدا كرد تا در سايه پى بردن به اهميت و ارزش آن و درك اهميت عمر و وقت از لاك تنبلى و دلمردگى و افسردگى درآمد و از عمر عزيز كه بالاترين و ارزشمندترين سرمايه زندگى است بهترين استفاده را نمود. ارتباط با انسان‏هاى باايمان و با انگيزه و داراى هدف مشخص و والا، در اين زمينه بسيار سودمند است و نيز مطالعه سرگذشت بزرگان و افراد برجسته در اين مورد نقش مفيدى دارد.

پاسخ : علماء در تعريف اختيار گفته اند: کاري که از فاعل تنها از روي ميل و رغبت خودش صادر شود بي آنکه از سوي عامل ديگري تحت فشار قرار گيرد، کارهاي ارادي انسان با مبادي خاصي از ادراکات و تمايلات نفساني وي به مدد تمايلات و ادراکات و نيروهائي که خداوند در او قرار داده است اعم از نيروهاي رواني يا بدني و حتي به کمک اشياء خارجي انجام مي شود. آنچه موجب ارزش انسان مي گردد اين است که کارهاي وي گزيده يک راه از چند راه است. در درون انسان گرايش هاي مختلفي وجود دارد که معمولاً در مقام عمل با هم تزاحم مي يابند و انسانها نيرويي دارند که مي توانند در برابر جاذبه ها و کشش هاي گوناگون مقاومت کنند و اينگونه نيست که در مقابل کشش هاي طبيعي صرفاً حالت انفعالي داشته باشند و همين است که به کار انسان ارزش مي بخشد، V} (ر.ک: معارف قرآن، استاد مصباح يزدي، ص 376، انتشارات در راه حق){V. و لذا تعريفي که شما درباره اختيار مطرح کرده ايد به هيچ عنوان نمي تواند صحيح باشد و در صورت پذيرش اين تعريف نبايد هيچ فعل اختياري از هيچ انساني صادر شود چونکه در هر صورت عامل تحريک انسانها براي انجام کارها يا عاملي دروني است يا عاملي بيروني و شما هر دو آنها را در فعل اختياري سلب نموده ايد.

پاسخ : قبل از بيان لوح محو و اثبات، نياز به ذکر مقدمه اي است: اگر کاري را در نظر بگيريم که مي بايست به صورت تدريجي و به واسطه اسباب و فراهم کردن مقدمات انجام گيرد لازم است ارتباط کار با مقدمات و شرايط زماني و مکاني در نظر گرفته شود و مقدمات به گونه اي تنظيم شود که کار با حدود و مشخصات معين انجام گيرد و نتيجه مطلوب بدهد. اين بررسي و سنجش و انداهزگيري و تعيين حدود و مشخصات را مي توان (تقدير کار) ناميد که در ظرف علم تقدير علمي و در ظرف خارج تقدير عيني ناميده مي شود. هم چنين مي توان مرحله نهايي را قضاء ناميد که باز در ظرف علم قضاء علمي و در ظرف خارج قضاء عيني ناميده مي شود. تقدير علمي الهي عبارت است از انکشاف رابطه امکاني مخلوق با مقدمات و علل ناقصه آن و قضاء علمي عبارت است از انکشاف رابطه ضروري مخلوق با علت تامه اش بر حسب آنچه از آيات و روايات استفاده مي شود مرتبه تقدير علمي به لوح محو و اثبات و مرتبه قضاء علمي به لوح محفوظ نسبت داده مي شود و کساني که بتوانند از اين الواح آگاه شوند از علم مربوط به آنها مطلع مي گردند، V} (ر.ک: آموزش فلسفه، مصباح يزدي، محمدتقي، ج 2، درس 69){V

