تبیان، دستیار زندگی

1-  دعا را ضروری زندگی بدانیم نه جزء امور مازاد و فضیلت.

« قُلْ ما یَعْبَؤُا بِكُمْ رَبِّی لَوْ لا دُعاؤُكُمْ‏ فَقَدْ كَذَّبْتُمْ‏ فَسَوْفَ یَكُونُ لِزاماً»[1] « بگو: «اگر دعاى شما نباشد، پروردگارم هیچ اعتنایى به شما نمى‏كند. در حقیقت شما به تكذیب پرداخته‏اید و به زودى [عذاب بر شما] لازم خواهد شد.»

درخواستهایمان از خدا باید در شمار نیازمندی جدی زندگی ما باشد نه فوق برنامه و اضافه، ما نیازمندیم مورد توجه خدا قرار بگیریم و مورد توجه حضرت حق قرار گرفتن صرفاً با دعا صورت می‌گیرد و اگر دعا نكنیم عقوبت می‌شویم به همین جهت دعا در زندگی نقش اساسی دارد و از ضروریات زندگی است.

2-  توان خود را در دعا گسترده ببینیم.

«لا یُكَلِّفُ‏ اللَّهُ‏ نَفْساً إِلاَّ وُسْعَها لَها ما كَسَبَتْ وَ عَلَیْها مَا اكْتَسَبَتْ رَبَّنا لا تُؤاخِذْنا إِنْ نَسینا أَوْ أَخْطَأْنا رَبَّنا وَ لا تَحْمِلْ عَلَیْنا إِصْراً كَما حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذینَ مِنْ قَبْلِنا رَبَّنا وَ لا تُحَمِّلْنا ما لا طاقَةَ لَنا بِهِ وَ اعْفُ عَنَّا وَ اغْفِرْ لَنا وَ ارْحَمْنا أَنْتَ مَوْلانا فَانْصُرْنا عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرین‏»[2]


«  خداوند هیچ كس را جز به قدر توانایى‏اش تكلیف نمى‏كند. آنچه [از خوبى‏] به دست آورده به سود او، و آنچه [از بدى‏] به دست آورده به زیان اوست. پروردگارا، اگر فراموش كردیم یا به خطا رفتیم بر ما مگیر، پروردگارا، هیچ بار گرانى بر [دوش‏] ما مگذار؛ همچنانكه بر [دوشِ‏] كسانى كه پیش از ما بودند نهادى. پروردگارا، و آنچه تاب آن نداریم بر ما تحمیل مكن؛ و از ما درگذر؛ و ما را ببخشاى و بر ما رحمت آور؛ سرور ما تویى؛ پس ما را بر گروه كافران پیروز كن‏»

توان را در دعا باید گسترده دید، گمان نكنیم چون میزان توانمان محدود است پس باید میزان درخواست‌هایمان اندك باشد، پیامبر (ص) روزی در بیابانی بودند و چوپانی گوسفندی برای ایشان ذبح كرد و پیامبر (ص) فرمود: از ما چیزی بخواه. گفت: چند شتر و گوسفند می‌خواستم به او عطا كردند و پیامبر (ص) فرمود: كاش كمتر از پیرزن بنی‌اسرائیل نبودی. پیرمرد پرسید:‌ حكایت پیرزن بنی‌اسرائیل چیست؟ پیامبر (ص) فرمود:‌ بعد از مرگ یوسف مردم هر محله‌ای می‌گفتند یوسف باید در محله ما دفن شود در انتها تصمیم بر آن شد جنازه یوسف را در تابوتی بگذارند و آن را روی رود نیل قرار دهند تا خیر یوسف به همه برسد.

زمان حضرت موسی (ع) قرار شد تابوت او را از دریا بیرون بیاورند و در خشكی جا دهند، فقط این پیرزن حكایت آن را می‌دانست، گفت: به شرطی می‌گویم كه برای من چهار كار انجام دهی:

اول: آنكه جوانیم را برگردانی.

دوم: بینایم كنی.

سوم : مرا به همسری خودت در بیاوری.

چهارم: در بهشت هم با خودت قرارم دهی.

موسی (ع) خواست امتناع كند ولی خداوند فرمود بپذیر. پیامبر (ص) فرمودند: كاش مرد چوپان كمتر از پیرزن بنی اسرائیل نبود، هر یك از ما باید یاد بگیریم هنگام دعا كردن توانمان را وسیع ببینیم و نگوییم ما قابلیت نداریم.

