سینمای دینی، سینمای معناگرا
در مصاحبه با فرج اله سلحشور همان طور كه خودش هم قبلاً گفته بود جدایی او از خانواده سینمای ایران كاملاً احساس می شود؛ چراكه انتقادات او از سینمای ایران و نوع نگاهش به سینمای مذهبی و اسلامی تا حدی بود كه در پاسخ به این سؤال كه چه تفاوتی میان سینمای دهه سوم انقلاب قبل از انقلاب می بینید، گفت: گرچه در سینمای بعد از انقلاب زنها روسری و مانتو پوشیدند و آمدند جلوی دوربین ولی غیرتمداری در سینما از بین رفت...
سلحشور 56 ساله كه حالا می توان او را یكی از كهنه كارهای سینمای مذهبی ایران به شمار آورد با خودش عهد كرده بود كه دیگر هیچ فیلمی را كارگردانی نكند ولی امروز بعد از پنج سال فعالیت طاقت فرسا برای ساخت سریال حضرت یوسف (ع) می خواهد خودش را با ساخت مجموعه ای برای امام زمان (عج) بازنشسته كند. صمیمیت، آرامش و شوخ طبعی همراه با خستگی مفرط از مشخصه های بارز تهیه كننده و كارگردان سریال حضرت یوسف (ع) است كه یك ساعت و نیم در دفتر سینمایی خودش (تبیان) پذیرای ما بود. مصاحبه با فرج اله سلحشور را كه قبل از پخش سریال حضرت یوسف (ع) صورت پذیرفته در ادامه بخوانید.
چند فرزند دارید؟
ـ چهار فرزند دارم. دو پسر و دو دختر، پسرهایم هر دو طلبه هستند كه یكی از آنها ملبس شده و دیگری هم امروز و فرداست كه لباس بپوشد. دو تا دختر دارم كه یكی مجرد است و یكی متأهل، چهار تا هم نوه دارم.
در زمینه سینما كه دخترهایتان فعالیت ندارند؟
ـ هیچ كدامشان، فقط یكی از آنها برای بخش نویسندگی سینما فعالیت می كند.
اگر خودشان تمایل داشتند كه در سینما حضور پیدا كنند و بازیگر شوند حتماً اجازه می دادید؟
ـ خیر، برای اینكه سینما جایی مناسب برای خانم ها نیست.
سینمای ایران؟
ـ بله، سینمای ایران را می گویم. در تمام دنیا هم همین است تمام سینماهای دنیا مناسب خانم ها نیستند.
چرا سینمای ایران و اصلاً سینما محل مناسبی برای فعالیت خانم ها نیست؟
ـ می خواهید من را با سینما دعوا بیندازید؟
نه سؤال هایی كه خیلی وقت است به نظر می رسد شما برای آنها حرفی دارید و فكر می كنم بحث جالبی باشد.
ـ بله، بحث جالبی است، سینما برای زن جای خوبی نیست، چون سینما زمینه فساد در آن زیاد است، عرصه فسادپذیری سینما زیاد است، به همین دلیل نه برای خانم ها بلكه برای آقایان هم مناسب نیست.
پس آن سینمای معنوی بعد از انقلاب و آن تحول انقلابی در سینمای ایران چه كاركردی داشت؟
ـ من فكر می كنم این معناگرایی و معنوی گرایی را مطرح كردند برای اینكه از سینمای مذهبی فرار كنند، چون نمی خواستند همه مذهب را به كار ببرند، سینمای مذهبی را دوست نداشتند تلفظش را به كار ببرند، آمدند یك چیزی گفتند به نام سینمای معناگرا، یك حرف چند پهلو، كه ممكن است مذهب هم در آن جا بگیرد. می توان هر تفكری كه بوی معنویت كرد، ممكن است اصلاً یك چیزی معنوی نباشد ولو از دید بعضی از مردم این معنوی باشد.
این مذهبی كه شما می گویید را خیلی متفاوت تر از معناگرا نمی بینم یا حداقل...
