تبیان، دستیار زندگی

زندگی امام باقر (ع) چگونه بود؟
پاسخ :
حضرت امام محمد الباقر (ع) امامی است كه همة لحظات عمر با بركتش، در راه ارشاد و هدایت انسانها به پایان رسید. امامی كه از زمینه‌سازیهای پدرش امام سجاد (ع) در راستای معرفی مكتب تشیع و مبارزه با طاغوت زمان بهره‌برداری بسیار كرد، و با تربیت شاگردان برجسته، و تبیین فقه ناب اسلام و اهل بیت ـ علیهم السلام ـ بزرگترین قدم را برای شناسایی تشیع و مكتب اهل بیت ـ علیهم السلام ـ برداشت. او در سن چهار سالگی در كربلا و ماجرای عاشورای حسینی حضور داشت، و در سفر كوفه و شام همراه پدر، همة سختی این سفر را تحمل كرد، و بر اساس فرهنگ عاشورا تربیت شد. او تجسمی از ارزش‌های والای انسانی و كمالات اخلاقی بود، پیامبر اكرم (ص) از او یاد و تجلیل فراوانی نموده است؛ جابر بن عبدالله انصاری می‌گوید: از رسول خدا (ع) شنیدم فرمود: ای جابر! تو به مردی از خاندان من می‌رسی كه همنام و همشكل من است، علم را می‌شكافد و تفسیر و توضیح می‌دهد.[1]
زندگی امام باقر (ع) را می‌توان در سه بخش بیان نمود: 1 - امام باقر (ع)در عصر پدر (38 سال). 2 - دوران امامت (20 سال). 3 

- نمونه‌ای از گفتار و رفتار امام باقر (ع).
بخش اول: اسم مبارك آن حضرت محمد ـ لقبش باقر، شاكر و امین. كنیه‌اش ابوجعفر، نام پدر گرامیش علی بن الحسین (ع) و نام مادر بزرگوارش فاطمه دختر امام حسن مجتبی (ع) (در اول رجب سال 57 هـ . ق در مدینه النبی متولد و در سال 114 هـ . ق در همان شهر شهید و از دنیا رفت. او از دو طرف نَسَبش به هاشم می‌رسید و هم از دو طرف نسبش به امام علی (ع) می‌رسید، و قبر شریفش مدینه، در قبرستان[2] بقیع كنار قبر پدر بزرگوارش امام سجاد (ع) می‌باشد.

دوران عمر شریفش: (1 - سه سال و شش ماه و ده روز با جدّ بزرگوارش امام حسین (ع) . 2 - سی و چهار سال و پانزده روز با پدرش امام سجاد (ع) . 3 - نوزده سال و ده ماه و 12 روز مدت امامت).
امام صادق (ع) در بارة مقام مادر امام باقر (ع) فرموده است: «كانت صدیقه لم تدرك فی آل الحسن امرأهٌ مثلها»[3] او یك صدیقة راستگو و راستكردار بود و در خاندان امام حسن (ع) بانویی مانند او یافت نمی‌شود. 

بخش دوم و سوم: دوران امامت امام باقر (ع) : در محرم سال 95 هـ . ق پس از شهادت پدر بزرگوارش امام سجاد (ع) دوران امامت امام باقر (ع) هنگامی كه 38 سال از عمر شریفش می‌گذشت، آغاز گردید و تا ذیحجه 114 هـ . ق حدود 20 سال طول كشید و امام باقر (ع)در این مدت در مدینه زندگی می‌كرد و خلفای عصرش به ترتیب چنین بودند: 1 - ولید بن عبدالملك، كه حدود پنج ماه از امامت امام باقر (ع) در عصر خلافت او واقع شد.
2 - سلیمان بن عبدالملك، از سال 96 تا 99 هـ . ق كه چهار سال و دو ماه از امامت امام باقر (ع) در این عصر بود.
3 - عمر بن عبدالعزیز، از سال 99 تا 101 كه دو سال و پنج ماه از امامت امام باقر (ع) با این عصر مصادف شد.
4 - یزید بن عبدالملك، از سال 101 تا 105 هـ . ق كه چهار سال و دو ماه از امامت امام باقر (ع) در این عصر بود.
5 - هشام بن عبدالملك از سال 105 تا 114 هـ .ق كه حدود 9 سال بخش آخر امامت امام باقر (ع) در این عصر پر‌ آشوب واقع شد، و سرانجام به دستور او توسط والی مدینه مسموم شد و به شهادت رسید.[4] 

