تبیان، دستیار زندگی

شخصیت دادن به كودك

در دنیای كنونی به كودك بسیار اهمیت می دهند. پرورش كودكان و احترام به شخصیت آنان در خانواده و اجتماع مورد توجه كامل دولت و ملت است اما با همه ی مسائل آن اندازه كه پیشوای مسلمانان به تربیت كودكان توجه داشته است،دنیای امروز به آن توجه ندارد.

اگرچه،گاهی حكمرانان و زمامداران كشورهای متمدن به یتیمخانه ها و كودكستانها می روند و یكی دوساعت را با آنان می گذرانند و گاهی برخی از آنان را درآغوش می گیرد و از این صحنه ها؛عكس ها و فیلم هایی را تهیه می كنند و پیرامون آنها مقالات بسیاری می نویسند و از این راه مراتب احترام خویش را نسبت به كودك در افكار عمومی منعكس می كنند. اما تاكنون هیچ فردی همانند رسول گرامی اسلام در نهایت سادگی و مهربانی در كوچه و خیابان این گونه به كودكان مهربانی و محبت نكرده وآنان را درآغوش نگرفته است . بنابراین پیامبر (ص) نسبت به تمام كودكان،خواه فرزندان خود و یا اطفال دیگران محبت مخصوصی داشت . از این رو درباره آن حضرت نوشته اند:

«وَ اتلَطُفُ بالقبیان من عاده الرسول» یعنی مهربانی درباره كودكان از شیوه های مخصوص پیامبر (ص ) بوده است .

همین شیوه را دیگر امامان شیعه نیز ادامه داردند و برای كودكان شخصیت قائل بودند كه در زیر به چند مورد از آنها اشاره می شود .

1.پرسش از كودك :

حضرت علی همواره در حضور مردم از فرزندان خود پرسشهای علمی می فرمودو در برخی موارد پاسخ به پرسشهای مردم را به آنان واگذارمی كرد. آن حضرت با این عمل به بهترین وضع نسبت به آنها احترام گذاشته و بزرگترین شخصیت و استقلال را دروجودآنان ایجادكرده است .

2. حسن معاشرت :

یكی از اساسی ترین عوامل ایجاد شخصیت در كودك حسن معاشرت و رفتار نیكو با اوست كه رسول خدا در یك عبارت بسیار كوتاه بیان فرموده و آشكارا اجرای آن را به پیروانش دستور داده است: «به فرزندان خود احترام گذارید و با آداب و روش پسندیده 3. با آنها رفتار كنید.»

3. وفای به عهد:

وفای به عهد یكی از عواملی است كه اعتماد را در كودك بوجود می آورد و در رشد شخصیت او بسیار موثر است. پیشوایان راستین اسلام درباره وفاهی به عهد نسبت به كودك سفارشهای فراوانی كرده اند.

علی (ع) گوید: رسول خدا (ص) فرمود: اگر یكی از شما به فرزند خودوعده ای داد باید به آن وفا كند و از عهد خود تخلف ننماید.

4.آشنا كردن كودك با سختیها:

یكی دیگر از راه های شخصیت دادن به كودك آشنا ساختن فرزندان خصوصا پسران با سختیهاست تابتوانند درآینده با مشكلات مبارزه كنند. زیرا كودكان باید عملا درك كنند كه به دست آوردن هر چیزی نیاز به كوشش و زحمت داردو اگر كودكی بامشكلات و سختی ها آشنا نباشددر آینده در برابر ناملایمات گوناگون زندگی ناراحت و در نهایت سرخورده خواهد شد.

لازم به تذكر است كه آشنا كردن كودكان با مشكلات نباید باعث ناراحتی كودك شود یعنی نباید كارهایی كه به وی واگذار می شود بیش از توانایی او باشد بنابراین توانایی كودك را باید در نظر گرفت. رسول خدا در همین راستا به چهارنكته یادآور می شود:

1.آنچه را كه كودك در توان خود داشته  و انجام داده است از او قبول كنند.

2.آنچه را كه انجام آن برای كودك سنگین و طاقت فرساست از او نخواهد.

3.او را به گناه و سركشی وادار نكنند.

4. به او دروغ نگویند و در برابر او مرتكب اعمال احمقانه نشوند

در روایات دیگری چنین نقل شده است:

هنگامی كه رسول خدا (ص) هفت ساله بود روزی از دایه اش حلیمه سعدیه پرسید:برادرانم كجا هستند ؟ جواب داد: فرزند عزیز آنان گوسفندانی را كه خداوند به بركت وجود تو به ما مرحمت كرده است به چرا برده اند . طفل گفت: مادر،درباره من به انصاف رفتار ننمودی. مادر پرسید: چرا؟ گفت: آیا سزاوار است كه من در سایه خیمه بمانم و شیر بنوشم ولی برادرانم زیر آفتاب سوزان باشند؟»

5. بلند شدن در برابر كودكان:

یكی از شیوه هایی كه رسول گرامی اسلام انجام می داد وبدین وسیله برای كودكان شخصیتی قائل می شد این بودكه گاهی به احترام كودك از جای خودبر می خاست و در هر صورت به كودك احترام می گذاشت و عملا به مردم درس پرورش شخصیت كودكان را می آموخت.