ـ ببینید وقتی شما می گویید سینمای معناگرا یعنی اگر بنده خودم احساس كردم یك كاری خوب است، یك حركتی درست است، یكی حرفی است و آن را انجام دادم، این می شود سینمای معناگرا، اما سینمای مذهبی آنچه را كه مذهب بگوید خوبه، خوب است و آنچه را كه بگوید بده، بد است، اما در سینمای معناگرا من محور هستم، من می توانم بگویم كه من دوست دارم این را بگویم خوب و یا دیگری را بگویم بد، تفاوت اینجاست.
یعنی، بعد از انقلاب به سمت سینمای مذهبی نرفتیم و همان معناگرایی را به جای مذهب در فیلم ها وارد كردیم؟
ـ نه، ما به سمت مذهب رفتیم. در حقیقت، عملاً هم می بینید كه این جوری شد، حتی فیلمهای مذهبی ساختیم ولی مثلاً شیطان را نویسنده باب دل خودش تفسیر و تصویر كرده نه آن چیزی كه مذهب در مورد شیطان گفته، روح را به تصویر كشیده اما روحی را كه خودش دوست دارد نه آن چیزی را كه مذهب تعریف می كند.
خب با این وجود تفاوت سینمای دهه سوم انقلاب با سینمای قبل از انقلاب چیست؟
ـ سینما از زمانی كه دولت نهم سر كار آمده یك تكان هایی خورده و یك حركت های مثبتی در آن صورت گرفته، چون دولت دارد سعی می كند كه یك حركت های مثبتی را در عرصه هنر سینما انجام بدهد و این كه چقدر موفق شده یا نشده جای بحث دارد، سینمای قبل از انقلاب به دلیل داشتن صحنه های عریانی و ناجور سینمای لامذهبی بود ولی از نظر ترویج جوانمردی، غیرت، ناموس پرستی خیلی از فیلمهای زمان قبل از انقلاب از فیلمهای حالا بهتر بود، در فیلمهای امروز نه تنها این فیلمها برا انقلاب و ارزشها و باورهای مذهبی، خودشان را همراه نكرده اند بلكه به عیان دارند مبارزه هم می كنند. یعنی شما ردی از غیرت، ردی از جوانمردی و ناموس پرستی، در فیلمهای اخیر نمی بینید. اصلاً زن كه ناموس جامعه بود در فیلمهای فعلی هیچ ارزشی برای آن قائل نیستند، ارزش مذهبی برای او قائل نیستند.
من می خواهم دو تعریف از شما بگیرم، یك تعریف سینمای اسلامی و یك تعریف از سینمای ایران؟
ـ سینمای ایران جزئی از سینمای موجود دنیاست كه در آن انسان محور است و انسان تصمیم می گیرد. سینمایی كه خاستگاه و جهت گیری آن نفس و دنیاست، سینمای مذهبی، سینمایی است كه ارزش های الهی بر آن حاكم است، خدا محور است، انسان ذیل خداوند قرار دارد نه فوق خداوند و در آن هدف خدمت به خدا و خلق خداست.
بهترین فیلمی كه تاكنون دیده اید چه بوده؟
ـ نمی توانم بگویم، فیلمهای خوب زیاد بوده.
منظورم فیلمی است كه با همان معیارهایی كه شما گفته اید همخوانی داشته باشد؟
ـ فیلمهایی كه من دیدم و می شود گفت كه فیلمهای ارزشی است، مثلاً آژانس شیشه ای، به رنگ خدای مجید مجیدی، زیر نور ماه كریمی، دیده بان حاتمی كیا یا پرواز در شب رسول ملاقلی پور، اینها به نظر من ارزشی و مذهبی بوده اند.
فكر می كنید این سینمایی كه ما در جامعه داریم همان دانشگاهی است كه امام در اوایل انقلاب بر آن تأكید داشتند؟
ـ اگر دانشگاه را بخواهیم دستاوردی از اسلام تلقی كنیم، خیر، به سمت این دانشگاه نرفته سینما و تلویزیون ما، اگر دانشگاه را دستاوردی از غرب بدانیم بله، ما به سمت این دانشگاه حركت كرده ایم، ما به سمت سینمای مذهبی و به سمت آن دانشگاه اسلامی كه مورد نظر امام بود حركت نكردیم. امام می گفت ما با فحشا در سینما مخالفیم كه متأسفانه این فحشا در سینمای ما وجود دارد.
