بسم الله الرحمن الرحیم
السلام علیك یا بقیة الله الاعظم
سلام
دعا و مقام رضا
پیش از پرداختن به موضوع تذکر دو نکته ضروری است:
1_ این موضوع از گذشته تحت این عنوان در کتب اخلاقی مطرح شده است که آیا دعا با مقام رضا منافات ندارد؟ در حالی که می دانیم انسان باید به آن چه از جانب خدا می رسد راضی و خشنود باشد و دعا با مقام رضا و تسلیم منافات دارد.
2_ این را می دانیم که در قرآن کریم و روایات، مؤمنان به دعا و تلاش ترغیب شدهاند؛ در حالى که در همین قرآن و روایات در باره مقام رضا و فضیلت آن بسیار سخن گفته شده است. این خود بهترین دلیل بر عدم تنافى میان دعا و مقام رضا است؛ زیرا که در کلام خداوند تعارضى وجود ندارد و هیچ یک از آیات وحى با هم در تنافى نیستند. معصومین نیز که از بالاترین مراتب رضا برخوردار بودند، در عین حال بسیار دعا مىکردند. پس باید معناى درست رضا و دعا را دریافت، همان گونه که در قرآن و احادیث مورد نظر بوده و هست.
رضا حالتى نفسانى و به معناى خشنودى از قضا و قدر الاهى است. کسى که به مقام رضا برسد نه تنها به قضاى پروردگار اعتراضى نمىکند، بلکه از آن خشنود است. برخلاف انسان صابر که ممکن است در باطن از مصیبتها ناخشنود باشد، ولى خود را از اعتراض باز دارد.
پس باید قضا و قدر الاهی را دقیقاً تبیین نماییم؛ زیرا همان طوری که شهید مطهری (ره) بدان اشارتی فرموده، این اشکال از آن جا پیدا شده که گمان شده است دعا بیرون از حوزۀ قضا و قدر الاهی است، در صورتی که دعا و استجابت دعا نیز جزئی از قضا و قدر الاهی است و احیاناً جلو قضا و قدرهایی را می گیرد.[۱] بنابر این باید گفت:
۱٫ دعا یکی از اسباب است همانند اسباب دیگر؛ یعنی ممکن است خداوند متعال مقدر کرده باشد که شخص فقط به وسیلۀ دعا کردن صاحب فرزند شود، و تا دعا نکند، به او اولاد ندهد، هر چند که به همه وسیله ظاهرى متوسل شود، هم چنان که مقدر کرده است تا ازدواج نکند به او اولاد ندهد. پس با فرض مقدر بودن صاحب فرزند شدن باز هم به دعا احتیاج است. یا مقدر شده که فقط به وسیلۀ معالجه بیمارى بر طرف شود، و تا درمان نکند، بهبودى نیابد.
به عبارت دیگر، این مانند آن است که گفته شود رضا به قضاى الاهى با تلاش براى رفع امورى همچون گناه و فقر و بیمارى، سازگار نیست. اما اولا همۀ تلاشها و دعاها براى انسان مؤمن، اسبابى هستند که خداوند اراده کرده است واسطه پدید آمدن مسببى خاص باشند. استخدام این اسباب در واقع تسلیم شدن به سنت و ارادۀ خدا و پذیرش یک قانون الاهى در جریان یافتن امور است و اگر این مطلب را بپذیریم رضاى به قضاى الاهى وقتى کامل است که بنده مؤمن به سنن پروردگار نیز راضى باشد و اسباب را براى نیل به اهداف مورد رضاى خدا به استخدام آورد و نتیجه دعا و تلاش را هر چه باشد بپذیرد و از آن خشنود باشد؛ هر چند با گمان و پیش بینى او سازگار نباشد. اگر چه انسان در مقام رضا بر این باور است که هر چه پیش مىآید به اراده خداوند است و مصلحت او را در بر دارد، ولى به این نکته هم باور دارد که هر پیش آمدى بنابر عللى مصلحت او را تأمین مىکند و از جمله علل و عوامل مؤثر در این مصلحت خود او است؛ یعنى ویژگىهاى فردى و شایستگىهاى او در نزد خداوند چنان است که خداوند حوادث خاص را براى او و به مصلحت او رقم مىزند. پس اگر او بکوشد و از خدا بخواهد که شایستگىهاى بیشترى داشته باشد تا حوادثى دیگر و مناسبتر با تقرب او پیش آیند، از حالت رضا خارج نشده است؛ مثلا اگر کسى براى درمان بیمارى و رفع فقر دعا مىکند، بر این باور است که در شرایط سلامت و غنا توانایى بیشترى براى عبادت و نزدیکى به خداوند خواهد داشت. چنین فردى در واقع دعا مىکند که خود او شایسته فراهم آمدن شرایط مناسبتر گردد و در عین حال مىداند که اگر او قادر به قدرشناسى و اغتنام فرصتها و امکانات نباشد خداوند دعاى او را مستجاب نخواهد کرد و او بر این عدم استجابت راضى و خشنود خواهد بود.
ملا احمد نراقی در این باره می گوید: آن چه مذکور شد از شرف مرتبه رضا منافاتى با دعا ندارد؛ زیرا از جانب شریعت به دعا ماموریم. و خداوند عالم از ما دعا خواسته است و آن را مفتاح سعادات و کلید حاجات ساخته. و باران لطف و احسان از آن متواتر، و خیرات و برکات به واسطه آن متکاثر. نفس انسانى از آن روشن و منور، و آئینه دل از زنگ کدورات، مطهر. و گفتن این که دعا منافى رضا است، از جهل ربط مسببات به اسباب، و غفلت از تربیت بعضى موجودات نسبت به بعضى دیگر است. اگر آشامیدن آب به جهت رفع تشنگى، و خوردن غذا به جهت سد گرسنگى با مرتبه رضا مخالفت داشته باشد، دعا هم با رضا مخالفت خواهد داشت. همچنین امر به معروف و نهى از منکر، و کراهت معاصى و بغض اهل معصیت با مقام رضا منافات ندارد. و به قدر مقدور بر طالب سعادت دورى از ارباب معصیت و فرار از شهرى که در آن معصیت شایع است لازم؛ زیرا آنچه درفضیلت رضا و شرف آن وارد شده دخل به امور تکلیفیه ندارد. چنان چه سابق بر این مذکور شد حکیم على الاطلاق به جهت مصالح خفیه که عقل ما از آن قاصر است، در این امور ما را فى الجمله اختیارى داده و زمام آن را به وجهى در قبضه اختیار ما نهاده است و رضا در امورى است که از دیار الاهى وارد، و به امر پادشاهى برابر بندگان نازل مىگردد.[۲]
۲٫ هر گاه ما دعا مى کنیم، در واقع براى آینده مطلبى را مى خواهیم که واقع شود و ما خواست خدا را در آینده اطلاع نداریم؛ یعنى نمى دانیم خداوند در آینده چه چیزى براى ما خواسته، تا نسبت به آن راضى باشیم. بنابراین، شخص دعا کننده چند حال دارد: یا این که انگیزه اش براى دعا این است که چون خود دعا کردن عبادت است، دعا مى کند؛ در این صورت دعا کردن هیچ منافاتى با مقام رضا ندارد؛ چون به امر خدا دعا مى خواهد. در این صورت، چون خواست خدا را در آینده نمى داند، دو فرض پیش مى آید: یا این که حاجتش را مى خواهد، به شرطى که مورد رضا و صلاح خدا باشد؛ یعنى مى گوید: خدایا هر چه تو صلاح مى دانى و رضاى تو در آن است، براى من مقدر فرما! این دعا حقیقى و با ارزش است و هیچ منافاتى هم با مقام رضا ندارد. و یا این که حاجتش را مى خواهد، هر چند مخالف رضا و صلاح خدا باشد؛ در این صورت، دعا با مقام رضا منافات دارد.[۳]
اما نکتۀ حائز اهمیت این است که توسل به اولیاء الله (ع) و یا دعا، نباید موجب دست کشیدن و عدم استفاده از وسایل عادى، در پیگیری درمان بیماری و رفع مشکلات روزمره باشد و بنوعی با پیشه کردن تنبلى و سستى و واگذار کردن کار به خدا! دست روی دست بگذاریم. بلکه تلاش و کوشش برای معالجه بیماری خود و فرزندان از راه های مختلف و صحیح یک وظیفه است. بدیهی است با توجه به مطالبی که گفته شد دعا کردن و توسل به اولیاء الله و نیز تلاش برای درمان از طریق وسایل عادی منافاتی با توکل و رضا به قضای الاهی ندارد. امام صادق (ع) مىفرمایند: “خداوند ابا دارد کارى را بدون استفاده از اسباب انجام دهد”.[۴]
از طرفی نیز استفاده از دعا و توسل نباید فقط در جایى باشد که چشم امیدمان از وسایل عادى؛ مثلاً درمانهاى پزشکى معمول قطع شده باشد و همه اسباب عادى را از رفع آن ناتوان، و تمامى راههاى چاره را بر خود بسته ببینیم و آن وقت متوسل به چنین اسبابى شویم! و پس از رفع مشکل هم، همه را فراموش کنیم؛ زیرا این وضعیت و این روحیه، در آیات کثیرى از قرآن کریم[۵] و روایات فراوانى مذمت شده است.[۶]
--------------------------------------------------------------------------------
[۱] مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، ج ۲۳، ص ۷۹۱، چاپ اول، انتشارات صدرا ، تهران، اسفند ۱۳۸۳٫
[۲] نراقى، ملا احمد، معراج السعادة ، مقام پنجم: صفاتى که متعلق استبه سه قوه عاقله، غضبیه، شهویه، یا به دو قوه ازاین سه قوه از رذایل و فضایل و آن صفات بسیار است، صفتبیست و هشتم اعتراض بر اراده و تقدیرات خدا، ص ۶۰۸- ۶۰۹، انتشارات رشیدی، چاپ دوم، بهمن ۱۳۶۱٫
[۳] اقتباس از سؤال ۲۶۴۶ (سایت اسلام کوئست: ۲۷۷۲)، منافات نمایه: نداشتن عا با خواست خداوند.
[۴] کافى، ج ۱، ص ۱۸۳٫
[۵] روم، ۳۲ ؛ لقمان، ۳۲ ؛ عنکبوت، آیه ۶۵ ؛ یونس، ۱۲ و ۲۳ و ۲۲ و… .
[۶] اقتباس از سؤال ۸۳ (سایت اسلام کوئست: ۱۰۱۲)، نمایه: نقش دعا و تربت امام حسین (ع) در شفا یافتن.
منبع
اللهم عجل لولیك الفرج