روزی پیامبر(ص) نشسته بود. امام حسن و امام حسین (ع) وارد شدند،حضرت به احترام آنان از جا برخاست و به انتظار ایستاد. چون كودكان در راه رفتن ضعیف بودند لحظاتی چند طول كشید . بدین جهت پیامبر (ص) به سوی آنان رفت و استقبال كرد .آغوش خود راگشود و هر دو را بردوش خویش سوار كرد و به راه افتاد و فرمود: «فرزندان عزیز،مركب شما خوب مركبی است و شما چه سواران خوبی هستید.»

6.آموختن احكام دینی :

عبادت، دعا و نیایش تمرین كودكان در پیشگاه خداوند،اثر درخشانی در درون كودك می گذارد اگر چه كودك ممكن است معانی الفاظ و عبارات نماز را نفهمد،ولی توجه به خداوند،راز و نیاز ،درخواست كمك از پروردگار ،دعا و خواهش در پیشگاه الهی را درهمان عالم كودكی درك می كند و دلش را به خداوندو رحمت نامحدود وی مطمئن می سازد و در باطن خود تكیه گاهی برای خویش احساس می كند و درهنگام سختیها و روبروشدن با حوادث قلب خود را تسكین می بخشد. چنانكه خداوند می فرماید:

«اَلَّذینَ آمِنوا وَ تَطمئنُّ قُلوُبُهم بِذكرِالله ،اَلا بذكراللهِ تَطمئنَّ القلوُبُ»

«مومنان واقعی با یادخدا دلی آرام و مطمئن دارند،آگاه باشید كه تنها با یاد خداوند دلهای مردم قرار و اطمینان پیدا می كند.»

برای اینكه كودكان از آغاز مومن و خداپرست تربیت شوندلازم است بین جسم وجان آنها از نظر ایمانی هماهنگی برقرار باشد ،به همین مناسبت اسلام پدران و مادران را موظف كرده كه فرزندان خود را به خداوند متوجه سازند و به آنان خداپرستی وآموزشهای دینی بیاموزند و از سوی دیگر دستور داده كه كودكان را به نماز و عبادت تمرینی وادار كنند.

رسول خدا(ص) درحدیثی فرمود: به كودكان خود در هفت سالگی امر كنید نماز بگذارند.

امام باقر (ع) در روایت دیگری وظایف پدران و مادران را در تربیتهای ایمانی كودكان،در دوران گوناگون سنی چنین بیان فرموده است:

«در سه سالگی كلمه توحید لا الهَ الّاَ الله رابه كودك بیاموزید و درچهارسالگی محمدٌ رسول الله یاد بدهید و در پنج سالگی صورت او را به سوی قبله نمایید و به او دستور دهید سر برسجده بگذارد ، در شش سالگی كامل ركوع و سجود را به طور صحیح به او بیاموزید و در هفت سالگی به كودك بگویید دست و صورت خود را بشوید و وضو بگیرد و نماز بگذارد .»

هدیه دادن به كودكان :

یكی از شیوه های رسول خدا(ص) نسبت به كودكان این بود كه به آنها هدایایی را مرحمت می فرمود. در برخی از روایات اینگونه نقل شده كه مرد عربی نزد پیامبر آمد وگفت: ای رسول خدا(ص) بچه آهویی را شكار كرده ام كه آن را به شما هدیه می كنم تا به فرزندانتان حسن و حسین بدهید.آن حضرت هدیه را پذیرفت و برای مرد صیاد دعا كرد. امام حسن (ع) ناگهان نزد پیامبر(ص) ایستاد و دوست داشت آن بچه آهو را بگیرد. رسول خدا آن را به امام حسن داد. امام حسن(ع) آن بچه آهو را گرفت و نزد مادرش فاطمه (س) آمد. او بدین وسیله بسیار خوشحال بودو باوی بازی می كرد.

ابن عباس می گوید: پیامبراكرم(ص)فرمود: هر كس تحفه ای از بازار بخرد و برای خانواده خود بیاورد،پاداش او نزد خداوند مانند كسی است كه به مستمندان كمك كرده باشد.آنگاه درباره تقسیم هدایا فرمود: اول به دختران بدهید و بعد به پسران.

«من فرح ابنه فكانما اعتق رقبه من ولد اسماعیل و من اَقرَبعین ابن فكانما بكی من خشیهَ الله

هركس دختر بچه خود را خوشحال نماید،پاداش آزاد كردن بنده ای از فرزندان اسماعیل دارد. وآن كس كه پسر بچه خود را خوشحال نماید مانند كسی است كه از ترس و خوف خدا گریسته باشد و پاداش چنین فردی بهشت برین است .

رفتاربا كودكان شهیدان:

ابن هشام می نویسد: اسما دختر عیسی همسر عبدالله بن جعفر می گوید:

روزی كه جعفر در جنگ موته به شهادت رسید، پیامبراكرم(ص) به خانه ما آمد.من تازه از كارخانه وشست و شو. و نظافت بچه هافارغ شده بودم. به من فرمود:

فرزندان جعفر را پیش من آور ! آنان را پیش آن حضرت بردم. بچه ها را درآغوش گرفت و شروع به نوازش كرد در حالی كه اشك از دیدگان آن بزرگوار سرازیر بود.

