تبیان، دستیار زندگی

بشر دورانهای باستان به جاذبه عمومی جهان پی نبرده بود و لیكن به وجود جاذبه در برخی اجسام پی برده بود و بعضی از اشیاء را سمبل آن می دانست، چون مغناطیس و كهربا. تازه، ارتباط جاذبی آنها را نسبت به همه چیز نمی دانست بلكه به یك ارتباط خاصی رسیده بود، ارتباط مغناطیس و آهن، كهربا و كاه. ذره ذره كاندر این ارض و سماست

جنس خود را همچو كاه و كهرباست از اینها كه بگذریم نیروی جاذبه را در مورد سایر جمادات نمی گفتند و فقط درباره زمین كه چرا در وسط افلاك وقوف كرده است سخنی داشتند.معتقد بودند كه زمین در وسط آسمان معلق است و جاذبه از هر طرف آنرا می كشد و چون این كشش از همه جوانب است قهرا در وسط ایستاده و به هیچ طرف متمایل نمی گردد. بعضی معتقد بودند كه آسمان، زمین را جذب نمی كند بلكه آن را دفع می كند، و چون نیروی وارد بر زمین از همه جوانب متساوی است در نتیجه زمین در نقطه خاصی قرار گرفته و تغییر مكان نمی دهد.

در نباتات و حیوانات نیز همه قائل به قوه جاذبه و دافعه بوده اند، به این معنی كه آنها را دارای سه قوه اصلی: غاذیه، نامیه و مولده می دانستند و برای قوه غاذیه چند قوه فرعی قائل بودند: جاذبه، دافعه، هاضمه و ماسكه. و می گفتند در معده نیروی جذبی است كه غذا را به سوی خود می كشد و احیانا هم آنجا كه غذا را مناسب نیابد دفع می كند [ اما امروز ساختمان بدن را ماشینی می دانند و عمل دفع را نظیر تلمبه تلقی می كنند. ] و همچنین می گفتند در كبد نیروی جذبی است كه آب را به سوی خود جذب می كند. معده نان را می كشد تا مستقر

می كشد مر آب را تف جگر

ادامه دارد... 

در اینجا غرض از جذب و دفع، جذب و دفعهای جنسی نیست اگر چه آن نیز خود نوع خاصی از جذب و دفع است اما با بحث ما ارتباط ندارد و خود موضوعی مستقل است. بلكه مراد آن جذب و دفعهائی است كه در میان افراد انسان در صحنه حیات اجتماعی وجود دارد. در جامعه انسانی نیز برخی همكاریها است كه بر اساس اشتراك منافع است. البته اینها نیز از بحث ما خارج است.

قسمت عمده ای از دوستیها و رفاقتها، و یا دشمنیها و كینه توزیها، همه مظاهری از جذب و دفع انسانی است. این جذب و دفعها براساس سنخیت و مشابهت و یا ضدیت و منافرت پی ریزی شده است [ بر خلاف آنچه در جریان الكتریسیته گفته می شود كه دو قطب همنام یكدیگر را دفع می كنند و دو قطب ناهمنام یكدیگر را جذب می كنند. ] و در حقیقت علت اساسی جذب و دفع را باید در سنخیت و تضاد جستجو كرد، همچنانكه از نظر بحثهای فلسفی مسلم است كه:"السنخیة علة الانضمام".

گاهی دو نفر انسان یكدیگر را جذب می كنند و دلشان می خواهد با یكدیگر دوست و رفیق باشند. این رمزی دارد و رمزش جز سنخیت نیست. این دو نفر تا در بینشان مشابهتی نباشد همدیگر را جذب نمی كنند و متمایل به دوستی با یكدیگر نخواهند شد و به طور كلی نزدیكی هر دو موجود دلیل بر یك نحو مشابهت و سنخیتی است در بین آنها.

ادامه دارد...

1- افرادی كه نه جاذبه دارند و نه دافعه، نه كسی آنها را دوست و نه كسی دشمن دارد، نه عشق و علاقه و ارادت را بر می انگیزند و نه عداوت و حسادت و كینه و نفرت كسی را، بی تفاوت در بین مردم راه می روند مثل این است كه یك سنگ در میان مردم راه برود.