پاسخ : «زبان حال» همان زبان دل است به معناي وضع و حال شخص که از انديشه و نيت و احوال دروني او حکايت کند، V} (فرهنگ فارسي دکتر معين محمد){V و «زبان قال» صرف گفتار و سخن و گويش که حاکي از دل و نيت شخص نباشد. P} از سخنگوي حال پرس نه قال {E}از زره گر زره طلب نه جوال{P V}( سنايي){V چون سخن از دل برآيد بر دل نشيند و اين همان زبان حال است. و چون سخن از دل برنخاسته باشد در امواج هوا گم مي شود و تأثيري بر هيچکس ندارد. که اين مطلب در شعر به اين صورت منعکس گشته است. (جانم فداي آنکه دلش با زبان يکي است) يعني به آنچه مي گويد معتقد است. در شعر عربي اين چنين آمده است: P} اذا السر و الاعلان في المؤمن استوي{E} فقد عز في الدارين و استوجب الثناء{P يعني: هرگاه پنهان و آشکار بنده مؤمن مساوي باشد در دو جهان عزير و مستوجب آفرين و ستايش است، V} (ر.ک: معراج السعاده، نراقي، ملا احمد، ص 446، انتشارات علميه اسلاميه){V

پاسخ : براى رهايى از القائات شيطانى و افكار بد و وسوسه‏هاى شيطانى بايد كارى كرد كه انسان بر خود مسلط شود. بر فكر و روح و باطن خود و بر خيالات خود غالب گردد و براى اين كار چند راه وجود دارد: الف) توجه به ذات اقدس الهى و تقوا و پرهيز از گناهان. قرآن كريم مى‏فرمايد: «شيطان بر كسانى كه ايمان دارند و بر پروردگارشان توكل مى‏كنند تسلطى ندارد. تسلط او تنها بر كسانى است كه او را به سرپرستى خود برگزيده‏اند و آنها به فرمان شيطان به جاى فرمان خدا گردن مى‏نهند». ب) انجام يك سرى مستحبات؛ مثلا هميشه با وضو بودن و زبان را به ذكر مخصوصا H}«لاحول ولاقوة الا بالله العلى العظيم»{H عادت دادن. و نيز خواندن قرآن در اوقات مختلف كه دواى هر دردى است. ج) خود را از بيكارى تنهايى و عوامل وسوسه انگيز دور نگه‏داشتن. د) ذهن را همواره به امور شريفه متوجه ساختن و عادت دادن. ه) مطالعه پيوسته پيرامون خداو معاد (مثلا روزى ده صفحه براى مدتى طولانى). و) به طور منظم مثلا هفتگى به زيارت اهل قبور رفتن و نسبت به عاقبت خود و احوال پس از مرگ انديشيدن. ح) شركت در مراسم دينى و فعاليت جدى در مسائل فرهنگى اجتماعى و... داشتن. ط) نماز را با توجه و حال و عاشقانه و با حضور قلب خواندن. وسوسه‏هاى نفسانى، نداى شيطان است كه ما را به گناه و دورى از ساحت قدس الهى فرا مى‏خواند خداوند در برابر اين وسوسه‏ها، دعوات متعالى پيامبران و آموزه‏هاى ارجمند اديان الهى و دعوت درونى فطرت و عقل انسانى را ارزانى داشته است، تا در اين ميان با چالشى سازنده، جوهره ناب انسان صيقل خورد و رخ نمايد. اساسا با اين چالش است كه حقيقت انسان و نعمت اختيار، معنى مى‏يابد. وسوسه‏هاى شيطانى ـ در نگاهى ژرف ـ خود نعمتى است كه در فرايند كمال يابى انسان نقشى تعيين كننده دارد. بايد توجه داشت كه دورى از وسوسه‏هاى شيطان به ويژه در وقت نماز كارى مشكل و تدريجى است و نبايد انتظار داشت در مدت كوتاهى مشكل حل شود، بلكه بايد كار را از نقطه كوچكى آغاز كرد و مدت‏ها بر روى آن كار كرد، مثلاً تصميم بگيريد فعلاً تنها ذكر ركوع را با توجه بگوييد و بعدا كه با تمرين بر آن مسلط شديد ذكر سجده را نيز با توجه بگوييد و به تدريج اين توجه را به قسمت‏هاى ديگر نماز نيز توسعه دهيد.

