تبیان، دستیار زندگی

پاسخ : افرادي که در يک مکان با هم زندگي مي کنند شايسته است به آداب و شرايطي که بر زمان و مکان حاکم است احترام بگذارند تا با مراعات آن آداب، محيطي مطلوب براي ايشان مهيا شود. انسان آزاده و فرهيخته، حرمت و ادب حضور ديگران را نگه مي دارد و از آنچه موجب رنجش هم نوع شود مي پرهيزد بر همين اساس اگر به امور ديني هم نگاه کنيم حرمت ها و مرزها کاملا حفظ شده است براي مثال اگر چه مسجد محل عبادت است ولي صداي بلندگوي مسجد نبايستي موجب آزار همسايگان شود. يا فردي که مايل است قرآن را با صوت بلند و خوش تلاوت کند شايسته است مکان خلوتي را براي خود برگزيند و ... هر کس در امور مربوط به خود آزادي هايي نسبي دارد و در عين حال تا جائي که آزادي ديگران خدشه دار نشود، از نعمت آزادي عمل برخوردار است. هر کجا آزادي عمل شخص با آزادي ديگران تنافر و تناقض ايجاد کند، بايد شخص حدود و اندازه هاي خود را بشناسد و سپس در حفظ حريم ديگران بکوشد همان طور که خود نيز دوست دارد تا حرمتش محفوظ بماند در خصوص افرادي که از موسيقي غير مجاز و حتي مجاز استفاده مي کنند همين قاعده جاري است که افراد بايد قوانين و ضوابط و اخلاق فردي و اجتماعي را مراعات کنند مخصوصا در محيط خوابگاه يا خانه جمعي که اخلاق و آداب خاصي دارد و لازم است اين آداب بصورت يک فهرست مکتوب در اتاق ها نصب شود تا با استناد به آن آداب هر فرد خود را موظف به پايبند بودن به آنها نمايد. علاوه بر اين مواردي که برخلاف عرف و شرع رخ مي دهد بايد با فرد خاطي از سر خيرخواهي و مصلحت انديشي، گفتگو شود و با بيان متين و بهترين و مؤثرترين شيوه مواجهه صورت گيرد تا انشاءالله متنبه شود و يا حداقل خود را متعهد سازد در اندازه اي که ديگران حتي متوجه نشوند و مزاحمتي براي ديگران ايجاد نشود آزادي عمل داشته باشد. اگر گروه غالب در خوابگاه مرتکب چنين عملي مي شوند باز بايد در جهت آگاه سازي ايشان اقدام کرد و چنانچه مؤثر نشد خود شما با يک برنامه زمان بندي شده سعي کنيد کمترين زمان را در جمع آنها باشيد و در زمان هاي ديگر از مکانهايي که از امنيت و آسايش بيشتري برخوردار است استفاده کنيد تا انشاءالله ايشان از روش خود باز گردند به هر جهت براي اينکه دچار تأثير وضعي اصوات نامشروع نشويد سعي کنيد محل اسکان خود را تغيير دهيد و حتي اگر هزينه اي در بر دارد آنرا تحمل نمائيد تا از آثار سوء موسيقي غير مجاز در امان بمانيد. و در صورتي که ناچار از بودن در جمع آنها هستيد با عملکرد خوب انساني و الهي با ايشان رفتار نمائيد تا به تدريج بتوانيد در آنها تأثير بگذاريد و به کار هاي خود مشغول باشيد و به اصوات نامشروع گوش نکنيد. و چنانچه عمدا گوش نکنيد و ناچار از ماندن در آن مکان باشيد در اين صورت خوردن صداي آن به گوش شما اشکال ندارد.

پاسخ : نكته‏اى كه بايد قبل از پاسخ خدمتتان عرض كنيم اين است كه فرق بين غبطه و حسادت را دقيقاً ملاحظه نماييد تا معلوم شود آن تغيير حالتى كه براى شما حاصل مى‏شود حسادت است يا غبطه. حسادت آن است كه انسان از نعمت ديگران ناراحت مى‏شود و آرزوى از بين رفتن آن نعمت را دارد. غبطه، حالتى است كه انسان از اين كه مثل ديگران داراى فلان نعمت نيست ناراحت است؛ يعنى از نداشتن خود، نه از بهره‏مندى ديگران، در نتيجه آرزو يا تلاش نمى‏كند كه نعمت از ديگرى سلب گردد بلكه از نعمت ديگران خوشحال است و آرزو و دعا و تلاش مى‏كند كه خود نيز به آن خوبى برسد و معمولاً در نعمت‏هاى عبادى و معنوى مثل حال خوش در نماز و سجده نسبت به ديگران حالت غبطه به انسان دست مى‏دهد. در هر صورت درمان حسد، دو ركن اساسى دارد : ركن اول آن شناخت حسد و ابعاد و نتايج آن در دنيا و آخرت است. ركن دوم عمل و اقدام است. اولاً، بايد اين نكته را درك نمود كه حسد نه تنها زيانى براى محسود مورد حسد واقع شده ندارد؛ بلكه چه بسا به نفع او است؛ زيرا حسادت ديگران نوعاً موجب غيبت يا تهمت او شده و اين كار موجب از بين رفتن گناهان او و به دوش كشيده شدن آنها توسط حسود مى‏گردد. انسان خردمند هيچ گاه ضرر خود را نمى‏خواهد و چه ضررى از حسادت بالاتر. ثانياً، خداوند نظام جهان را بنابر حكمت بالغه خود، به گونه‏اى قرار داده است كه انسان‏ها از هر نظر با يكديگر متفاوت باشند. از نظر استعداد، قيافه، مال، خانواده و ... و اين به جهت امتحان و ابتلايى است كه بايد برقرار باشد. اگر آدمى حقيقت اين مطلب را براى خود تصور نمايد و به عمق آن دست يابد، آن گاه بر موقعيت ديگران رشك نخواهد برد؛ چرا كه همه اين موهبت‏ها و تفاوت‏ها را به جهت جريان حركت زندگى و فلسفه‏اى كه در وراى آن است مى‏داند. ثالثاً، توجه به معاد و نعمت‏ها و درجات والايى كه پرهيزكاران در قيامت و آخرت دارند آدمى را از چشم دوختن به متاع دنيا باز مى‏دارد. خداوند در قرآن خطاب به پيامبر(ص) مى‏فرمايد: «ولا تمدن عينيك...