تأسیس حوزة علمیه و نهضت فرهنگی تشیّع: امام باقر (ع) دریافته بود كه فرهنگ تشیع در انزوا قرار گرفته و زیر چكمة جلادان اموی، بی‌رمق مانده است، از این رو لازم بود به یك انقلاب وسیع فرهنگی دست بزند و با تشكیل حوزة علمیه و تربیت شاگردان برجسته، فقه آل محمد (ع) و خط فكری تشیع را آشكار سازد و آن حضرت به خوبی می‌دانست كه همین موضوع زمینة‌ عمیق و بنیان كن برای مبارزه با طاغوتیان خواهد شد، و در دراز مدت، شیعیان را به صحنه می‌آورد، و مكتب اهل بیت ـ علیهم السلام ـ را زنده خواهد كرد. لذا امام باقر (ع) زمینه‌سازی بسیار عمیق و خوبی را در این راستا نمود و پس از او فرزند برومندش امام صادق (ع) با تشكیل حوزة علمیة چهار هزار شاگردی آن را به ثمر رسانید و به عنوان یك دانشگاه عظیم اسلامی، در تاریخ اسلام آشكار و ماندگار ساخت. بنابراین می‌توان گفت: امام باقر (ع) مؤسس و بنیانگذار حوزة علمیة شیعه و نهضت فكری و انقلاب فرهنگی تشیع بود.[5] 

امام باقر (ع) شاگردانی مانند: محمد بن مسلم، زراره بن اعین، ابوبصیر، برید بن معاویه را تربیت كرد كه امام صادق (ع) فرمود: این چهار نفر مكتب و احادیث پدرم را زنده كردند. و فرمود: صلوات خدا بر آنها در حال زندگی وپس از مرگ[6]. یكی از شاگردان پرورش یافتة امام باقر (ع) یعنی جابر بن یزید جُعفی پس از هیجده سال كسب علم و آموختن هفتاد هزار حدیث از محضر امام باقر (ع) هنگام وداع از آن حضرت (برای مراجعت به كوفه) از ایشان تقاضای حدیث و پند و نصیحت می‌كند! امام باقر (ع) می‌فرماید: بعد از هیجده سال كسب علم و كمال بس نیست؟ جابر عرض می‌كند: آری شما دریایی هستید كه آبش تمام نمی‌شود و به قعر آن نمی‌توان رسید. امام باقر (ع) می‌فرماید: سلام مرا به شیعیانم برسان و به آنها اعلام كن بین ما و خداوند هیچ خویشاوندی نیست، و به پیشگاه خداوند كسی نزدیك نگردد مگر در پرتو اطاعت و پیروی، ای جابر كسی كه خدا را اطاعت كند و ما را دوست بدارد، او دوست ما خواهد بود، و كسی كه نافرمانی خدا كند دوستی ما به حال او سودی نخواهد بخشید.[7]
--------------------------------------------------------------------------------
[1] - اصول كافی، ج 1، ص 469.
[2] - الارشاد شیخ مفید، ترجمة حاج سیدهاشم رسولی محلاتی، انتشارات علمیه الاسلامیه، چاپ دوم، قطع وزیری، ص 156.
[3] - اصول كافی، ج 1، ص 496.
[4] - اقتباس از تتمه المنتهی، ص 73 تا 90 از تاریخ یعقوبی آدرس داده شده.
[5] - گرچه اساس تشیع در عصر رسول خدا (ص) پی‌ریزی شد ولی حكومت ننگین بنی‌امیه این اساس را درهم ریخت، امام باقر (ع) آن را نوسازی كرد.
[6] - بهجه الآمال، ج 4، ص 69 (به نقل از سیرة چهارده معصوم، محمد محمدی اشتهاردی، ص 463، نشر مطهر، 1378، قطع وزیری).
[7] - سفینه البحار، ج 2، ص 142، بحار، ج 78، ص 183.

