قالی ایران به عنوان هنر دیرپای ملی و اسطوره سترگ از باورهای قومی و دینی از دیرباز بر گستره لایتناهی فرهنگ و هنر سرزمین ما ایران سایه افکنده است.اما نکته مبهم تاریخ همیشه در جوامع بشری تازیانه ناجوانمردانه خود را بیش از سیاست بر فرهنگ و خاصه هنر نواخته است.

قالی و در کل فرش به صرف کاربردی و تزئینی بودنش از سالیان دور مورد توجه اقوام گوناگون بوده است. در کنار فراز و فرودها،افت و خیزهای درخشش فرش ایران در تاریخ چند هزار ساله این سرزمین مسائل حل نشده و نقاط مبهم بسیاری چونان دیگر هنرهای این سرزمین نیز وجود دارد
عمده مصالح کاربردی فرش پشم است که تجزیه ، فروپاشی و نیز عدم مقاومت در برابر شرایطی چونان آتش عمر این کالای هنری کاربردی را تقلیل داده است، به گونه ای که اگر واقعا به کار بسته شود و نشیمن افراد گردد زیر پای یکی دو نسل بیشتر دوام نیاورده و عمر آن فراتر از نیم قرن نمی شود و متسلسل شده از بین می رود.

معرفی کلی معروف ترین مناطق بافندگی فرش در کشور:

از جمله با سابقه ترین مناطق و شهرهای دارای قدمت بالای بافندگی که بعضا دارای برند جهانی هستند عبارتند از:

آذربایجان (تبریز،اردبیل،مراغه)

اصفهان (نایین،جوشقان)

خراسان (مشهد،بیرجند،سبزوار،بجنورد،فردوس،تربت،قائنات و…)

کرمان،همدان،کاشان،کرمانشاه،اراک،ملایر،سیستان و بلوچستان،فارس و …
http://www.elearnpars.org

قالیبافی در آذربایجان

خطه آذربایجان به دلیل وسعت مراتع و زمین های کشاورزی و آب و هوای مناسب و طبیعی کوهستانی همواره در تولید قالی از موقعیتی خاص بهرمند بوده است. قالی ها و قالیچه های تولیدی به وسیله روستائیان این منطقه با ساختاری سفت و پرزی بلند و بافتی درشت ،مالامال از نقوشی هندسی و شکسته با برخورداری از رنگ های تند و تیره از مردمی سختکوش و مقاوم و قناعت پیشه حکایت می کند که با طبیعتی به پایداری و استقامت کوهستان، به فرش، تنها به عنوان یک زیرانداز گرم می نگرند

برخی از ویژگی های فرش تبریز:

تلفیق طرح ها و نقشه ها با همدیگر

استفاده از نقوش باغی

استفاده از رنگهای طبیعی مانند روناس – اسپرگ-قرمزدانه

نوع گره استفاده شده:گره ترکی بافت

بافت نقش های برجسته صورت بروی فرش و تابلو فرش ها

بافت فرش های رج شمار بالا

کوتاه بودن پرز قالی

رنگهای به کار رفته تند و خام

و …

اما از مهمترین نقشه های فرش تبریز می توان به اسلیمی – شاه عباسی-لچک و ترنج-زیر خاکی-منظره و چهار فصل و … اشاره کرد.

اصفهان:

هنر دوستی شاهان صفوی و ارج و منزلتی که این سلسله برای هنرمندان قایل بودند و خصلت پسندیده ای که هر چیز را در حد کمالش می خواستند، انگیزه هایی بود تا با توسل به آن بهترین هنرمندان از هر صنف و طبقه ای، در کارگاههای شاهی گرد آیند و آثار ارزنده ای را به وجود آورند که هنوز، بعد از طی قرون متمادی چشم و عقل را یارای باور آن نیست.
قالی های ارزشمند این دوره چه در اصفهان بافته شده و چه در شهرهای اطراف آن نشان دهنده توجه ویژه به هنر قالیبافی آن عصر می باشند.
کارگاههای قالی بافی دربار صفوی متصل به کاخ سلطنتی در جنوب عالی قاپو بین میدان شاه و چهل ستون، با استفاده از بهترین مواد اولیه همواره زیر نظر شخص شاه عباس بزرگ به کار می پرداختند. این اهتمام ویژه شاه صفوی موجب شد تا اصفهان آنروزگار سهم بزرگی را دربافت شاهکارهای برجای مانده در موزه های مختلف جهان را عهده دار گردد.

نائین اصفهان:

چله های نائین سفید کمی مایل به کرم و معمولا ۶لا و۹لا می باشد-با رج شمار ۴۰به بالا و با پود کلفت کرم یا سفید که عموما فرش های صاف و یکدستی است.

پشم فرش های نائین محصول خود این شهر است و تکیه بر رنگبندی سفید و کرم بیشتر است.

جوشقان و میمه اصفهان:

بافت قالیهای ابریشمی و صادرات آن به خارج از کشور قبل دوره صفوی تاکنون ادامه دارد.

از لحاظ نقش در بیشتر موارد ترنجی لوزی شکل و محیط ترنج ر اغلب خطوط دندانه دار شبیه به اره در بر می گیرد.