؛ چشم از اين متاع ناقابل دنيوى كه به برخى داده‏ايم (براى امتحان) بازگير و بر اينان اندوه مخور»، V}(سوره حجر، آيه 88){V اگر آدمى به حقيقت معناى «رزق ربك خير وابقى» را دريابد، ديگر چشم به امكانات و برخوردارى‏هاى اين و آن نخواهد دوخت و عمر خود را بر سر اين غصه، گزاف نخواهد گذاشت. به گفته حافظ : P} نقد عمرت ببر و غصه دنيا به گزاف{E}گر شب و روز در اين قصه مشكل باشى{P P} گرچه راهيست پر از بيم زما تا بر دوست{E}رفتن آسان بود ار واقف منزل باشى{P اما عمل: از نظر عملى راه‏هايى هست از جمله: 1- عمل بر ضد مقتضاى حسد در گفتار و كردار مانند تواضع، خيرخواهى، ، خدمت به ديگران، شاد گشتن از رسيدن خير به ديگران و ريشه كن كردن حسد از طريق نابود كردن خباثت نفسانى حسادت انگيز مانند تكبر، رياست طلبى، دنيا خواهى و ... . 2 - دعا در حق محسود (از صميم قلب از خداوند بخواهيد آن نعمت را براى آن شخص زيادتر بگرداند). 3 - هرگاه متنعم بودن شخصى آزارتان داد متذكر نعمتهايي شويد كه خداوند به شما داده چرا كه آن كريم هيچ فردى را محروم از همه خوبى‏ها نگرداند. 4 - در چنين حالتى به ياد آوريد افرادى را كه مشكلات ظاهرى بيشترى نسبت به شما دارند. 5- سعى كنيد عقل خود را تقويت كنيد. در واقع اگر انسان از اين نيرو به خوبى استمداد جويد و آن را بر ديگر قواى خود حاكم ساخته و از آن پيروى كند به تدريج تقويت خواهد شد و هراندازه به آن پشت نموده و بر خلاف رهنمودهاى آن عمل نمايد به تضعيف آن پرداخته است. تقريباً همانند نيروگاه‏هاى اتمى كه هر اندازه بيشتر مورد استفاده و بهره‏بردارى قرار گيرند بارورى افزون‏ترى خواهند يافت. يكى ديگر راه‏هاى تقويت عقل و بسط معارف دين و پيروى دقيق از رهنمودهاى انبيا است. زيرا تعاليم آنان بازگشاينده گنجينه‏هاى خرد فراروى انسان‏هاست «ليثيروا لهم دفائن العقول». علت اصلى حسد ناراحتى انسان از عدم موفقيت خود است كه چرا او پيشرفت نكرده و دوستش رشد خوبى كرده است. بدين جهت انسان مى‏خواهد رشد دوست خود را متوقف كند كه اين حالت حسد ناميده مى‏شود. حال اگر انسان توجه داشته باشد كه شكست دوست او هيچ كمكى به او نمى‏كند و هيچ سودى براى او ندارد و بلكه ممكن است براى او مشكلاتى به وجود آورد، راه درست را انتخاب مى‏كند و آن راه درست اين است كه به جاى تخريب ديگران سعى كند خود را مانند آنان به موفقيت برساند كه در اين صورت اين حالت انسان غبطه نام دارد و نه تنها بد نيست، بلكه موجب رشد و ترقى انسان مى‏گردد، بنابراين مى‏توان با تبديل صفت حسد به حالت غبطه راه رشد و ترقى را بر خود بازنمود و از آثار منفى اين صفت نيز در امان ماند. براى درمان غرور و خودپسندى توجه شما را به نكات زير جلب مى‏كنيم: 1- از نظر معرفتى حب ذات غير از غرور است و يكى از پيامدهاى منفى حب ذات افراطى، غرور مى‏باشد، لذا در اين جواب به ريشه پرداخته و از اين رهگذر به علاج فردى مى‏پردازيم. 2- توجه داشته باشيد كه حب ذات يك حالت روحى صد در صد زشت و ناپسند نيست بلكه آنچه مذموم شمرده شده همانا غرور افراط گونه است كه موجب ناديده گرفتن حق، به چشم نيامدن ديگران و حقوق آنها و تنها خود را ديدن و هر چيزى را براى خود خواستن مى‏شود و الا اگر حب ذات و دوست داشتن خود نباشد ما هرگز به دفاع از خود، در صدد سير نمودن خود، رسيدن به كمالات مادى و معنوى روى نمى‏آوريم. 