آیا در واقعه عاشورا امام باقر ـ علیه السّلام ـ هم حضور داشت یا خیر؟

نام فرزندان امام باقر ـ علیه السّلام ـ و برخی از یاران بزرگ و شاگردانش را معرفی كنید؟ پاسخ :
امام محمّد باقر ـ علیه السّلام ـ دارای هفت فرزند، پنج پسر و دو دختر بوده است.[1] و تعداد شاگردان و اصحاب ایشان را بیش از هزار نفر ذكر كرده‌اند، كه به نام فرزندان و برخی از یاران و شاگردان بزرگ آن حضرت به ترتیب اشاره می‌شود.
اسامی فرزندان:
1ـ جعفر بن محمّد كه كنیه‌اش اباعبدالله و لقبش صادق و مادرش ام فروه است.
2ـ عبدالله بن محمّد و مادرش ام فروه است.
3ـ ابراهیم كه نام مادرش ام‌ حكیم دختر اسید بن مغیرة ثقفی است.
4ـ عبدالله، نام مادرش ام حكیم است.
5ـ علی، مادرش ام ولد است.
6ـ زینب و مادرش ام ولد بود.
7ـ امّ سلمه، مادرش ام ولد بود.[2] 

اسامی برخی از یاران و شاگردان بزرگ امام باقر ـ علیه السّلام ـ :
1ـ جعفر بن محمّد بن علی بن حسین، پسر امام باقر ـ علیه السّلام ـ .[3]

2ـ ابان بن تغلب، وی از اصحاب امام زین العابدین ـ علیه السّلام ـ و محمّد باقر ـ علیه السّلام ـ و امام جعفر صادق ـ علیه السّلام ـ است و نزد ایشان قابل اطمینان و صاحب منزلت خاصی بوده است. امام باقر ـ علیه السّلام ـ به او فرمود: در مسجد مدینه بنشین و برای مردم فتوا و احكام الهی را بیان كن! زیرا من دوست دارم در میان پیروان من كسانی مانند تو دیده شود.[4]

3ـ زرارة بن اعین شیبانی، كه جمیع فضائل در او جمع بوده، وی قاری، فقیه، متكلم، شاعر و ادیب و در آنچه نقل می‌كرد راستگو بود.[5] و روایات زیادی را از امام زین العابدین ـ علیه السّلام ـ و امام باقر ـ علیه السّلام ـ و امام صادق ـ علیه السّلام ـ نقل كرده است.[6]

4ـ حمران بن اعین شیبانی، وی برادر زراره است و از خواص امام محمّد باقر ـ علیه السّلام ـ و امام جعفر صادق ـ علیه السّلام ـ بود و امام باقر ـ علیه السّلام ـ به او فرمود: تو از شیعیان ما در دنیا و آخرت هستی.[7]

5ـ ثابت بن دینار ابو صفیة الازدی ابو حمزه ثمالی، او از اصحاب امام زین العابدین ـ علیه السّلام ـ و امام باقر ـ علیه السّلام ـ و امام صادق ـ علیه السّلام ـ است و از این بزرگواران حدیث نقل كرده، در نقل حدیث مورد اعتماد وثقه است، و امام صادق ـ علیه السّلام ـ در مورد او فرمود: ابو حمزه ثمالی در زمان خود، جایگاهش مثل جایگاه سلمان فارسی است. 