این، یك موجود ساقط و بی اثر است. آدمی كه هیچگونه نقطه مثبتی در او وجود ندارد "مقصود از مثبت تنها جهت فضیلت نیست، بلكه شقاوتها نیز در اینجا مقصود است" نه از نظر فضیلت و نه 21 از نظر رذیلت، حیوانی است غذائی می خورد و خوابی می رود و در میان مردم می گردد همچون گوسفندی كه نه دوست كسی است و نه دشمن كسی، و اگر هم به او رسیدگی كنند و آب و علفش دهند برای این است كه در موقع از گوشتش استفاده كنند. او نه موج موافق ایجاد می كند و نه موج مخالف. اینها یك دسته هستند: موجودات بی ارزش و انسانهای پوچ و تهی، زیر انسان نیاز دارد كه دوست بدارد و او را دوست بدارند و هم می توانیم بگوئیم نیاز دارد كه دشمن بدارد و او را دشمن بدارند.

2- مردمی كه جاذبه دارند اما دافعه ندارند، با همه می جوشند و گرم می گیرند و همه مردم از همه طبقات را مرید خود می كنند، در زندگی همه كس آنها را دوست دارد و كسی منكر آنان نیست، وقتی هم كه بمیرند مسلمان با زمزمشان می شوید و هندو بدن آنها را می سوزاند.

بنا به دستور این شاعر، در جامعه ای كه نیمی از آن مسلمان است و به جنازه مرده احترام می كند و آن را غسل می دهد و گاهی برای احترام بیشتر با آب مقدس زمزم غسل می دهند، و نیمی هندو كه مرده را می سوزانند و خاكسترش را بر باد می دهند، در چنین جامعه ای آنچنان زندگی كن كه مسلمان تو را از خود بداند و بخواهد ترا پس از مرگ با آب زمزم و هندو نیز تو را از خویش بداند و 22 بخواهد پس از مرگ تو را بسوزاند.

غالبا خیال می كنند كه حسن خلق و لطف معاشرت و به اصطلاح امروز "اجتماعی بودن" همین است كه انسان همه را با خود دوست كند. اما این برای انسان هدفدار و مسلكی كه فكر و ایده ای را در اجتماع تعقیب می كند و درباره منفعت خودش نمی اندیشد میسر نیست. چنین انسانی خواه ناخواه یك رو و قاطع و صریح است مگر آنكه منافق و دورو باشد. زیرا همه مردم یك جور فكر نمی كنند و یك جور احساس ندارند و پسندهای همه یكنواخت نیست. در بین مردم دادگر هست، ستمگر هم هست، خوب هست، بد هم هست. اجتماع منصف دارد، متعدی دارد، عادل دارد، فاسق دارد، و آنها همه نمی توانند یك نفر آدم را كه هدفی را به طور جدی تعقیب می كند و خواه ناخواه با منافع بعضی از آنها تصادم پیدا می كند دوست داشته باشند. تنها كسی موفق می شود دوستی طبقات مختلف و صاحبان ایده های مختلف را جلب كند كه متظاهر و دروغگو باشد و با هر كسی مطابق میلش بگوید و بنمایاند. اما اگر انسان یك رو باشد و مسلكی، قهرا یك عده ای با او دوست می شوند و یك عده ای نیز دشمن. عده ای كه با او در یك را هند به سوی او كشیده می شوند و گروهی كه در راهی مخالف آن راه می روند او را طرد می كنند و با او می ستیزند.

ادامه دارد ...

بعضی از مسیحیان كه خود را و كیش خود را مبشر محبت معرفی می كنند، ادعای آنها اینست كه انسان كامل فقط محبت دارد و بس، پس فقط جاذبه دارد و بس، و شاید برخی هندوها نیز 23 این چنین ادعائی را داشته باشند.

در فلسفه هندی و مسیحی از جمله مطالبی كه بسیار به چشم می خورد محبت است. آنها می گویند باید به همه چیز علاقه ورزید و ابراز محبت كرد و وقتی كه ما همه را دوست داشتیم چه مانعی دارد كه همه نیز ما را دوست بدارند، بدها هم ما را دوست بدارند چون از ما محبت دیده اند.