3- حالت افراط گونه حب ذات كه مورد نظر است و ريشه در يك شناخت غلط از خود و ديگران دارد و بر پايه سيستم شناختى نادرست بنا مى‏گردد، لذا راه‏كارهاى ارائه شده جهت علاج آن بيشتر به اصلاح شناختى توجه دارد و از همين رو از شما مى‏خواهيم به منظور رعايت و به كارگيرى اين راه‏كارها بيشتر به مطالعه و تفكر و سپس تلقين بپردازيد. اما آن راه‏كارها به قرار زير مى‏باشند: الف) به فقر وجودى خود نسبت به خداوند سبحان توجه كامل داشته باشيد و يك لحظه از آن غفلت نورزيد؛ يعنى، به يك خودشناسى و خداشناسى دقيق و صحيح بايد برسيد كه شما چه هستيد و چه مى‏توانيد باشيد و اگر لطف و فيض الهى نباشد چه خواهيم شد و آيا اصلاً وجود داشتيم و مى‏توانيم موجود باشيم؟ P} اگر نازى كند يك دم{E}فرو ريزند قالب‏ها{P در اين مورد بيشتر فكر كنيد، روزى چند سطر در اين مورد بنويسيد و آن را با صداى بلند بخوانيد (حداقل10 روز). ب ) جايگاه خود را در مجموعه نظام هستى بيابيد كه ذره‏اى هستيد در بيكرانه عالم وجود كه گويا بود و نبود ما يكى است. همانند قطره‏اى در برابر اقيانوس انسان‏ها و يك ذره‏اى در مجموعه عالم هستى. در اين مورد بسيار فكر كنيد و چندين سطر در اين مورد بنويسيد (به مدت 5 روز) و روزى چند بار آن را با صداى بلند بخوانيد. ج ) به ضعف و نقص خود در دستگاه بدن و ناتوانى در انجام كارهايى كه مى‏خواهيد انجام دهيد ولى نمى‏توانيد بيانديشيد و به يقين بدانيد كه تمام اين امور حكايت از تدبير مدبرى مافوق همه تدابير بشرى دارد و او تصميم‏گيرنده نهايى است. محصول اين انديشه خود را نيز در يك صفحه گزارش كرده و روزى دو بار آن را با تمركز حواس و دقت بخوانيد. د ) به پيامدهاى ناگوار حب ذات افراطى بيانديشيد و سرنوشت زشت اين‏گونه افراد را مطالعه كنيد و مد نظر داشته باشيد و كافى است برخى از اين پيامدها را نوشته و در كيفيت گرفتار شدن افراد به آنها تفكر كنيد كه چگونه با شخصيت پفكى و ابهت بادكنكى خود تراشيده به هضيض ذلت فرو غلطيدند. ه ) روايات و آياتى و ضرب‏المثل‏ها و حكاياتى كه در مذمت، عواقب شوم اين صفت بيان شده است، زياد مطالعه كنيد و براى مدت 10 روز حداقل روزى نيم ساعت از اين‏گونه مطالب (كتب اخلاقى) مطالعه كنيد (مربوط به عجب و خودپسندى): 1- قلب سليم، شهيد دستغيب. 2- گناهان كبيره، شهيد دستغيب. 3- جامع‏السعادات، نراقى. 4- معراج‏السعاده، نراقى.

پاسخ : چگونگى رابطه با اهل سنت در محيط ها و شرايط مختلف متفاوت است. در هر صورت اصل اخوت و برادرى اسلامى رابايد محفوظ داشت. اما دعوت شخص يا اشخاصى از آنان به تشيع بستگى به توانايى‏هاى فكرى و استدلالى دعوت كننده و روحيات و قابليت‏هاى دعوت شونده دارد و كار نسبتاً دشوارى است. و در صورتى كه پيش‏بينى نتيجه سودمندى نسبت به مورد اشاره شده نمى‏كنيد لازم نيست با ايشان وارد گفت و گو در اين مقولات شويد. ولى در هر حال رعايت چند نكته در اين رابطه ضرورى است: 1- آشنايى كامل با مكتب تشيع و تفاوت‏هاى اساسى آن با اهل سنت، در اين زمينه، بايد اولاً مطالعات خود را بيشتر كنيد و ثانياً با دانشمندان با تجربه در اين زمينه ارتباط داشته باشيد تا هم سؤال‏هاى خود را بپرسيد و هم آرام آرام شيوه‏هاى بحث در اين‏گونه مسائل را دريابيد. 2- حسن رفتار و پرهيز از تحريك تعصبات مذهبى، همان‏گونه كه قرآن، اخلاق نيكوى پيامبر را مايه گرايش مردم به دين معرفى كرده است، اخلاق نيكوى شما نيز مى‏تواند وسيله استحكام ايمان اطرافيان و علاقه ديگران به مكتب تشيع و ما شود. 3- پس از مطالعه منابع معرفى شده، ايجاد سؤال روشنگرانه و دلسوزانه - و نه از روى تعصب و مخالفت - اولين قدم براى هدايت‏گرى است. ضمناً در اين زمينه هرگز نبايد منتظر پاسخ سريع باشيد، بلكه بايد فرصت كافى براى تفكر و مطالعه به دوستان غيرشيعه خود بدهيد. در زير، فهرستى از كتاب‏هاى مناسب براى دانشجويان معرفى مى‏گردد كه با مطالعه آنها راه تحقيقات بيشتر براى شما باز خواهد شد. 1- معارف اسلامى از ديدگاه دو مكتب (ترجمه كتاب معالم‏المدرستين)، علامه سيد مرتضى عسگرى، ترجمه: دكتر جليل تجليل. 2- فرهنگ عقايد و مذاهب اسلامى، جعفر سبحانى، انتشارات توحيد. 3- مناظرات (ترجمه المراجعات)، سيد شرف الدين عاملى، ترجمه حيدر قلى بن نورمحمدخان. 4- شيعه پاسخ مى‏دهد، سيد رضا حسينى نسب، نشر مشعر. 5- ترجمه الغدير، علامه امينى. 6- آنگاه هدايت شدم، دكتر تيجانى سماوى. 7- اهل سنت واقعى كيست؟ دكتر تيجانى. 8- منشور عقايد اماميه، جعفر سبحانى، انتشارات توحيد. 9- شبهاى پيشاور، سلطان الواعظين شيرازى.