6ـ برید بن معاویه عجلی كوفی، از اصحاب امام باقر ـ علیه السّلام ـ و امام صادق ـ علیه السّلام ـ و مورد وثوق و نزد ایشان دارای مقام خاصی بود، و در زمان امام صادق ـ علیه السّلام ـ از دنیا رفت.[8]
7ـ جابر بن یزید جعفی كوفی، از اصحاب و یاران امام باقر ـ علیه السّلام ـ امام صادق ـ علیه السّلام ـ است و در زمان امام صادق ـ علیه السّلام ـ از دنیا رفت، و كتابهای متعددی از جمله؛ كتاب نوادر، كتاب جمل، كتاب مقتل امیرالمؤمنین ـ علیه السّلام ـ و كتاب مقتل امام حسین ـ علیه السّلام ـ از اوست.[9]
8ـ محمّد بن علی بن نعمان كوفی، معروف به مؤمن طاق، دشمنان به او لقب شیطان طاق دادند، از اصحاب امام زین العابدین ـ علیه السّلام ـ و امام باقر ـ علیه السّلام ـ و امام صادق ـ علیه السّلام ـ است و صاحب كتابهای زیادی از جمله؛ الامامة، كلامه علی الخوارج و كتاب مجالسة مع ابی حنفیه و المرجئه و ... است.[10]
9ـ فضیل بن یسار بصری،[11] ثقه و از امام باقر ـ علیه السّلام ـ و امام صادق ـ علیه السّلام ـ روایت نقل كرده است، در زمان امام صادق از دنیا رفت و دارای كتاب است.[12]
10ـ فیض بن المختار كوفی، ثقه و از اصحاب و روات امام باقر ـ علیه السّلام ـ و امام صادق ـ علیه السّلام ـ و امام موسی كاظم ـ علیه السّلام ـ است و دارای كتاب است.[13]
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1. شیخ طوسی، رجال طوسی، ص 102 ـ 128.
2. شیخ مفید، الارشاد، ج1، ص 250.
3. سیره پیشوایان، مهدی پیشوایی.
4. حیات فكری و سیاسی امامان شیعه، رسول جعفریان.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . مفید، الارشاد، ترجمة: رسولی محلّاتی، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، چاپ ششم، 1383، ج2، ص 250، و ابن شهر آشوب، مناقب، قم، المطبعة العلمیه، ج4، ص 210.
[2] . مفید، پیشین، ج2، ص 250؛ و مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، مؤسسة الوفاء، چاپ دوم، 1403ه‍ ، ج46، ص 365.
[3] . طوسی، حسن، رجال، منشورات المطبعة الحیدریه فی النجف، چاپ اول، 1381 ش، ص 11.
[4] . طوسی، فهرست، منشورات المطبعة الحیدریه فی البحف، چاپ دوم، 1380 ه‍ ، ص 41؛ و احمد بن العباس نجاشی، كتاب رجال، منشورات مركز نشر كتاب، ص 7 و 8.
[5] . همان، ص 132.
[6] . طوسی، پیشین، ص 100.
[7] . حلی، رجال، نجف، منشورات مطبعة الحیدریه، چاپ دوم، 1381، ص 63.
[8] . نجاشی، پیشین، صص 89 و 87؛ و حائری، جامع الرواة، چاپخانه رنگین، 1331 هـ، ج1، صص: 134 و 117.
[9] . نجاشی ، پیشین، ص 99؛ و حائری، همان، ج1، ص 134.
[10] . نجاشی ، پیشین، ص 249؛ و طوسی، پیشین، ص 157.
[11] . طوسی، پیشین، ص 271.
[12] . نجاشی، پیشین، ص 238.
[13] . نجاشی ، همان، ص239.