یعنی همین الان هم؟
ـ بله، بله، بله، همین الان هم وجود دارد، همین الان هم در سینمای ما به همین گندگی و درشت بنویسید كه فحشا وجود دارد.
اتفاقاً همین یكی از سؤالات من بود كه شما كوتاه به آن اشاره كردید، پس شما قائل به این قضایایی كه چند سالی است سر و صدا به پا كرده است كه زنها در سینمای ایران مورد سوءاستفاده عوامل
سینما قرار می گیرند هستید؟
ـ بله، دقیقاً، چیزی كه عیان است چه حاجت به بیان است.
یك مرد و یك زن بازیگری را كه شما كار آنها را قبول دارید و كارشان مورد پسند شما است را نام ببرید؟
ـ پرویز پرستویی را من واقعاً بازیگر سالم و توانایی می دانم. خیلیبا بازیگران زن كار نكرده ام و نمی شناسم و چیزی نگویم بهتر است.
درست است كه تهیه كنندگان پول اولیه یك فیلم یا سریال را كه از سینما می گیرند ابتدا یك خانه یا زمین برای خودشان می خرند و بعد با بقیه پول شروع به كار می كنند؟
ـ برای بعضی ها درست است و برای بعضی ها نه. آنهایی كه پول كلان می گیرند قطعاً یك ویلا برای خودشان می خرند، آنهایی كه نه، فیلمهای درجه دو و سه می سازند با بودجه كم، قطعاً پولشان به خریدن ویلا نمی رسد، بستگی دارد این آقایی كه دارد قرارداد می بندد چه جوری قرارداد ببندد.
چه جور قرارداد ببندد یعنی چه؟
ـ یعنی قرارداد كلان اگر ببندد خب طبیعتاً پول كلان گیرش می آید و می تواند ویلا بخرد، ماشین آنچنانی بخرد وگرنه قرارداد ساده و مثل این تله فیلم هایی كه دارند می سازند باشد نمی تواند صاحب ویلا شود، چون پولش به اندازه خود عوامل هم نیست.
بعضی از خبرگزاری ها خبر دادند كه شما بعد از این كه با یك مبلغ پائین در مناقصه سریال حضرت یوسف (ع) توانستید تهیه كنندگی و بعد كارگردانی این سریال را در دست بگیرید در حین ساخت مبلغ را افزایش دادید، درست است؟
ـ اصلاً مناقصه ای وجود نداشت، تلویزیون آمد اصرار كرد كه شما بیا حضرت یوسف را برای ما بساز، یعنی تلویزیون آمد دنبال ما دوید اصرار كرد ما نمی خواستیم كار كنیم برای تلویزیون آمد از ما خواست.
یعنی شما قصد داشتید حضرت یوسف را بسازید ولی برای سینما؟
ـ اصلاً من قصد نداشتم كار كنم. تصمیم گرفته بودم سینما و تلویزیون را ببوسم بگذارم كنار كه آقای لاریجانی بنده را صدا كردند و گفتند كه می خواهیم حضرت یوسف را برای ما بسازی و هر شرط و شروطی را هم كه بنده گذاشتم قبول كردند.
ساخت فیلم حضرت یوسف چه سالی شروع شد؟
ـ قرارداد آن اوایل 82 بسته شد و اواخر 82 پیش تولید را شروع كردیم. كار در زمان آقای لاریجانی كلید خورد و بعد كه لاریجانی رفت ادامه دادیم.
برای سریال حضرت یوسف چقدر با سیما قرارداد بستید؟
ـ فكر می كنم مطرح نكنم بهتر باشد، چون مردم می گویند مثلاً «اوه» فلانی چقدر پول گرفته برای این سریال، پس حتماً خودشو بسته دیگه در حالی كه نمی دانند من با قیمتی یك چهارم و یك پنجم قیمتی كه دیگران كار می كنند این سریال را ساختم تازه با سرعتی چند برابر.
دوست داشتید چه فیلمی را كارگردانی كنید كه كارگردانی نكرده اید، فیلمهایی كه ساخته شده و یا فیلمهایی كه در حال ساخت است.