پاسخ : هدايت بر دو گونه است: 1- هدايتي که خداوند نسبت به همه موجودات به ويژه انسان دارد، يعني آنها را با ابزار و نيروها و استعدادهايي مجهز ساخته که مي توانند نياز خود را برطرف سازند و راه تکامل را بپيمايند. به انسان نيروهاي دروني و حواس مختلف و چشم و گوش و قلب بخشيد تا بتواند درک کند و بفهمد و تفکر و انديشه داشته باشد و در درونش و فطرتش توانايي تشخيص خوبي و بدي و خير و شر را قرار داد و اين تشخيص و توانايي را با فرستادن پيامبران و راهنمايان آسماني و اولياي پاکش کامل نمود و آنان راه صلاح و رشد و سعادت و نيز راه گمراهي و ضلالت را به انسان شناساندند. 2- هدايتي که در اثر عمل به دستورات الهي وتعاليم ديني و فطري شامل انسان مي گردد يعني با بندگي و اطاعت خداوند زمينه برداشتن گام هاي بعدي به سوي قرب خداوند براي انسان از جانب پروردگار فراهم مي گردد و نورانيت حاصل از عمل به احکام الهي با اين هدايت کامل تر مي گردد و راه بندگي هموارتر مي گردد. ولي در مورد گمراهي و ضلالت بايد گفت برخلاف هدايت، خداوند هيچ کس را از آغاز گمراه و منحرف نمي سازد، بلکه اعمال بد و آثار سوء اعمال انسان است که زمينه گمراهي و انحراف او را فراهم مي سازد و به عبارت ديگر اين انسان است که با دوري از خدا و غفلت از ياد او و فرو رفتن در خواهش هاي ناروا و عصيان و سرکشي و تکبر، زمينه هدايت را که از جانب خداوند براي همه انسان ها فراهم گشته ضايع مي کند و از بين مي برد مانند زميني که آماده بهره برداري و کاشت هر نوع محصول است ولي کشاورز به جاي کاشتن بذر خوب و مناسب، در آن بذر نامناسب مي افشاند. وقتي بنده اي با رفتار ناشايست و گناه و عصيان، از خداوند محجوب گرديد و روحش تيره و تار شد. خداوند به او فرصت مي دهد و او را به توبه و بازگشت به حقيقت خود و فطرت پاک خود مي کند. در اين حال گاهي بندگان متوجه اشتباه و خطاي خود مي شوند و برمي گردند و با اشک ندامت خطاها را مي شويند و جبران مي کنند و آلودگي و تيرگي را از روح خدايي خود مي زدايند و دوباره به جاده بندگي گام مي گذارند ولي عده اي هر دم بر خطاها و گناهان خود مي افزايند و آينه شفاف روح خود را که اندکي زنگار گرفته بود به کلي تيره و تار مي سازند به طوري که ديگر آينه دل آنها نمي تواند نور حق و حقيقت را منعکس کند و هدايت الهي و موعظه و نصيحت ديگر در آنها اثري ندارد در اين حال در توبه به روي آنها بسته مي شود يعني خودشان کاري کرده اند که اميدي به بازگشت و بيداري و توجه آنها نيست و در اين حالت است که مي گويند: خداوند اين بنده را به حال خود رها کرده است و در واقع اين گمراهي کار خودشان و نتيجه طبيعي اعمالشان بوده و به خداوند هيچ گونه ربطي ندارد. با توجه به اين مقدمات، مي توان گفت آيه فوق در مورد کساني است که در اثر انجام پي در پي گناهان و عدم توبه و تنبه و علي رغم مهلت دادن خداوند، همه درها را به روي خود بسته و به دل خود مهر زده اند و بنابراين به خاطر اعمال بدشان و زيادي جرم، هدايت الهي در مورد آنها بي اثر است و مراد در آيه فوق، هرگونه ظالمي نمي باشد، بلکه ظالمي است که زمينه هدايتشان به خاطر اعمال بدشان از بين رفته است.