اما این آقایان باید بدانند تنها اهل محبت بودن كافی نیست، اهل مسلك هم باید بود و به قول گاندی در "اینست مذهب من" محبت باید با حقیقت توأم باشد و اگر با حقیقت توأم بود باید مسلكی بود و مسلكی بودن خواه ناخواه دشمن ساز است و در حقیقت دافعه ای است كه عده ای را به مبارزه بر می انگیزد و عده ای را طرد می كند.

اسلام نیز قانون محبت است. قرآن، پیغمبر اكرم را رحمة للعالمین معرفی می كند:

"و ما ارسلناك الا رحمة للعالمین" [ سوره انبیاء، آیه: 107. ]

نفرستادیم تو را مگر كه مهر و رحمتی باشی برای جهانیان.

یعنی نسبت به خطرناكترین دشمنانت نیز رحمت باشی و به آنان محبت كنی [ بلكه او نسبت به همه چیز مهر می ورزید حتی حیوانات و جمادات و لذا در سیره او می بینیم كه تمام آلات و ابزار زندگیش اسمی خاص داشت، اسبها و شمشیرها و عمامه هایش همه اسمی خاص داشتند و این نیست جز اینكه موجودات، همگان مورد ابراز محبت و عشق او بودند و گوئی برای همه چیز شخصیتی قائل بود. تاریخ این روش را در مورد انسانی غیر او سراغ ندارد و در حقیقت این روش حكایت می كند كه او سمبل عشق و محبت انسانی بوده است. وقتی از كنار كوه احد می گذشت با چشمان پر فروغ و نگاه از محبت لبریزش احد را مورد عنایت خویش قرار داد و گفت: "جبل یحبنا و نحبه" كوهی است كه ما را دوست دارد و ما نیز آن را دوست داریم. انسانی كه كوه و سنگ نیز از مهر او بهره مند است. ]

ادامه دارد ...

اما محبتی كه قرآن دستور می دهد آن نیست كه با هر كسی مطابق میل و خوشایند او عمل كنیم، با او طوری رفتار كنیم كه او خوشش بیاید و لزوما به سوی ما كشیده شود. محبت این نیست كه هر كسی را در تمایلاتش آزاد بگذاریم و یا تمایلات او را امضاء كنیم. این محبت نیست بلكه نفاق و دوروئی است. محبت آنست كه با حقیقت توأم باشد. محبت خیر رساندن است و احیانا خیر رساندنها به شكلی است كه علاقه و محبت طرف را جلب نمی كند. چه بسا افرادی كه انسان از این رهگذر به آنها علاقه می ورزد و آنها چون این محبتها را با تمایلات خویش مخالف می بینند بجای قدردانی دشمنی می كنند. به علاوه و محبت منطقی و عاقلانه آنست كه خیر و مصلحت جامعه بشریت در آن باشد نه خیر یك فرد و یا یك دسته بالخصوص. بسا خیر رساندنها و محبت كردنها به افراد كه عین شر رساندن و دشمنی كردن با اجتماع است.

در تاریخ مصلحین بزرگ ، بسیار می بینیم كه برای اصلاح شؤون اجتماعی مردم می كوشیدند و رنجها را به خود هموار می ساختند اما در عوض جز كینه و آزار از مردم جوابی نمی دیدند. پس اینچنین نیست كه در همه جا محبت، جاذبه باشد بلكه گاهی محبت به صورت دافعه ای بزرگ جلوه می كند كه جمعیتهائی را علیه انسان متشكل می سازد.

عبدالرحمن بن ملجم مرادی از سختترین دشمنان علی بود. علی خوب می دانست كه این مرد برای او دشمنی بسیار خطرناك است. دیگران هم گاهی می گفتند كه آدم خطرناكی است، كلكش را بكن. اما علی می گفت قصاص قبل از جنایت بكنم؟! اگر او قاتل من است من قاتل خودم را نمی توانم بكشم. او قاتل من است نه من قاتل او، و درباره او بود كه علی گفت: "ارید حیاته و یرید قتلی" [ بحار الانوار، چاپ جدید، ج 42، ص 194 -193. ] من می خواهم او زنده بماند و سعادت او را دوست دارم اما او می خواهد مرا بكشد. من به او محبت و علاقه دارم اما او با من دشمن است و كینه می ورزد.

خب تا اینجا نگه می داریم منتظر سوالات متداول شما هستیم .

و درباره ی سوالاتتان بحث و گفتگو می کنیم .