ـ من واقعاً آرزویم این است كه یك كار در مورد آقا امام زمان (عج) انجام بدهم احساس می كنم بیش از همه مدیون و بدهكار ایشان هستم و در قبال ایشان وظیفه دارم و تا به حال هم انجام نداده ام، وگرنه در مورد فیلمهای دیگر و آثار مذهبی برایم فرقی نمی كند، هر اثر مذهبی را هر كسی بسازد خدمت است، در ساخت آثار مذهبی خیانت وجود ندارد.
یعنی شما بعد از حضرت یوسف از سینما و تلویزیون كنار نمی روید وی در مورد امام زمان (عج) می خواهید فیلمی بسازید؟
ـ ان شاءالله اگر خدا توفیق بدهد قرار است آقای شورجه كارگردان باشد و من تهیه كننده آن هستم و اسمش هم بی بی نرجس خاتون است.
اگر كارگردان سریال حضرت امام (ره) بودید از همین بازیگرانی كه آقای افخمی به كار گرفته اند استفاده می كردید؟
ـ قطعاً و یقیناً از این بازیگرانی كه آقای فخیمی برای سریال امام (ره) استفاده كرده استفاده نمی كردم.
دلیلش را می توانم بپرسم؟
ـ نه! چون می ترسم به بعضی از سینماگران بر بخورد.
آقای بهروز افخمی یك مصاحبه ای كرده و گفته كه دوران طلایی سینما در زمان دولت آقای خاتمی پایان یافت. چون ایشان معتقد است كه الان در سینما خیلی سانسور وجود دارد، شما این قضیه را قبول دارید؟
ـ بله، آن دوران برای آقای افخمی دوران طلایی بود، برای سینمایی كه نه به اسلام ربطی داشت و نه به این مملكت قرآنی و انقلابی، سینمایی كه بهترین فیلمهایش در جهت خوشایند صاحبان جشنواره های غربی ساخته می شد، فیلمهایی كه برای بردن آبروی ایران ساخته می شد. بله آن سینمای وابسته به غرب برای آن دوران واقعاٌ طلایی بود، آقای افخمی درست گفته ولی الان كه دارد قدم هایی در جهت ارزش ها برداشته می شود و جلوی مفاسد سینما گرفته می شود آقای افخمی نباید هم راضی باشد.
شما در جایی گفته بودید كه حضرت یوسف (ع) را با امدادهای غیبی ساخته اید؟ درست است؟
ـ ببینید سریال سازی برای بنده عبادت است. مثل نمازم، مثل روزه ام، حتی بدون وضو دستم را به راش های سریال نمی زنم، چه برسد به این كه خدای نكرده كاسبكارانه و تاجرمنشانه بخواهم سریال با فیلم بسازم، حضرت یوسف برای ما كار قرآنی است. قرآن ایمان ما است، قرآن را ما كتاب خدا می دانیم. دستورالعملش را دستورالعملی كه از آسمان برای ما نازل شده می دانیم به دلیل همین قداستی كه برای قرآن قائلیم كار روی قران را عبادت می دانیم همان جور كه خواندن قرآن عادت است. همان طور كه عمل كردن به دستورات قران عبادت است. سریال یوسف، سریال اصحاب كهف و سریال ایوب پیامبر (ص) همه اینها برای من حكم عبادت را دارد. به همین لحاظ همان طور كه رزمنده ها در جبهه ها برای خدا می رفتند و می جنگیدند و شاهد امدادهای غیبی بودند. اگر ما هم برای رضای خدا و در مورد كتاب خدا فیلمی بسازیم طبیعی است كه خداوند در آن كار امدادهای غیبی خودش را شامل حال ما می كند.
فكر می كنید چند درصد فیلمها و سریال های ایرانی به خاطر خدا ساخته می شود؟
ـ به خاطر خدا؟ یك درصد.
از چه منابعی برای ساخت فیلم حضرت یوسف استفاده كردید؟
ـ همه تفاسیر شیعه، روایا، معصومین، تفاسیر مستقل شیعه در مورد دوره حضرت یوسف، رمان ها، قصص، تاریخ، تفاسیر اهل سنت، تفاسیر عرفانی، منابع خارجی و ادیان غیراسلامی و عهد عتیق.