من پرسیم، ای رسول خدا پدر و مادرم فدایت باد. چرا گریه می كنی؟ مگر درباره جعفر و همراهانش خبری به شما رسیده است؟ فرمود: آری آنها امروز به شهادت رسیدند.

آری،فرزندان مردم نیز از این پرورش دلپذیر و مهرپدرانه رسول خدا(ص) محروم نبودند.

رفتار با كودكان

در حدیثی از ابوبكر نقل شده كه : حسن و حسین (ع) را دیدم در حالی كه پیامبراكرم(ص) نماز می خواند. برپشت آن حضرت می پریدند. پیامبراكرم(ص) آن دو را با دست خود نگه می داشت تا این كه بلند شود وپشت وی راست گردد تا آن دو به راحتی بتوانند روی زمین بایستند و هنگامی كه نمازش تمام می شد آن دو را در دامان خود می نهاد و دست بر سرشان می كشید وآنگاه می فرمود: این د و پسر من دو گل خوشبوی من از دنیا هستند.

ودر حدیث دیگر فرمود: فرزند گل خوشبو است و گل خوشبوی من حسن و حسین (ع) هستند.

در روایتی دیگر اینگونه نقل شده كه روزی پیامبر(ص) با گروهی از مسلمانان در مكانی نماز می گذارد وهنگامی كه آن حضرت به سجده می رفت . حسین (ع) كه كودك خردسالی بود بر پشت رسول خدا سوار می شد و پاهای خود را حركت می داد و هی هی می كرد.

وقتی كه پیامبراكرم(ص) می خواست سر از سجده بردارد او را می گرفت و كنار خود روی زمین می گذارد ،این كار تا پایان نماز ادامه داشت.

یك نفر از یهودیان شاهد این جریان بود. پس از نماز به رسول خدا (ص) عرض كرد با كودكان خود به گونه ای رفتار می كنید كه ما هرگز انجام نمی دهیم.

پیامبراكرم(ص) فرمود: اگر شمابه خدا و فرستاده او ایمان داشتید با كودكان خود مهربان بودید،مهر و محبت پیامبر نسبت به كودك،مرد یهودی را سخت تحت تاثیر قرار دادوی اسلام را پذیرفت.

نكته ای كه در پایان این بحث لازم به یادآوری است این كه این نمازها طبق نقل برخی از محدثان نمازهای مستحبی بوده است نه نمازهای واجب زیرا نمازهای مستحبی را در هرحال و درگونه های مختلفی می توان برگزار كرد.

بوسیدن كودكان :

یكی دیگر از شیوه های رسول خدا (ص) نسبت به كودكان و بوسیدن آنان بوده است. اثر وضعی این رفتار این است كه علاقه بین پدر و مادر و فرزند را عمیق می سازد و از سوی دیگر بهترین روش برای برطرف ساختن عطش فرزند از آب محبت می باشد . بوسه نشان می دهد كه پدر و مادر درباره فرزند خود مهربان هستند و از سوی دیگر نهال محبت و علاقه را دروجود فرزندزنده می سازد و فرزند هم از علاقه پدر ومادر نسبت به خود آگاه می شود و نیروی تازه ای در او بوجود می آید.

جالب توجه این است كه احترام رسول خدا(ص) نسبت به فرزندان خود بیشتر در حضور مردم انجام می شد وآن دو فایده دارد:

اول اینكه ریشه شخصیت فرزندان با احترام گذاشتن در حضور مردم بهتر تقویت می شود.

دوم این كه رسول خدا از این راه طریقه پرورش كودك را به مردم می آموخت.

در اسلام بوسیدن فرزند بسیار سفارش شده است .

پیامبراكرم(ص)فرمود: كسی كه فرزند خود را ببوسد ،خداوند برای او یك حسنه می نویسد و كسی كه فرزندخود را خوشحال و شاد كند خداوند هم روز قیامت او را خوشحال می كند.

در روایتی نقل شده رسول خدا (ص) امام حسن و امام حسین (ع) را می بوسید. اقرع بن حابس گفت : من ده فرزند دارم كه هرگز یكی از آنان را نبوسیده ام . رسول خدا (ص) فرمود: من چه كنم كه خداوند رحمت خویش را از تو گرفته است؟!

امام صادق (ع) فرمود: فرزندان خود را بسیار ببوسید زیرا به خاطر هربار بوسیدن ،خداوند در جه ای به شما عنایت خواهد فرمود.

زمشخر می گوید: رسول خدا(ص) حسن علیه السلام را دربرگرفت و بوسید. سپس او را روی زانوی راست خود نهاد. فرمود: حل و صبر و هیبت حود را به او بخشیدم. آنگاه حسین علیه السلام را در برگرفتن و بوسید. روی زانوی چپ خود نشانید و فرمود: به او نیز شجاعت و جودو سخاوت خود را بخشیدم.