قالیبافی در خراسان:

خطه خراسان، به واسطه وسعت مراتع و آبادیهای بیشمار، از مراکز عمده پرورش دام است، بافنده مشهدی نیز در انتخاب پشم مرغوب و کاربرد آن در فرش، از هیچ کوششی فرو گذار نیست، و برخلاف بافنده تبریزی در تهیه طرح و نقشه هایی که ویژگیهای طرح مشهد را دارا باشد تعصب به خرج می دهد.
پشمی که در گره های قالی های خراسان بکار رفته نرم و شفاف می باشد. این پشم در مقایسه با پشم هایی با کیفیت دیگر، ظاهراً تمایل بیشتری به فرسوده شدن دارد. هر چند که از اصل، پرزهای این قالی با ارتفاع متوسطی قیچی خورده اند ولی به نظر بسیار کوتاه می رسند. این امر ناشی از ریسندگی پشمی است که از پشم چینی پائیزه بدست آمده است.

فرش های خود مشهد اغلب با گره فارسی بافته می شود و در گذشته با گره ترکی نیز بافته می شود در قالبهای مشهد طرح های هندسی جز در مناطق ترک نشین راه ندارد و بیشتر از نقشهای افشان تشکیل می شود.

از ویژگی های فرش مشهد می توان به پرگوشت بودن و کیفیت بالا اشاره نمود.

برخی از مارکهای معروف مشهد عبارتند از:

صابر-عمواوغلی-کافی-مخمل باف و…

معرفی کلی آثار و ویژگی های فرش ترکمن:

بدیل پیروی مناطق ترکن به طرح های سنتی و استفاده از طرح یک گل و صادرات بسیار کم این فرش ها به کشورهای اروپایی همچنین نقش کلی و یکدست فرش هایشان، تعیین دقیق قدمت و طول عمر فرش های ترکمن از آنجایی که در گذشته درج تاریخ تولید در حاشیه فرش معمول نبوده کار چندان آسانی نیست.

به طور کلی بیشتر فرشهای ترکن از چند رنگ پایه به عنوان الگوی بافت از گذشته تاکنون استفاده می شود که در این بین می توان به قدیمی ترین نوع آن در قرن ۱۷ میلادی در موزه قاهره نگهداری می شود اشاره کرد که رنگ آن با آثار بافته شده در گذشته متفاوت می باشد.دراین طرح از رنگ آبی روشن استفاده شده است که کمی نسبت به گذشته آثار غیر معمول بوده است.

برای شناخت فرش ترکمن با توجه به نوع طراحی و رنگ آمیزی خاص کار نیاز مبرمی به تخصص نیست از جمله آثار معروف فرش ترکمن می توان نمونه ای موسوم به نجبا که یک موتیف هندسی و هماهنگ در زمینه ای از قهوه ای مایل به قرمز است نام برد و همچنین در دیگر نمونه موسوم به آبی بخارا که در تولید آن بهترین نوع پشم به کارگرفته میشود از رنگهای آبی از تیره تا روشن به همراه بافت محکم و پرداختی عالی دارند نام برد.

در آثار ترکمن نمونه های نادر و خاصی نیز دیده شده به طور مثال رنگ زمینه فرش با حاشیه آن متفاوت بوده است.

مردمان ترکمن زندگی آمیخته با فرش داشته اند به همین خاطر آثار بسیاری مانند خورجین،انواع توبره،سجاده و جانماز،آیینه قاب و… که بافت آنها در میان قبایل ترکمن مرسوم است.

تقسیم بندی فرشهای ترکمن:

تقسیم بندی فرشهای ترکم بر اساس نام قبایل تکه،یموت،ارساری،ساریق و چادور می باشد.

بهترین نمونه فرشها از رنگهای قهوه ای تیره مایل به قرمر تا قرمز تیره مایل به ارغوانی است.در قسمت های مرکزی ردیفهای گل تکه با خطوط عمودی و افقی سیاه بهم متصل می شوند.

البته فرشهای بافت طوایف وابسته به ایل اساری که در مناطق شمال افغانستان زندگی می کنند و نیز طوایف بلوچ خراسان و مناطق مرزی ایران و ترکمنستان از جمله فرشهای ترکمن محسوب می شوند.

معرفی و ویژگی بافت های ترکستان شرقی:

ترکستان شرقی در قلب آسیای مرکزی قرار گرفته است و جلگه ایست مرتفع که در شمال و جنوب و غرب بوسیله رشته کوههای پرشیب و مرتفع محصور شده است.

آب و هوای منطقه بی نهایت خشک و دارای تغییرات درجه حرارت بسیار شدید است.

کمربند باریکی از مرتع در کوهپایه ها شرایط لازم را برای اقتصاد عشیره ای فراهم نموده است.عشایر این منطقه اغلب قرقیز هستند.

پشم بسیار مرغوب گوسفندان این عشایر زمینه مناسب برای فرشبافی در منطقه را تسحیل بخشیده است.

ترکستان شرقی امروز جزوه ناحیه خودمختار شین کیانگ در جمهوری خلق چین است.

ترکستان شرقی دارای سابقه ای طولانی در تولید فرش دستباف دارد اما فرش های این منطقه خیلی دیر به اروپا راه یافتند.در اروپا این فرش ها اغلب با نام شهرهای ترکستان غربی شناخته می شدند و کمتر بانام موطن اصلی شان شناسایی می شدند.