امام محمد باقر ـ علیه السّلام ـ در چند سالگی ازدواج كردند و نام زنان ایشان چه بوده است؟
پاسخ :
مرحوم علامه مجلسی در كتاب شریف بحار الانوار در مورد تاریخ و زندگانی امام باقر ـ علیه السّلام ـ در باب مربوط به زنان و فرزندان آن امام بزرگوار به نقل از دو كتاب مهم و معتبر اعلام الوری و الارشاد می فرمایند: فرزندان امام باقر هفت نفر می باشند: 1. امام جعفر بن محمد صادق ـ علیهما السّلام ـ 2. عبدالله بن محمد فرزندان امِّ فروه 3. ابراهیم 4. عبیدالله فرزندان ام حكیم 5. علی 6. زینب فرزندان ام ولد 7. ام سلمه فرزند ام ولد.

از این سخن علامه مجلسی و نیز مراجعه به كتاب های تاریخ امامان شیعه ـ علیهم السّلام ـ می توان این نتیجه را گرفت كه همسران امام باقر دو تن بوده اند یكی ام فروه دختر قاسم بن محمد و دیگری ام حكیم دختر اسید بن مغیره ثقفی. و نیز دو ام ولد (یعنی دو كنیزی كه به افتخار همسری امام باقر ـ علیه السّلام ـ در آمدند.) كه در تاریخ متاسفانه نامی از این دو تن نیامده است.[1]

اما در مورد اینكه امام باقر ـ علیه السّلام ـ در چند سالگی ازدواج كردند در كتاب های تاریخی سن خاصی مورد اشاره قرار نگرفته است و این شاید بدلیل تعدد همسران آن امام همام ـ علیه السّلام ـ بوده است.
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1. امام باقر ـ علیه السّلام ـ جلوة امامت، احمد ترابی.
2. منتهی الآمال، مرحوم شیخ عباس قمی.
3. زندگانی چهارده معصوم، تالیف علامه حلی ترجمة محمد محمدی اشتهاردی.
4. معصوم هفتم، حضرت امام محمد باقر ـ علیه السّلام ـ، سید مهدی آیة اللهی، دادور.
5. معصوم هفتم، حضرت امام محمد باقر ـ علیه السّلام ـ ، جواد فاضل.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، موسسه الوفاء، 1403ق، ج 46، ص 365.

نام فرزندان امام باقر ـ علیه السّلام ـ و برخی از یاران بزرگ و شاگردانش را معرفی كنید؟
پاسخ :
امام محمّد باقر ـ علیه السّلام ـ دارای هفت فرزند، پنج پسر و دو دختر بوده است.[1] و تعداد شاگردان و اصحاب ایشان را بیش از هزار نفر ذكر كرده‌اند، كه به نام فرزندان و برخی از یاران و شاگردان بزرگ آن حضرت به ترتیب اشاره می‌شود.
اسامی فرزندان:
1ـ جعفر بن محمّد كه كنیه‌اش اباعبدالله و لقبش صادق و مادرش ام فروه است.
2ـ عبدالله بن محمّد و مادرش ام فروه است.
3ـ ابراهیم كه نام مادرش ام‌ حكیم دختر اسید بن مغیرة ثقفی است.
4ـ عبدالله، نام مادرش ام حكیم است.
5ـ علی، مادرش ام ولد است.
6ـ زینب و مادرش ام ولد بود.
7ـ امّ سلمه، مادرش ام ولد بود.[2]
اسامی برخی از یاران و شاگردان بزرگ امام باقر ـ علیه السّلام ـ :
1ـ جعفر بن محمّد بن علی بن حسین، پسر امام باقر ـ علیه السّلام ـ .[3]
2ـ ابان بن تغلب، وی از اصحاب امام زین العابدین ـ علیه السّلام ـ و محمّد باقر ـ علیه السّلام ـ و امام جعفر صادق ـ علیه السّلام ـ است و نزد ایشان قابل اطمینان و صاحب منزلت خاصی بوده است. امام باقر ـ علیه السّلام ـ به او فرمود: در مسجد مدینه بنشین و برای مردم فتوا و احكام الهی را بیان كن! زیرا من دوست دارم در میان پیروان من كسانی مانند تو دیده شود.[4]