3-  دعا را كاسبی بدانیم.

«  لَها ما كَسَبَتْ‏ وَ عَلَیْها مَا اكْتَسَبَت‏»[3] «  آنچه [از خوبى‏] به دست آورده به سود او، و آنچه [از بدى‏] به دست آورده به زیان اوست‏.»

هر چیزی كه از خدا كسب می‌كنید می‌تواند به نفعتان باشد و درخواست‌هایتان كسب شما‌ست و می‌تواند این كسب نافع باشد یا مضر.

4-  وقتی خوبان را مشاهده می‌كنیم ادب اقتضا می‌كند دعا كنیم تا ما نیز مانند خوبان باشیم.

« هُنالِكَ دَعا زَكَرِیَّا رَبَّهُ قالَ‏ رَبِ‏ هَبْ‏ لی‏ مِنْ‏ لَدُنْكَ‏ ذُرِّیَّةً طَیِّبَةً إِنَّكَ سَمیعُ الدُّعاءِ»[4] « آنجا [بود كه‏] زكریا پروردگارش را خواند [و] گفت: «پروردگارا، از جانب خود، فرزندى پاك و پسندیده به من عطا كن، كه تو شنونده دعایى.»

حضرت زكریا با مشاهده حضرت مریم دعا كرد فرزندی مانند مریم خدا به او عطا كند، به عوض آنكه زكریا آه بكشد و افسوس بخورد با دیدن مریم دعا كرد و خدا دعای او را اجابت كرد.

5-  استجابت دعا را حتمی بدانیم.

«  فَنادَتْهُ‏ الْمَلائِكَةُ وَ هُوَ قائِمٌ یُصَلِّی فِی الْمِحْرابِ أَنَّ اللَّهَ یُبَشِّرُكَ بِیَحْیى‏ مُصَدِّقاً بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَ سَیِّداً وَ حَصُوراً وَ نَبِیًّا مِنَ الصَّالِحین‏»[5] «‌ پس در حالى كه وى ایستاده [و] در محراب [خود] دعا مى‏كرد، فرشتگان، او را ندا دردادند كه: خداوند تو را به [ولادت‏] یحیى -كه تصدیق كننده [حقانیت‏] كلمة الله [=عیسى‏] است، و بزرگوار و خویشتندار [=پرهیزنده از زنان‏] و پیامبرى از شایستگان است- مژده مى‏دهد.»

استجابت دعا را حتمی بدانیم، بدانیم یقیناً وقتی خدا اجازه دعا را داده استجابت هم نصیبمان می‌شود همچنانكه زكریا بلافاصله بعد از دعا استجابت را یافت، « هُوَ قائِمٌ‏ یُصَلِّی‏ فِی‏ الْمِحْراب‏» همان طور كه با ما آموزش داده شده بعد از نمازهایمان دعا كنیم.

6-  هیچ امری را از خدا بعید ندانیم.

« قالَ رَبِّ أَنَّى یَكُونُ لی‏ غُلامٌ‏ وَ قَدْ بَلَغَنِیَ‏ الْكِبَرُ وَ امْرَأَتی‏ عاقِرٌ قالَ كَذلِكَ اللَّهُ یَفْعَلُ ما یَشاء» « گفت: «پروردگارا، چگونه مرا فرزندى خواهد بود؟ در حالى كه پیرىِ من بالا گرفته است و زنم «نازا»ست! [فرشته‏] گفت:« [كار پروردگار] چنین است. خدا هر چه بخواهد مى‏كند.»

در دعا باور كنیم به لطف حضرت حق امور عجیب و غیب صورت می‌گیرد ، خدا هر كاری بخواهد می‌تواند انجام دهد « كَذلِكَ اللَّهُ یَفْعَلُ ما یَشاء» اعتقاد داشته باشیم از خدا هیچ امری بعید نیست.

7-  دعا باید با ذكر و فكر باشد.