پاسخ : در قدم اول اين قضيه را نيک بخوانيد: «مردي نزديک پارسا مردي، کيسه پر درم به دست گرفته، گفت: يا استا! دلم تاريک شده است. مرا پندي ده!» پارسا گفت: اندر آن کيسه چه داري؟ گفت: درم. گفت: چند است؟ گفت: هزار درم: گفت: سر کيسه باز کن. باز کرد. پارسا مرد، يک درم برگرفت و گفت: پيش تر آي! پيش تر آمد. پارسا آن درم بر چشم وي نهاد و گفت: چشم باز کن و بنگر! گفت: اين درم بر چشم من است، نمي بينم. گفت: اي مرد! يک درم بر چشم سر نهادي، دنيا را نمي بيني، پس هزار درم بر دل نهاده اي، چگونه چشم دل تاريک نشود تا عقبي را ببيني؟» V}(بستان العارفين){V سؤال: چه کنيم تا پيام هاي دين براي ما عادي نشود؟ عادي شدن هر چيزي را در زندگي خود بسيار تجربه کرده ايم، آنچه را بارهاي نخستين مي بينيم يا مي شنويم در ما تأثيري دارد که در تکرارهايش اين تأثير نيست. نگاه کسي که اول بار نمايشگاهي از جبهه و جنگ را مي بيند با نگاه کسي که دائما از آنجا مي گذرد يکي نيست. چنان که تأثير شنيده هاي اول ما، با تکرار آنها فرق دارد. درس هاي انسان ساز دين نيز ممکن است به آفت عادي شدن مبتلا شود. بسياري از ما وقتي اول بار موعظه اي بليغ و يا پيامي درست را مي شنويم آن موعظه و پيام با شدت و قوت ما را جذب مي نمايد به طوري که احساس بهجت، اميد و نشاط و يا ترس کم نظيري مي کنيم که در وصف نمي گنجد. اما همه دينداران و مؤمنان را خطري در کمين است و آن عادي شدن پيام ها و درس هاي دين است. راستي چرا اين گونه است؟ سر اين که دين بر «ايمان» همراه با «عمل» تأکيد فراوان دارد. همين امر است که ايمان و عمل بر هم تأثير گذارند و هر يک موجب رشد و کمال ديگري مي شود. بسيار شنيدن و در عمل پايبند نبودن از تأثير موعظه و پيام مي کاهد تا جايي که شنيدن آن موعظه و يا ديدن يک حادثه عبرت آموز، در درون فرد يا تأثير کمي مي گذارد و يا هيچ عکس العملي ايجاد نمي کند. حکيمي اين جمله را زياد مي خواند: «عجبت من ضعيف يخالف قويا؛ در تعجبم از انسان ضعيفي که با قادر و توانمندي بي همتا مخالفت مي کند» يک روز در گذر از بازار مشغول زمزمه اين سخن بود که ثروتمندي سخنان او را شنيد. بلافاصله اين سخن در جان ثروتمند نفوذ مي کند به طوري که از کردار گذشته خود توبه کرده، در صدد بر مي آيد اعمال ناشايست گذشته را جبران نمايد». اين قضيه شاهدي بر گفته بالاست. آيات انسان ساز قرآن کريم که بالاترين موعظه هاست، در زندگي عده اي که احيانا با قرآن آشنا هستند و آن را مي خوانند اما تغييري در رفتار ايشان ديده نمي شود حاکي از عادي شدن خواندن قرآن براي اين گونه مردم است. به همين دليل بسيار شنيدن و عمل نکردن بدتر است از نشنيدن و عمل نکردن، چه آن که حالت اول (شنيدن و عمل نکردن) شنيده و موعظه را عادي و آدمي را دچار قساوت قلب مي سازد و مانع تجربه هاي شيرين مي شود از طرفي عمل به دانسته ها، موجب فراگيري دانسته ها و زنده دلي مي شود. چنان که امام صادق(ع) مي فرمايد: H}«من عمل بما علم ورثه الله علم ما لم يعلم؛{H هر کس به آنچه مي داند عمل کند، خداوند او را از اموري که نمي داند آگاه مي گرداند. V}(بحارالانوار، ج 78، ص 189).{V پس چند اصل را بايد رعايت کرد: اصل 1 - اگر بر علم شخص افزوده شود ولي بر زهد و پارسايي او افزوده نگردد دوري اش از خداوند کريم و نيز از معاني و حقايق بيشتر مي شود. اصل 2 - اگر علم آموزي باشد [چه از راه شنيدن موعظه و چه از راه درس و بحث] ولي به کار بستن مطرح نباشد، دل مبتلا به سختي و قساوت مي گردد. اصل 3 - سيره معصومين در آموزش و پرورش مردم اين بوده است که به جنبه عمل و رفتار بر اساس آموزه هاي ديني تأکيد زيادي داشته اند و پشتوانه آموزش هاي خود را عمل به دانسته هاي گذشته مي دانستند و معرفي مي کردند. اصل 4 - راهکار نهايي، عمل به محتواي سوره «والعصر» است «بسم الله الرحمن الرحيم - والعصر - ان الانسان لفي خسر...؛ به عصر سوگند - انسان ها همه در زيان به سر مي برند جز آنان که گرويدند و کارهاي شايسته کردند و يکديگر را به حق و صبر سفارش کردند». قرآن با قسم به عصر و زمانه، خود انسان را به عنوان عامل اصلي خسارت ها و زيان ها مي شناسد «ان الانسان لفي خسر» يعني زمانه نه دوست صميمي تو و نه دشمن کينه توز تو است. تو خود - اي انسان - عامل همه خسارت هايت هستي. از نظر قرآن تنها فردي از خسارت رهايي مي يابد که باورها و عمل ها را پشت سر گذاشته باشد آنچه فرد را از خسارت ها نجات مي دهد چند عامل مهم است: 1- ايمان (الا الذين آمنوا). 2- عمل (و عملوا). 3- نيت خوب (الصالحات). 4- مصلح بودن (تواصوا بالحق). 5- دوام و استمرار داشتن در برنامه ها (تواصوا بالصبر). بعد از اين فرد هر لحظه رو به کمال وتعالي مي رود و هر عملي او را به درجات بالاتري سير مي دهد در نتيجه براي چنين انساني آنچه ببيند و يا بشنود موعظه و پند خواهد بود. P}من نمي گويم زيان کن يا به فکر سود باش{E}اي زفرصت بي خبر! در هر چه هستي زود باش{P V}(بيدل دهلوي){V و پروين اعتصامي چه نيکو سروده است: P}گهر وقت بدين خيرگي از دست مده{E}آخر اين در گرانمايه بهايي دارد{P P}صرف باطل کند عمر گرامي پروين{E}آن که چون پير خرد راهنمايي دارد{P به تجربه معلوم شده است کسي که اوقات خود را به بيهودگي مي گذراند استعداد موعظه و پند پذيري را از دست مي دهد و برعکس کسي که اوقات خود را در جهت اهداف صحيح و ارزشمند صرف مي کند از قابليت پند پذيري فوق العاده اي برخوردار مي شود.

