تبیان، دستیار زندگی

دگرگونی هایی که پس از شهادت امام حسین (ع) در ابعاد مختلف جامعه بشری صورت گرفت، تولد دوباره حیات آدمی بود؛ زیرا واقعه عظیم کربلا، نه یک حادثه که یک فرهنگ است؛ فرهنگی برخاسته از متن اسلام ناب که در استواری ریشه ها، رویش شاخه ها و رشد بار و برگ های آن، نقشی حیاتی ایفا کرده است. عاشورا هیچ گاه در محدوده زمان و جغرافیای خاصی محصور نمانده، بلکه همواره الهام بخش جنبش ها و قیام های راستین شیعه و بسیاری از جنبش های دیگر در برابر کانون های ستم، کفر و نفاق بوده است. عاشورا، روز پر شکوه و حماسه ای بود که انسان های والا در آن، روح بزرگ و اراده سترگ خود را به نمایش گذاشتند و به جهانیان نشان دادند.

نام امام حسین (ع) شعار انقلاب علیه ظلم و ستم گردید و عاشورا به مثابه کهکشانی که تحفه و هدیه به آسمان تاریک و ظلمانی تاریخ و به سان بارانی از ستاره هاست، در شب دیجور و ظلمانی زمان. این رستاخیز عظیم، شعر فارسی را نیز بی بهره نگذاشت و شاعران بزرگ عرب زبان همچون کمیت اسدی، ابوفراس حمدانی، دعبل خزاعی ظهور کردند و در قالب الفاظ و کلمات ناب، آثاری ماندگار و جاوید با تأسی از این نام و قیام، در تاریخ ادبیات عرب برای همیشه به یادگار نهادند.

عشق و ارادت به پیامبر (ص) و خاندان عظیم آن حضرت، در ادبیات گران سنگ ما نیز صبغه و سابقه ای طولانی دارد و شاعران فارسی زبان نیز کوشیده اند تا قلم خویش را از سرسبزی چمن خون رنگ کربلا عاریه گیرند تا امتی بیدار، سلحشور و مبارز علیه ظلم و ستمگر بسازند. از این رو، قالب مرثیه که شعرهای همراه با نوحه و یاد انسان های رحیل و کوچ کرده و ذکر محاسن و محامد آن ها و اظهار تأسف از مرگ آن هاست،[1] رواج یافت و در ادبیات ما جایگاهی ویژه پیدا کرد. سرودن شعر و نوحه سرایی در مراثی اهل بیت: به خصوص ذکر مصایب شهیدان کربلا مورد تأیید شاعران زیادی قرار گرفت.

با مطالعه تاریخ ادبیات، نخستین قصیده منقبت و مرثیه را در دیوان کسایی مروزی می بینیم که از این حیث او را پیشگام شاعرانی همچون رازی، شاعر شیعی قرن ششم و محتشم کاشانی پدر مرثیه سرایی کرده است. یکی از قصاید او که با این بیت آغاز می شود:

باد صبا درآمد فردوس گشت صحرا   آراست بوستان را نیسان به فرش دیبا

به عنوان نخستین سوگنامه مذهبی که به موضوع کربلا پرداخته، معرفی شده است. اما یکی از بهترین قصاید مرثیه را در دیوان سیف فرغانی می توان یافت. او که علاقه خاصی به امام حسین (ع) داشته است، اشعار نغز و زیبایی را در مرثیه شهیدان کربلا سروده است و از جمله سخنوران قدیمی است که مردم را به اقامه مراسم تعزیت کشته کربلا و فرزند رسول خدا (ص) و ندبه در این عزا فرا خوانده است. [2]

محتشم کاشانی یکی دیگر از پیشگامان شعر در رثای اهل بیت: است که شعرای بسیاری پس از او، به این سبک شعری روی آوردند، اما توفیق وی را نیافتند. دوازده بند او در مرثیه امام حسین (ع) و واقعه کربلا از منظومه های معروفی است که تا این زمان در مجالس عزای آن امام، زبانزد مرثیه خوانان و روضه خوانان است:

ظهور صفویان و به رسمیت شناختن مذهب تشیع، باعث تشکیل جلسات و دسته جات عادی اهل تشیع در ایام سوگواری و خواندن اشعاری در مرثیه امامان و شهیدان کربلا و عامل ارائه اشعار شعرا در مجالس سوگواری محرم و به گریه انداختن شنوندگان و به ندبه واداشتن آنان و اظهار تأسف و حزن بر شهادت امامان، به خصوص امام حسین (ع) گردید.

روی کار آمدن حکومت شیعه مذهب صفوی و علاقه ویژه ای که برخی از سلاطین آن خاندان مانند شاه طهاسب به احیای مفاخر و اندیشه های مذهبی از خود نشان می داد، سبب شد که ادبیات، به ویژه شعر فارسی به مسیر تازه ای راهنمایی شود که به مدح و عنایت ویژه به قلمرو تعلیمات مذهبی و تذکار حوادث و مصیبتی که بر امامان معصوم، به خصوص امام حسین (ع) گذشته بود، انجامید. در نتیجه عده ای از شاعران این عهد، اعم از شیعه و سنی دارای مراثی برای اهل بیت: هستند و نظم منظومه های طولانی به وسیله شاعران شیعی آغاز شد.[3]

اگر چه در ادبیات ایران و در دوره های حکومت آل بویه، توجه و گرایش کمی به اشعار مذهبی یافت می شود؛ ولی اوج این عنایت و دل بستگی در اشعار مذهبی به ویژه مراثی امام حسین (ع) را باید در دوره صفویه جستجو کرد که تا امروز نیز ادامه دارد. در همین دوران است که محتشم کاشانی آن قصیدة زیبا و شیوا را می سراید:

باز این چه شورش است که در خلق عالم است باز این چه نوحه و چه عزا و چه ماتم است

کمال الدین بافقی معروف به وحشی بافقی شاعری غزل سراست و از این جهت شهرتی به سزا دارد، اما قصایدی نیز در منقبت امامان شیعه با حال و هوایی خاص دارد. ترکیب بندی شامل پنج بند در شرح حال حادثه کربلا دارد که از مهم ترین ویژگی های آن، بیان و قدرت والا و یک نواختی و آهنگین بودن آن است:

حاجی سلیمان بیدگلی معروف به صباحی بیدگلی نیز که شاعر توانای قرن دوازدهم و سیزدهم است، ترکیب بندی چهارده بندی در مرثیه کربلا دارد که کم نظیر است: