تبیان، دستیار زندگی

با کمک از http://www1.jamejamonline.ir/newstext.aspx?newsnum=100004186886

از قدیم در ناحیه مازندران اساس زندگی بر پایه کشاورزی بوده و خانه های ثابت مردم این دیار نیز به سبب رطوبت هوا از محصولات طبیعی موجود در محل زندگی مردم ساخته می شدند.

سقانفار سقانپار یا سقاتالار آلونک‌ها یا اتاقک‌هایی هستند که در استان مازندران در شمال ایران برای استفاده‌های گوناگون ساخته می‌شوند.

سقانفارها که بیشتر در کنار حسینیه‌ها، مساجد یا محوطه گورستان‌ها ساخته می‌شدند معمولاً موقوفه ابوالفضل بودند که ثروتمندان از آن برای شرکت در مراسم سوگواری استفاده می‌کردند.

قسمت بالای این مکان محل قرارگیری نوحه‌خوان بوده‌است و در قسمت پایین به مردم چای داده می‌شد. به این وسیله متولیان مراسم عزاداری سعی می‌کردند به این وسیله شرایط حضور مردم در بیرون مسجد و حضور آنها برای برگزاری مراسم را به نوعی فراهم سازند. طبقه زیرین گاهی بنای محصور و گاه تشکیل شده از پایه‌های قطور چوبین است^.

سقانفارها با مواد و مصالح چوبی ساخته می‌شود و عمده کارکرد این بناها که به یاد ابوالفضل (ملقب به سقای دشت کربلا) ساخته شده‌اند در ایام ماه محرم و عزاداری‌های مربوط به این ماه است. سقانفارها که معمولاً دو طبقه‌اند، از طریق پلکان‌های چوبی از پایین به طبقة بالا راه دارند. طبقه اول آن مکانی است که معمولاً زنان محلی در آن جمع شده و عزاداری می‌کنند. و در طبقه دوم هم مردان در طول شب‌های عزا و دهه اول ماه محرم به عزاداری می‌پردازند.

از معروف‌ترین سقانفارهای مازندران میتوان به «کیجا تکیه» در شهر بابل، «شیاده» و «کبریاکلا» در اطراف بابل و «آهنگرکلا»، «زرین‌کلا» و «هندوکلا» در آمل اشاره نمود.

دیوارهای خانه ها گلی بودند که چینه گلی یا خشت خام ساخته شده و می شوند و سقف آنها نیز پوششی از چوب دارد. دیوارهای خانه ها نیز چوبی هستند ؛ اما همین خانه ها و مکانهای زیستی با وجود استفاده از مواد ثابتی مانند چوب و خاک از تنوع ، تعدد و زیبایی های منحصربه فردی برخوردار هستند. نوعی از این بناها، سقانفارها هستند که از جمله یادمان های تاریخی و خاص منطقه مازندران اند. بیشتر خانه ها در مازندران روی پایه های چوبی در 2 یا 3طبقه ساخته شده اند. سقانفارها نیز که با تاسی از فرم معماری اصیل مازندران شکل گرفته اند، معمولا 2طبقه هستند. طبقه زیرین آنها گاهی بنا و ساختمان و زمانی پایه های قطور چوبین است که طبقه دوم بر آن استوار شده و دسترسی به طبقه بالا معمولا با استفاده از پلکان چوبی امکانپذیر است . سقانفارها که به آن «سقاتالار» نیز می گویند با توجه به قداست و حرمت خاصی که نزد مردم دارد در محوطه های مساجد و تکایا قد برافراشته و از بناهای آیینی مذهبی این سامان است و آرایه های تزیینی آن اعم از کنده کاری روی چوب و یا نقاشی ملهم از اعتقادات مذهبی مردم این سامان است . تقریبا می توان گفت که سقانفارها نذر حضرت ابوالفضل العباس (ع) و نام سقا نیز یادآور سقای کربلا در حماسه عاشوراست . از این رو در تزیین سقانفارها به جای مقرنس های تزیینی از الوارهای چوبی مزین به طرحها و نقشهای زیبا به جای گچبری ها از کنده کاری روی چوب سود برده اند. نکته مهمتر این که درودگران ، منبت کاران ، خطاطان و نقاشان هنر خود را در خدمت مذهب گرفته و با کمال تواضع و در نهایت خلوص و ایمان ، آثاری به یادماندنی به جا نهاده اند. گونه ای از این بنا که در گویش محلی به ساق نفار معروف است ، در دل کشتزارها بخصوص شالیزارها ساخته می شود و محل پاسداری روستاییان از محصولات کشاورزی شان است این نوع سقانفارها ساده و فاقد آثار تزیینی است . در گوشه و کنار استان مازندران سقانفارها مشاهده می شوند که هر یک از آنها حکایت جداگانه ای دارند که در این گزارش به معرفی برخی از آنها پرداخته می شود.

سقانفار زرین کلا

سقانفار شیاده

سقانفار کیجا تکیه

سقانفار هندو کلا

سقانفار و تکیه کبریا کلا
در روستای کبریا کلا در جنوب شهرستان بابل ، سقانفار و تکیه ای از دوره قاجار باقی مانده است . از سقانفار کبریا کلا ، در شرایط فعلی تقریبا یک سوم باقی مانده ، بقیه بنا نوسازی شده است . سقف بنا تخته کوبی شده و تمام سطوح آن نقاشی های مختلفی چون زن در حال دوشیدن گاو ، صحنه شکار ، چوپان ، نقوش حیواناتی مانند فیل ، شتر ، ماهی ، بز ، گاو ، نقوشی نمادین از روز رستاخیز همچون حوض کوثر ، فرشتگان با نامه اعمال و نقوشی ملهم از داستان های ادب فارسی چون شیرین و فرهاد دارد. علاوه بر این نقوشی در وسط سقف ، کتیبه ای به خط خوش نستعلیق مشتمل بر 2بیت شعر و نام بانی سقاتالار نوشته شده نجار بنا کربلایی نجف قلی و نقاشی آن آقاجان نوایی بوده و سقانفار در سال 1330 قمری ساخته شده است تکیه کبریا کلا در فاصله 10متری سقانفار و مقابل آن قرار دارد. طول این بنا 58/10 و عرض آن 4متر است . سقف داخلی تکیه بر 24عدد پلور چوبی تراش دار و نقاشی شده استوار است که بالای آن تخته کوبی شده و زیر آن شیر سرهای ظریف تراش دار قرار دارد. در فاصله اینها اشعاری از محتشم کاشانی به چشم می خورد. تقریبا نیمی از سقف سالم باقی مانده و بقیه آن بازسازی شده است . نقاشی های سقف در 14ردیف از موضوع های گوناگون است که در وسط آن کتیبه ای با خط نستعلیق ، تاریخ ساخت و شفاعت از ائمه معصومین برای نقاش و بانیان و باقیان این تکیه درج شده است . در مجموع با توجه به خطوط و نقوش و ساختمان بنا، سقانفارها از جمله ساختمان های قابل توجه و جالب با زمینه مذهبی در استان مازندران به شمار می آید که در کنار طبیعت زیبای این خطه از جذابیت های گردشگری منحصر به فرد کشورمان به شمار می آید.