در جایی دیدم كه شما گفته بودید در قسمت های پایانی حضرت یوسف اصحاب اخدود را به تصویر كشیده اید كه نوعی نفی كننده هولوكاست است؟
ـ یك داستانی در قرآن هست به نام اصحاب اخدود كه در آن شكل اصلی هولوكاست و كشتار اخدود كه در آن شكل اصلی هولوكاست و كشتار دسته جمعی كه یهود و فرمانروای یهند از مردم یمن می كنند، هولوكاست حقیقی آن زمان، در زمان ظهور حضرت مسیح، 300، 200 سال بعد از حكومت حضرت مسیح اتفاق می افتد. كشتاری كه یهودی ها از مردم یمن می كنند و خیل عظیمی از مردم یمن را در یك خندقی از آتش می اندازند و حتی مادر را با فرزندانش می زنند همه را حالا این ها می آیند و فرافكنی می كنند و خیل عظیمی از مردم یمن را در یك خندقی از آتش می اندازند و حتی مادر را با فرزندانش می زنند، همه را، حالا اینها می آیند و فرافكنی می كنند و گناه خودشان را می اندازند گردن كس دیگر و مظلوم نمایی می كنند كه آن هولوكاست واقعی و هولوكاست های شبیه آن كه در طول تاریخ یهود خیلی از ملت ها را كشتار كرده و هر جا كه رفته آنجا را ویران و نابود كرده. آن ویرانی ها و نابودی ها و آن هولوكاست خودشان را بپوشانند.
مثل اینكه قرار بوده یك فیلم 90 دقیقه ای هم از سریال حضرت یوسف (ع) به روی پرده سینما برود؟
ـ نه، فقط قرار است در جشنواره نشان دهیم و مردم آن را داشته باشند.
اتفاقاً سؤال بعدی من مربوط به جشنواره فجر بود كه شما به آن اشاره كردید، شما مثل این كه تا به حال دو جایزه، یكی از دوره دوازدهم جشنواره به خاطر ساخت فیلم ایوب پیامبر و دیگری به دلیل تهیه كنندگی انسان و اسلحه گرفته اید، چرا فیلمهای دیگرتان را به جشنواره نفرستادید؟ مثل اصحاب كهف.
ـ ما فرستادیم ولی جایزه نگرفت چون كسی برای آنها تره خرد نكرد، جشنواره آن زمان بیشتر دنبال فیلمهای غیرمذهبی یا بهتر بگویم ضدمذهب بود تا به دنبال فیلمهای مذهبی، البته ما خیلی هم ادعا نداریم كه كارمان قوی بوده است.
شما در یك مصاحبه گفتید كه ما هنرمندانی كه بتوانند فیلم خوب بسازند نداریم. هنرمندان خوب از منظر شما چه جور هنرمندهایی هستند؟
ـ هنرمندهای خوب از نظر من هنرمندهای مذهبی هستند، هنرمندهای الهی، هنرمندهای معنوی هستند و چون ما هنرمندان مؤمن، متقی و مكتبی كم داریم و در كنار آن سناریوی خوب هم كه داریم نمی توانیم شاهد فیلمهای خوبی در كشورمان باشیم.
چه تعداد بازیگر در سریال حضرت یوسف به كار گرفته شدند؟
ـ من 200 بازیگر در سریال حضرت یوسف داشتم كه تقریباً بیشترشان بچه های تئاتر و هنرمندهای گمنام هستند.
یعنی از بازیگران سرشناس دعوت نكرده اید؟
ـ بله، اصلاً دعوت نكردم چون نیازی هم به آنها نداشتم، تعدادی از بچه های حرفه ای سینما و تعدادی از بچه های آماتور و غیرحرفه ای و تعداد زیادی از بچه های تئاتری را به كار گرفتم، گمان می كنم تمام بچه های حرفه ای كه در سینما هستند و با من همكاری كردند تعدادشان به 25 نفر هم نمی رسد در حالی كه تعداد بازیگرها در سینما خیلی بیشتر از این حرف ها است.