پاسخ : هر گناهى را وقتي انسان توبه واقعى بكند خداوند عفو مى‏كند. البته اگر ديونى به عهده انسان باشد مثل قضاى نماز و روزه و پرداخت كفاره و يا بدهى‏هاى مردم بايد پرداخت گردد. به عبارت ديگر راه اثبات توبه واقعي قضا کردن نمازهايي است که نخوانده ايد. راه عفو گناهان كبيره، توبه و جبران خطاهاى گذشته است. خداوند متعال وعده داده است كه توبه بندگان خويش را مى‏پذيرد: «و هو الذى يقبل التوبة عن عباده و يعفو عن السيئات؛ او كسى است كه توبه را از بندگانش مى‏پذيرد و بدى‏ها را مى‏بخشد»، V}(سوره شورى، آيه 25).{Vخداوند غير از شرك همه گناهان را مى‏بخشد: A}«ان الله لا يغفر ان يشرك به و يغفر مادون ذلك لمن يشاء» {A؛ خداوند (هرگز) شرك را نمى‏بخشد و پايين‏تر از آن را براى هر كس بخواهد (و شايسته بداند) مى‏بخشد»، V}(سوره نساء، آيه 48){V در گناهان كبيره نيز مانند گناهان ديگر، اولين شرط عفو، تصميم و عزم بر عدم بازگشت به گناه و پشيمانى جدى از گناه است. استغفار فراوان از گناهان گذشته، راه ديگرى است كه بر ميزان احتمال بخشش گناهان گذشته انسان مى‏افزايد. على(ع) مى‏فرمايد: H}«من اعطى التوبة لم يحرم القبول و من اعطى الاستغفار لم يحرم المغفرة؛{H به هر كس توفيق توبه دهند، او را از قبول توبه محروم نمى‏كنند و به هر كس توفيق استغفار دهند، او را از آمرزش محروم نمى‏سازند»، V}(ميزان الحكمه، ج 1، ص 340).{V بنابراين ترك جدى گناه كبيره و استغفار از آن ـ بخصوص هنگام يادآورى گناه ـ به آمرزش گناهان كمك مى‏كند. البته اگر گناه كبيره در ارتباط با حق الله و حق الناس باشد، بايد به گونه‏اى جبران شود تا توبه واقعى محقق گردد.

پاسخ : حالت جان دادن كه به آن حالت احتضار مى‏گويند، حالتى است كه انسان در آخرين لحظه از حيات دنيا و اولين لحظه از ورود به عالم آخرت كه همان عالم قبر و برزخ باشد قرار گرفته و بنابراين قواى او قدرى متوجه آخرت است و مقدارى به دنيا توجه دارد و در اين لحظه، ارتباط روح كه تدبير كننده و اداره کننده بدن و قوا و حواس آن مثل حس بينايي و شنوايي و غيره مي باشد، با بدن به تدريج کم مي شود. معمولا در اين حال زبان زودتر از ساير قوا از کار مي افتد، يعني قدرت سخن گفتن را از دست مي دهد ولي چشمش اطراف و اطرافيان را مي بيند و سخنان آنها را مي شنود. در مرحله بعد، قوه شنوايي از کار مي افتد، يعني قدرت بر تشخيص سخن اطرافيان ندارد ولي چشمش تکان خوردن دهان و لب هاي آنها را مي بيند و در آن مراحل آخر قدرت بينايي را از دست مي دهد و چشم برزخي اش که امور مربوط به آخرت وعالم برزخ را با آن چشم مي بيند، باز مي شود، يعني چيزهايي را مي بيند که اطرافيانش از ديدن آن عاجز و ناتوانند و شايد خود اين فرد هم تشخيص ندهد که چيزهايي را که مي بيند با چشم ظاهري نمي باشد، بلکه با چشم باطني و دروني است تا اين که ارتباط روح با بدن قطع شود و به اصطلاح آن فرد از دنيا برود.