پاسخ : اولاً: در اجتماع كارهاى مختلفى است كه بايد انجام گيرد تا آن اجتماع سامان يابد و در اين راستا قطعاً، تقسيم وظائف امرى بديهى مى‏نمايد و تقسيم وظيفه يك امتياز براى يك طرف و يا نقص در طرف ديگر محسوب نمى‏شود، چه اين كه اين گونه تفاوتها در تقسيم وظيفه، ارزشى نيست، بلكه رعايت تناسب است. «محمد قطب» مى‏نويسد: «مزيت بزرگ اسلام اين است كه يك نظام اخلاقى و حقوقى واقعى است، هميشه مراعات فطرت بشرى را مى‏نمايد. اسلام مردم را به تهذيب طبايع خود از رذائل نفسانى، دعوت مى‏كند، اما هرگز آن‏ها را به تغيير طبيعت‏هاى آن‏ها دعوت نمى‏كند. اين درست است كه اسلام زن و مرد را در شخصيت انسانى مساوى مى‏داند ولى اين امر نيز بديهى است كه يكايك اعضاء جامعه انسانى نمى‏توانند در تمام امور با هم كاملاً متساوى و متشابه باشند، بلكه مقتضاى عدالت اجتماعى اين است كه همه اين افرادِ عضو يك اجتماع، در حقوق عمومى انسانى مشترك باشند و لكن ويژگيهاى نفسانى افراد و گروهها نيز ناديده گرفته نشود... و ضرورت وجودى اين تفاوتها نيز به مقتضاى هدف خلقت است. اگر زنان بخواهند مادر باشند بايد احساساتى باشند، عاطفى باشند. اگر مادر بخواهد با جنبه عقلانى خشك باشد، هرگز نيمه‏هاى شب از بستر نمى‏خيزد... اگر صد پدر هم جمع شوند، هرگز نياز عاطفى كودك به مادر را اقناع نمى‏سازند. بر عكس، غلبه، جهت عاطفى و احساساتى در مردان كه نوعاً در كارهاى اقتصادى و اجتماعى و سياسى و مديريتى جامعه تلاش مى‏كنند، موجب مى‏شود كه آن‏ها نا موفق باشند زيرا اداره اين امور نياز به تعقل و تدبير دارد. اگر يك قاضى بخواهد با روحيه احساساتى حكم كند، هرگز نه حكم عادلانه خواهد داد و نه آنچه مصالح جامعه را تضمين كند». V}(محمد قطب، شبهات حول الاسلام؛ دار النعمان فى النجف، الطبعة السادسة، 1963، صص 115 - 112){V ثانياً: نفى جواز امامت جماعت توسط بانوان، امر مسلّم نزد همه فقهاء نيست، بلكه اكثر فقهاء (حداقل در بين معاصرين) از جمله مقام معظم رهبرى معتقدند كه امامت جماعت بانوان براى بانوان منعى ندارد، V}(رجوع شود به رساله‏هاى عمليه مراجع تقليد و نيز اجوبة الاستفاآت مقام معظم رهبرى، ص 167، مسأله 606).{V ثالثاً: كسانى كه قائل به منع امامت جماعت توسط بانوان هستند، نوعاً فتوى به عدم صحت نداده‏اند بلكه بنابر احتياط وجوبى چنين نظرى را اتخاذ كرده‏اند و دليل آن نيز روشن است چون مدرك قابل اعتنايى در مسأله وجود ندارد بلكه دليل آن‏ها يا اجماع مدركى است كه فاقد شرايط اعتبار و حجيت است و يا حديث ضعيف «وصيت»، V}(الحرّ العاملى، وسايل الشيعه، كتاب القضاء، باب 2 از ابواب صفات القاضى){V كه مرحوم مجلسى اول در كتاب «روضه المتقين»، V}(ج 12، صص 4 - 3){V احتمال ضعف سند را داده است. علاوه بر آن كه لحن آن نيز «منع» و سلب يك حق نيست بلكه ترخيص از يك تكليف لزومى و وظيفه دشوار است. در اين روايت كه رسول خدا(ص) به على(ع) مى‏فرمايد: V}«يا على ليس على المرأه جمعه...»{V با تعبير «ليس على» تكليف شاق و صعب حضور در نماز جمعه و جماعت و تصدي قضاء از زن برداشته شد، پس مفاد آن حديث، سلب تكليف است نه نفى حق. رابعاً: در خصوص امامت جماعت، چون اين منصب منحصر به اقامه نماز جماعت نمى‏شود بلكه مستلزم يك سلسله كارهاى اجتماعى و مديريتى در جامعه است كه اين امر خود مقتضى فعاليت‏هاى خارج از منزل و ارتباط با افراد غير محرم است و رويكرد دين مبين اسلام براى رعايت عفاف، اجتناب از تماس نامحرمانه بين زن و مرد و حضور بيشتر بانوان در خانواده، و عهده‏دارى وظائف مقدس مادرى است كه مركز و كانون سعادت است آنچنان كه رسول اكرم(ص) فرمودند: «بهشت زير پاى مادران است» انجام اين رسالت خطير از مردان ساخته نيست، بانوان را از اين تكليف معاف دانسته است. خامساً: به هر صورت بايد توجه داشت كه امامت جماعت يا جمعه يا تصدي قضاء و... به هيچ نحو بيانگر هيچ گونه كمال يا امتيازى نيست كه عدم آن نشانه نقص باشد، زيرا همانطور كه خداوند متعال فرمود، يگانه ارزش نزد خداوند متعال، در پرتو كسب تقواى الهى است، «انّ اكرمكم عندالله اتقيكم»، V}(حجرات، 13){V كه براى همگان ميسر است و هيچ در پيش شرط جنسيتى يا قومى و نژادى ندارد و راه كسب آن نيز عبوديت و بندگى خداوند است، «ان اعبدونى هذا صراط مستقيم»، V}(يس، 61){V، نه جعل امتياز و حقوق كه به منظور تقسيم يك سرى وظائف اجتماعى است.