« الَّذینَ‏ یَذْكُرُونَ‏ اللَّهَ‏ قِیاماً وَ قُعُوداً وَ عَلى‏ جُنُوبِهِمْ وَ یَتَفَكَّرُونَ فی‏ خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ رَبَّنا ما خَلَقْتَ هذا باطِلاً سُبْحانَكَ فَقِنا عَذابَ النَّارِ»
« همانان كه خدا را [در همه احوال‏] ایستاده و نشسته، و به پهلو آرمیده یاد مى‏كنند، و در آفرینش آسمانها و زمین مى‏اندیشند [كه:] پروردگارا، اینها را بیهوده نیافریده‏اى؛ منزهى تو! پس ما را از عذابِ آتش دوزخ در امان بدار.»

دعا بعد از ذكر و فكر استجابت دارد هر دعایی پیش نیازی دارد كه آن توجه خاص به خدای سبحان و حركت باطنی به سوی حق است كه این حركت همان فكر است. « وَ یَتَفَكَّرُونَ فی‏ خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ» اگر ما به عالم وسیع نگاه كنیم و جزئی و سطحی‌نگر نباشیم و نگاهمان به دنیا گسترده باشد سطح دعایمان گسترده‌تر می‌شود هر چه قدر گستردگی عوالم را بیشتر ملاحظه كنیم ناچیزی و حقارت و خضوع خود را در مقابل خداوند سبحان بیشتر می‌بینیم و اوج لطف خدا را نسبت به خود دریافت می‌كنیم خداوند سبحان با این عظمت به بنده ناچیزی چون من توجه خاص دارد.

8-  قبل از طرح دعا حتماً‌ تسبیح داشته باشیم.

« سُبْحانَكَ‏ فَقِنا عَذابَ‏ النَّار»[6] « پس ما را از عذابِ آتش دوزخ در امان بدار.»  

تسبیح یعنی هیچ نقصی در كار خدا نبینیم خدا منزه از هر عیب و نقصی است. یعنی اگر خدا دعای مرا اجابت نكند و یا اجابت آن را به تأخیر بیندازد عیب و نقصی بر خداوند سبحان نیست با گفتن سبحان الله به خود یادآوری می‌كنیم قطعاً‌ خیر و كمال من در تأخیر و یا اجابت نشدن این دعا است و هیچ نقصی بر خدا نیست.

9-  انسان برای استجابت دعا باید خود اقدامی بكند نمی‌توان فقط با زبان دعا كرد و هیچ اقدامی عملی نداشت. در اجابت دعا اقداماتی مربوط به انسان است و اقداماتی مربوط به خدا است.

«‌ قالَ رَجُلانِ مِنَ الَّذینَ یَخافُونَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَیْهِمَا ادْخُلُوا عَلَیْهِمُ‏ الْبابَ‏ فَإِذا دَخَلْتُمُوهُ فَإِنَّكُمْ غالِبُونَ وَ عَلَى اللَّهِ فَتَوَكَّلُوا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنینَ»[7] «  دو مرد از [زمره‏] كسانى كه [از خدا] مى‏ترسیدند و خدا به آنان نعمت داده بود، گفتند: «از آن دروازه بر ایشان [بتازید و] وارد شوید؛ كه اگر از آن، درآمدید قطعاً پیروز خواهید شد، و اگر مؤمنید، به خدا توكّل كنید.»

جریان آیه مربوط به گروهی است كه به موسی (ع) گفتند:‌ ما وارد نمی‌شویم اینجا ظالمین هستند،‌ امّا دو نفر از آنها گفتند:‌ وارد می‌شویم شاید كار درست شود. ما برای هر مشكلی ابتدا باید دعا كنیم و همراه دعا وارد عرصه عمل شویم امكان ندارد فقط با دعا كردن عالم شویم در حالی كه به كتاب دفتر و كلاس نزدیك نشویم، اگر برای استجابت دعا وارد حریمی شویم كه دشواری در آن است به مجرد ورود غلبه با ماست.

10-   وقتی دعا می‌كنیم بر دعای خود توكل نكنیم بلكه بر خدایی خدا توكل كنیم كه توفیق دعا را به ما داده است.

« وَ عَلَى‏ اللَّهِ‏ فَتَوَكَّلُوا »[8] « به خدا توكّل كنید.»

گاهی مردم می‌گویند: ما خیلی دعا كردیم امّا اجابت نشد شاید یكی از عوامل اجابت نشدن آن است كه روی دعای خود حساب باز كرده‌اند. باید باور كنیم حال كه خدا حال دعا را به ما داده قطعاً‌ می‌خواهد دعایمان را اجابت كند.