پاسخ : به طور کلي از روايات فراواني استفاده مي شود که خيرات و قرآن خواندن و دعا و طلب بخشش براي مردگان نافع و سودمند است و در روايات اين گونه اعمال هدايايي براي مردگان شمرده شده که باعث شادي و گشايش در کار آنان مي شود و چه بسا اگر اعمال بدي داشته اند، اين صدقات و دعاها و کارهاي خير باعث کم شدن عذاب و يا برطرف شدن آن از مردگان گردد. البته کيفيت و کميت اين مطلب بر ما روشن نمي باشد ولي اين مقدار مسلم است که اين گونه اعمال حتما به حال آنان سودمند است. اگر کسي بگويد: «خدايا فلاني را رحمت کن» اين همان دعا و طلب بخشش براي مرده است که روايات بر آن تأکيد کرده اند و روش و برنامه عملي اولياي الهي نيز همين بوده که براي گذشتگان از اهل اسلام و ايمان دعا و طلب بخشش مي کرده اند و به پيروان و شيعيان خود نيز چنين سفارشي کرده اند و بدون شک اين دعا به حال آن مرده نافع است ولي آيا باعث بخشودگي او به طور کلي مي شود يا نه، اين بستگي به نوع اعمال آن مرده و ميزان لطف و رحمت الهي دارد و ما در مقامي نمي باشيم که به طور قطعي بگوييم باعث آمرزش حتمي او مي شود.

پاسخ : بسيارى از حقايق هستى و خصوصا حقايقى كه در ماوراء جهان طبيعت وجود دارد، براى ما مجهول است. البته اين ندانستن، بيشتر در كم و كيف و چگونگى آن حقايق است؛ ولى اصل آن حقايق را عقل و وحى در جاى خود اثبات كرده‏اند و ما نسبت به آن آگاهى داريم. البته علم ما به كنه و ماهيت آن حقايق بسيار محدود است؛ مگر براى عده كمى كه با سلوك عملى در همين دنيا به آن عوالم راه يافته باشند و علم اجمالى آنها به علم تفصيلى تبديل شده باشد. از اين رو، سنخيت و چگونگى بدن‏هاى برزخى براى ما به صورت كامل و دقيق روشن نيست؛ ولى در عين حال از مجموعه آيات و روايات و تحليل‏هاى عقلى مى‏توان دورنمايى از كم و كيف بدن برزخى را تصوير كرد. قبل از تفسير اجمالى مطلب، توجه به دو مطلب ضرورى است: 1 . در تمام عوالم هستى (عالم مادى، برزخ و قيامت) انسان داراى بدن است و در هيچ عالمى بى‏بدن نيست؛ به دليل اين كه روح حقيقتى است عين تعلق به بدن و در متن و ذات روح، تعلق به بدن خوابيده است. از اين رو، ممكن نيست كه روح باشد و بدنى در كار نباشد. پس اگر انسان در عالم طبيعت، برزخ و قيامت، داراى روح است -كه هست- واجد بدن نيز خواهد بود. 2 ـ هر يك از عوالم هستى داراى نظام، احكام، آثار و قوانين مخصوص به خود است؛ يعنى، در عالم طبيعت قوانينى حاكم است غير از سننى كه بر عالم برزخ حكم‏فرماست؛ و در عالم برزخ نظامى وجود دارد كه در عالم قيامت وجود ندارد و در عالم قيامت، آثارى است كه در دو عالم برزخ و ماده نيست. از اين رو، بدنى كه در عالم طبيعت است هم سنخ با قوانين حاكم بر اين دنيا است؛ و اين بدن غير از بدن برزخى است. بدن برزخى، هم سنخ با احكام و آثار عالم برزخ است. هم‏چنين بدن در قيامت غير از بدن برزخى و بدن مادى است و بدنى است كه هم سنخ با سنن ويژه عالم قيامت و آماده پذيرش آن قوانين مخصوص است. مثلاً بدن قيامتى، بدنى است كه در عين سوختن مدام، از بين نمى‏رود؛ يا مثلاً بدن قيامتى يك فرد بهشتى، به صورتى است كه در عين خوردن و آشاميدن، نيازى به تخليه مواد تغذيه شده از بدن ندارد؛ و بدن طورى ساخته شده است كه نيازمند چنين امرى نيست. بنابراين نبايد تصور كرد كه بدن مادى، برزخى و قيامتى يكسان هستند. 