پاسخ : درباره فرزند نامشروع (ولدالزنا) از دو ديدگاه سخن مى‏توان گفت: T}1- ديدگاه كلامى: {T در اين ديدگاه به اين گونه مسائل پرداخته مى‏شود: الف) آيا ولدالزنا مى‏تواند مانند ديگران مراتب كمال انسانى را طى كند؟ يا اصلاً نمى‏تواند؟ و یا طى مراتب كمال براى او ممكن ولى مشكل‏تر است؟ مشهور متكلمين وجه سوم را پاسخ مثبت مى‏دهند. ب ) آيا اين نقصان براى فرزند نامشروع ظلم از ناحيه خداوند به او نيست؟ پاسخ متكلمين مركب از دو جزء است: اولاً: ظلمى اگر هست از ناحيه زناكار است نه خداوند. ثانياً: ترازوى عدالت الهى براى هر كس به حسب افعال اختيارى او و استعدادهاى ذاتى او است و انجام عمل نيك از سوي اوست و اگر طى مراحل كمال براى هر شخص به هر دليلي بيش از ديگران مشكل‏تر باشد براساس عدالت خدا اعمال او نيز بيش از ديگران پذيرفته مي شود و گناه او نيز به همان دليل كمتر از ديگران عذاب داشته يا زودتر بخشيده مى‏شود. تولد از زنا درست مانند تولد ناقص‏الخلقه است. چگونه اگر فرزند با دست فلج متولد شود امكانات جسمى او كمتر از ديگران است ولى به هر حال مى‏تواند راه تكامل را طى كند و در فعاليت‏هاى مادى و معنوى به درجات قابل توجهى برسد كه حتى برخى از افراد سالم به دليل تنبلى يا سستى به آن نمى‏رسند، فرزند نامشروع نيز مى‏تواند با تلاش و پشتكار و امداد از خداوند متعال به كمال مادى و معنوى برسد. T}2- ديدگاه حقوقى و احكام شرعى: {T در اين ديدگاه كه محل سؤال شماست، حقوق فرزند نامشروع بررسى مى‏شود. در اسلام مناصبى كه ولدالزنا از آن محروم است عبارتند از: 1- امامت جماعت، 2- شهادت در امور مهم، 3- قضاوت، 4- افتاء (مرجع تقليد)، 5- ولايت‏فقيه. از مجموع مرجعيت، رهبرى و زعامت آنچه در اين باره وارد شده است مى‏توان دو نكته را برداشت كرد: 1- آن كه به طور معمول زمينه‏هاى لغزش و امكان خطا از چنين افرادى بيشتر است. 2- در چنين مناصبى (به جز مسأله شهادت در امور مهم كه فقط نكته اول را دارد) نوعى رهبرى و الگو قرار گرفتن نهفته است و رهبرى كسى كه نامشروع بودن ولادت او معلوم است هم مورد نفرت عرفى است و هم موجب اشاعه فحشا. ولدالزنا مى‏تواند عادل باشد و يا مجتهد شود و حتى اعلم از ديگران باشد اما شارع به همين نكته او را مرجع تقليد ديگران يا ولى حكومت مسلمانان يا امام جماعت آنان نمى‏كند. قضاوت نيز در اسلام از شؤون حكومت است. قانون‏گذار اجتماعى كه بايد همواره مصالح عامه را لحاظ كند به دليل اين دو نكته اين مناصب را به فرزند نامشروع نسپرده است. در شهادت در امور مهم نكته اول دخيل است. در امور مهم كه بايد با شهادت شاهد يك تصميم‏گيرى مهم بشود شارع كه مصالح عامه را مد نظر دارد شرايط سخت‏ترى براى شاهد قرار مى‏دهد تا هر چه بيشتر قضاوت صحيح‏تر صورت گيرد. گرچه ممكن است در چند مورد حقى پايمال شود اما در مجموع قضاوت‏هاى امور مهم در طول تاريخ اين سخت ديگرى باعث صحت بيشتر قضاوت خواهد شد. در منصب قضاوت نيز شايد بتوان گفت هر دو نكته به صورت تقريباً يكسان دخيل‏اند. در امام جماعت و نيز افتاء و ولايت گرچه نكته اول هم موجود است اما نكته دوم پررنگ‏تر است. براى مطالعه روايات پيرامون فرزند نامشروع مى‏توانيد رجوع كنيد: 1- وسائل‏الشيعه، ج 18، ص 275، باب 31 از ابواب الشهادات، حديث 1 و 3. 2- وسائل‏الشيعه، ج 5، ص 397، باب 14 از ابواب صلاة الجماعة. 3- وسائل‏الشيعه، ج 1، ص 165، باب 3 از ابواب الأسأر و ص 159، باب 11 از ابواب ماءالمضاف. 4- وسائل‏الشيعه، ج 19، ص 164، باب 15 از ابواب ديات النفس. 5- وسائل‏الشيعه، ج 15، ص 184، باب 75 از ابواب احكام الاولاد. 6- بحارالانوار، ج 5، ص 281، باب 12. 7- معارف اسلامى از ديدگاه دو مذهب، ترجمه دكتر جليل تجليل، (ترجمه كتاب معالم‏المدرستين، علامه سيد مرتضى عسگرى).