حضرت یوسف را در این 45 قسمت چرا به تصویر كشیدید؟ چون بالاخره حضرت یوسف همان جور كه در قرآن مجید آمده بسیار زیبارو بوده است آیا شما برای انتخاب بازیگر نقش حضرت یوسف (ع) فراخوانی دادید؟
ـ گشتیم دنبال زیبا دیگه! (می خندد) گشتیم دنبال آدم خوش چهره. فراخوان دادیم در روزنامه ها، در جاهای مختلف اعلام كردیم كه برای نقش حضرت یوسف بازیگر می خواهیم و اعلام كردیم كه اگر آماتور هم باشند اشكالی ندارند، آمدند خیلی ها را امتحان كردیم تا آخر یكی را انتخاب كردیم.
سریال حضرت یوسف زندگی كامل ایشان را به تصویر كشیده است؟
ـ آن قدر كه در قرآن آمده است یعنی از اول خواب حضرت یوسف تا اخر كه حضرت یوسف و حضرت یعقوب به هم می رسند.
یعنی تا پایان زندگی حضرت یوسف نیست؟
ـ درست است.
منابع نبوده كه نتوانستید ادامه فیلم را بسازید؟
ـ نه، ما چون می خواستیم قرآن را به تصویر بكشیم و هر چقدر كه قرآن در این قصه پیش رفته بود ما همان مقدار ساختیم. در قرآن 10 صفحه در مورد حضرت یوسف است اما علامه طباطبایی همین 10 صفحه را 120 تفسیر كرده است، مثلاً حدائق الحقایق ملامسكین یك چیزی در حدود 400 صحفه از این 10 صفحه در آن تفسیر نوشته است، یا جامع الستین حدود 500 صفحه در مورد سوره حضرت یوسف قرآن تفسیر دارد.
از بحث سریال حضرت یوسف قدری دور شویم، اگر مسئول فرهنگی كشور بودید چه تصمیماتی می گرفتید حداقل در حوزه خودتان یعنی سینما كه وضعیت فعلی را به سمت همان آرمان شهری كه خودتان توصیف كردید ببرید؟
ـ سعی می كردم سمت تعالی هنر و هدف گیری هنر را از نفس و دنیا به خدمت خدا و خلق خدا تغییر جهت دهم، سعی می كردم دانشكده های هنری را مذهبی و هنرمندانی مذهبی امكانات و ارزش ویژه ای قائل شوم.
آقای سلحشور خودتان تا چه مقطع تحصیلی درس خوانده اید؟
ـ دیپلم.
ریاضی؟
ـ آن هم از نوع قدیمیش.
چه سالی وارد سینما شدید؟
ـ سال 61، البته قبل از آن كارهای كوتاهی داشتم.
ملاك فرج اله سلحشور به عنوان یك كارگردان برای انتخاب بازیگر فیلمهایش چیست؟
ـ سابقه بازیگری درخشان و توانمندی آنها و گذشته روشن و سالم و البته وجود تناسب میان چهره بازیگر با نقشی كه قرار است به او داده شود نیز ملاك مهمی است البته این را هم بگویم كه من هرگز دنبال مانكن های سینما و تلویزیون نبوده ام و خوش تیپی را ملاك اصلی قرار نداده ام و نمی دهم.
منظورتان از مانكن های سینما چیست؟
ـ واضح است. متأسفانه یك مشت مانكن ریخته شده در سینما و مقداری هم در تلویزیون كه بدون كوچكترین سابقه و فقط و فقط به دلیل تیپ و قیافه شان وارد این هنر شده و هیچ هنری ندارند.
چه سؤالی دوست داشتید كه از شما پرسیده شود ولی در سؤالاتم نبود؟
ـ چرا به سمت سینمای قرآنی رفتم؟ برای اینكه خودم حرفی برای گفتن ندارم، عمر مردم ارزش دارد، سرمایه بیت المال نباید حیف و میل شود چون اگر من بخواهم حرف ها و نظرات شخصی خودم را به خورد مردم بدهم فقط بیت المال را دور ریخته ام و عمر مردم را تلف كرده ام. برای این كه حرف درست به مردم بزنم قصه هایی كه برای انسان سازی از آسمان نازل شده اند را هر چند فراتر از درك و فهم حقیر است و معایبی هم از ناحیه ذهن بنده متوجه آن می شود. می سازم. امیدوارم كه مورد قبول درگاه حق قرار گیرد.