3 ـ در جاى خود مستدل شده است كه عالم تجرد و قيامت، عالم بالاتر و نزديك‏تر به مبدأ متعال است و از اين رو موجودات آن از مراتب وجودى بالاتر و كامل‏ترى برخوردارند. قبل از آن (يعنى در مرتبه فروتر) عالم مثال و برزخ است كه مترتب بر عالم تجرد و متأخر از آن است. عالم آخر، عالم جسم و جسمانيات و يا نظام مادى است كه دورترين عالم از مبدأ متعال است. از اين رو، موجودات آن نيز از مراتب ضعيف‏تر و ناقص‏ترى برخوردارند. بنابراين، موجودات عالم برزخ از موجودات عالم مادى، كامل‏تر؛ ولى نسبت به موجودات عالم قيامت و تجرّد ناقص‏ترند. V}(براى اطلاع تفصيلى از سه نكته فوق نگا: استاد محمد شجاعى، معاد يا بازگشت به سوى خدا، ج اول، صص 141 ـ 128 و 226 ـ 212) {V با دقت در مطالب پيشين، مشخص مى‏شود كه: اولاً، بدن برزخى غير از بدن مادى و غير از بدن قيامتى است. ثانيا، بدن برزخى متناسب با احكام و آثار و قوانين عالم برزخ است. ثالثا، بدن برزخى از بدن مادى كامل‏تر و بالاتر و از بدن قيامتى ناقص‏تر و پايين‏تر مى‏باشد. بنابراين، بدن برزخى از آن جا كه از بدن مادى بالاتر است، از سنخ ماده و جسم طبيعى نيست كه احكام ماده بر آن غالب باشد. ولى از آن جا كه از بدن قيامتى پايين‏تر است، واجد برخى لوازم ماده چون، شكل، اندازه و مقدار مى‏باشد. روايات نيز به صراحت بيانگر اين حقيقتند كه بدن برزخى شبيه بدن دنيوى است. امام صادق(ع) مى‏فرمايد: «ارواح مؤمنان (در برزخ) در بدن‏هايى شبيه بدن‏هاى دنيوى آنان است» V}(بحارالانوار، ج 6، ص 268، روايت 119){V و در جمله‏اى ديگر مى‏فرمايد: «ارواح انسان‏ها (در برزخ) به صورت جسدهاى دنيوى‏اند» V}(همان، ص 269، روايت 121){V اما هر چند بدن برزخى بالاتر و كامل‏تر از بدن مادى است، در عين حال، از بدن قيامتى ناقص‏تر است. امام صادق(ع) فرمودند: «بدن‏هايى شبيه بدن‏هاى دنيوى» يا «در صورت جسدهاى دنيوى» كه بيانگر شباهت، است نه يكسان بودن. شبيه آن است چون شكل، مقدار و اندازه دارد، و هر فرد مرده‏اى، مرده ديگر را در اين قالب مشاهده كرده، او را مى‏شناسد؛ چنان كه در خواب، آدمى صورت خود را به شكل دنيوى با ديگران در سرور يا رنج مى‏بيند. اما عين شكل دنيوى خود نيست؛ چون مى‏تواند بدون وسايل و ابزار مادى مثلاً مسافت طولانى را سير كند و با اراده‏اى خود را در جاى ديگر قرار دهد چنان كه در خواب، آدمى بدون استفاده از ابزار مادى سير و سفرها مى‏كند. به همين جهت، در بسيارى از روايات خواب را نشان خوبى براى عالم برزخ و بدن برزخى دانسته‏اند. V}(در اين باب ر.ك: استاد محمد شجاعى، خواب و نشان‏هاى آن، صص 62 -58){V پس بدن برزخى، نه مادى محض است مانند بدن دنيوى؛ نه غير مادى محض است مانند بدن قيامتى؛ بلكه بدنى است كه در قالب جسم طبيعى دنيوى نمى‏باشد؛ و در عين حال، برخى از آثار جسم طبيعى چون شكل و اندازه و مقدار را دارد. با توجه به مقدمه بالا معلوم گشت که انسان در مراتب مختلف عالم هستي داراي بدن مي باشد حقيقت مرگ انتقال از عالم دنيا به عالم برزخ بوده که حضرت عزرائيل متصدي اصلي اين انتقال است. نحوه انتقال به عالم برزخ وابسته به اعمال و شرايط روحي فرد دارد مرگ براي گروهي در حد بوييدن گل براي بعضي خيلي سخت مي باشد. ممکن است در بعضي موارد شخص در حال مرگ احساس خفگي نمايد ولي اين گونه نيست که عزرائيل گلوي اشخاص را خفه کند.