پاسخ : درباره آيه شريفه «الرجال قوامون على النساء» بايد معناى آن را به درستى فهم نمود. در اين رابطه بايد ابتدا درك درستى از «قوام» بودن مرد و دايره شمول آن داشت، تا بتوان به دليل و فلسفه آن راه يافت. بنابراين در اينجا سه نكته بايد روشن شود: معنا، گستره و حكمت. الف) در رابطه با معناى كلمه «قوام» آمده است: «القوام من القيام و هو اداره المعاش»؛ يعنى، «قوّام» مشتق شده از «قيام» و آن به معناى اداره امور زندگى است، V}(تفسير الميزان، ج 4، ص 215).{V ب ) گستره اين حكم محدود به روابط خانوادگى است. به عبارت ديگر اين آيه، بيانگر برترى مطلق مرد نسبت به زن نيست و تنها مسؤوليت مرد در سرپرستى كانون خانواده را بيان نموده و به دنبال آن، به برخى از توابع اين مسؤوليت (مانند لزوم تأمين نيازهاى اقتصادى خانواده) اشاره مى‏كند. ج ) فلسفه اين حكم آن است كه به طور طبيعى مرد، توانايى بهترى براى اداره خانواده و تأمين نيازمندى‏هاى آن دارد. از طرف ديگر زن نيازمند محيطى امن همراه با آسايش كافى است تا در پرتو آن، بتواند به انجام وظايف ديگرى كه در نظام آفرينش بر عهده او قرار داده شده است (مانند حمل، رشد و تربيت فرزند و...) بپردازد. بنابراين رياست و مسؤوليت مرد و در راستاى آن تلاش براى اداره و تأمين نيازهاى خانواده، نه تنها امرى شرعى؛ بلكه حقيقتى تكوينى و متناسب با نظام خلقت زن و مرد است. د ) در همين آيه دو فلسفه براى مديريت و سرپرستى مرد نسبت به زن بيان شده است: 1- « بما فضل الله بعضهم على بعض» به دليل امتيازهايى كه خداوند براى برخى از بندگانش قرار داده است. 2- «و بما انفقوا» به جهت اين كه مخارج زندگى زن و نفقه او به عهده مرد است. هـ ) تجربه نشان داده است كه زن با صورت فطرى، جورى آفريده شده كه نيازمند تكيه نمودن بر مرد و اتكاء به مديريت اوست. امروزه حتى زنان غربى از جابجايى مسؤوليت‏هاى زن و مرد و پذيرش اداره زندگى و شكستن حقوق مرد در روابط خانوادگى و بى‏اعتنايى به مسؤوليت مرد در سرپرستى و اداره كانون خانواده، به ستوه آمده‏اند. اسلام با سپردن مديريت و سپردن خانواده به مردان، تمامى مناسبات ميان مرد و زن و تفاوت در روحيات و آفرينش آنان را رعايت كرده است.

پاسخ : هنگامي که شخص در مرز جدايي از دنيا قرار مي گيرد يعني روح در آستانه جدايي کامل از بدن قرار مي گيرد، برزخ را رؤيت مي کند و وقايعي بر او مي گذرد. گشوده شدن چشم برزخي و مشاهده برخي امور منسلخ از زمان است يعني هر چند از ديد ما بيش از چند لحظه طول نمي کشد اما در همان لحظات وقايعي براي او اتفاق مي افتد و اموري را مشاهده مي کند که به تفاوت حال افراد، فرق مي کند. يا با فرشتگان رحمت که به او مژده و بشارت مي دهند مواجه مي شود و اولياي الهي و حضرات معصومين(ع) را بر بالين خود مشاهده مي کند و يا با فرشتگان غضب. بنابراين باز شدن چشم برزخي ارتباط با عالم مجردات است و چون در عالم مجرد زمان و تدريج نيست شخص در يک لحظه حقايق بسياري را مي تواند مشاهده کند.

پاسخ : پرسش در قبر، مطلبي است که در روايات فراواني به آن تصريح شده است اما آنچه که مورد سؤال قرار مي گيرد حقيقت و هويت انسان يعني روح انساني است که در برزخ در قالب و بدن برزخي متمثل است هر چند با بدن خاکي که در قبر خاکي است نيز يک نحوه ارتباطي دارد. اين ارتباط در اصل از ارتباط روح با بدن خاکي که در طول زندگي دنيا يک نوع اتحاد با يکديگر داشته اند، سرچشمه مي گيرد. لذا پس از قطع تعلق روح از بدن خاکي يک نوع ارتباط در حد پايين تر و ضعيف با بدن خاکي دارد اما نه با آن کيفيت و کميت ارتباطي که در دنيا داشت بلکه در ميزاني ضعيف تر و با کم و کيفي ديگر به همين جهت علي رغم حضور روح درعالم برزخ که فوق عالم ماده و فوق زمان و مکان است، توجه خاصي به بدن مادي و نقطه اي که بدن خاکي در آن است دارد و به همين جهت است که به تلاوت قرآن و طلب مغفرت در سر قبرها تأکيد شده است هر چند اين امور در هر جايي انجام شود براي مردگان خوب و مؤثر است اما به دليل ارتباط روح و قبر برزخي با بدن و قبر خاکي، انجام اين آداب بر سر قبرها تأکيد بيشتري دارد. به هر حال سؤال و پرسش در قبر از روح است نه اين که روح انسان مانند زمان حيات دنيوي اش با بدن خاکي ارتباط کامل پيدا کند به طوري که واقعا بنشيند و به سؤال پاسخ دهد بلکه روح و بدن برزخي است که پاسخگو است. اما گذاشتن جريدتين (دو قطعه چوب تر) زير بغل ميت، براي نشستن به کمک آنها نيست بلکه اين يکي از مستحبات دفن است.