شیخ مصلح الدین سعدی شیرازی که در سده هفتم هجری روزگار می گذرانید، از نام آورترین سرایندگان شعر پارسی و در زمره سرآمدان نویسندگان نثر پارسی در گستره ای زمانی به وسعت تمام تاریخ است.

شیخ مصلح الدین سعدی شیرازی که در سده هفتم هجری روزگار می گذرانید، از نام آورترین سرایندگان شعر پارسی و در زمره سرآمدان نویسندگان نثر پارسی در گستره ای زمانی به وسعت تمام تاریخ است.

جایگاه شکوهمند او در آسمان ادب پارسی از فراز و رفعتی افزون برخوردار است و از این حیث وی با بزرگانی چون فردوسی، حافظ و مولانا همسنگ و همردیف می باشد. آنچه روشن و آشکار است، سعدی که ستایش دانشمندان و اندیشمندان مشهوری چون ادوارد براون، هانری ماسه، ارنست رنان، الساندرو بائوزانی، رالف امرسون و... را باعث شده، در آثار مختلفش از هر دری سخن گفته است، آن هم به شیوایی و رسایی تام.

سعدی گاهی در مدح خرد و ستایش خردورزی حکایت ها بیان داشته و وقتی با سرایش شعر از فضیلت قناعت سخن گفته است. در برهه ای فروتنی و تواضع را با ذکر تمثیل ها ستوده و به گاهی دیگر در فواید تعلیم و تربیت، صدها نکته تحریر داشته است. در بزنگاهی بر خلق و خوی فرمانروایان نکوکار به صد ترفند هنری اذعان نموده و به زمانی دیگر سیرت درویشان را به دو صد صنعت ادبی تقریر داشته است و... . با تمام این اوصاف، آنچه از بیشتر نوشته ها و سروده هایش و از جمله گلستان و بوستان برمی آید آن است که اصلی ترین هدف و برترین آرمان در حدیث خوش سعدی، تبلیغ اخلاق و تشویق انسان ها به رعایت سجایای اخلاقی بوده است.

http://www.aftabir.com

در حقیقت، نگاهی گذرا به آثار منثور و منظوم سعدی، پژوهنده را به این نکته رهنمون می سازد که در اندرون سعدی یک شاعر یا یک نویسنده که به دنیا از دریچه عشق می نگرد با یک معلم اخلاق که انسان را در مسیر تکامل اخلاقی دنبال می کند همخانه شده است. به تعبیر عبدالحسین زرین کوب، تاریخ نگار و ادب پژوه نامدار، در درون سعدی، شاعر برای معلم اخلاق ترانه محبت و صفا می خواند و وی را به پیروزی نهایی انسانیت امیدوار می سازد و معلم اخلاق هم طرح تربیت و ارشاد نفوس را که تعلیم فلسفی اوست به نغمه چنگ جادویی شاعر گره می زند و آن را در سراسر آفاق فکر و هنر به پرواز در می آورد. پایه اخلاق تبلیغی سعدی، وارستگی و رهایی است. به باور او بشر برای آن که به نیکبختی رسد باید کمر همت بربندد و تلاش پیشه نماید تا خود را از دیگران و صدالبته از نفس خویش مستغنی سازد و به این سبب است که می گوید «مردن به عزت به که زندگانی به مذلت.»

از دیدگاه سعدی هرگونه خدمت دون منشانه نفرت انگیز است و موجب لکه دار شدن شرافت انسانی و اگر این گونه نبود هیچ گاه چنین نمی سرود:

به دست آهن تفته کردن خمیر

به از دست به سینه پیش امیر

سعدی همچنین منادی اخوت انسانی و مبشر عدالت اجتماعی است، او به درستی این دو را لازمه درک درست از مفهوم آدمیت می داند. بایسته و شایسته است یاد شود، این مفهوم انسانی را جای جای آثار سعدی به دست می دهند و بویژه در شعر مشهور زیر که به مانند یک پیام آور آسمانی آن را سروده، این مضمون کاملا هویداست:

بنی آدم اعضای یکدیگرند

که در آفرینش ز یک گوهرند

چو عضوی به درد آورد روزگار

دگر عضوها را نماند قرار

تو کز محنت دیگران بی غمی

نشاید که نامت نهند آدمی

سعدی آنچنان اخلاق اجتماعی را مهم برمی شمرد که اذعان می داشت هر قدر نکوکاری بیشتر پیشه شود، همان اندازه خوشبختی افزون تر خواهد شد و البته «هرکه در حال توانایی نکویی نکند در وقت ناتوانی سختی بیند.» در اهمیت احسان و نیکوکاری از منظر سعدی همان بس که به باور او اژدهای مرگ نمی تواند هیچ گاه نکونامان را به کام خویش درکشد، بلکه تنها یارای آن دارد تا آن کسان که از نیکی گریزان بوده اند را فرو بلعد:

سعدیا مرد نکونام نمیرد هرگز

مرده آن است که نامش به نکویی نبرند

گفتنی است رسوخ اعتقادی چنین در تفکر سعدی بود که سبب می شد بسراید:

چو انسان را نباشد فضل و احسان

چه فرق از آدمی تا نقش دیوار

سعدی در مواعظ خویش مفهوم اخوت انسانی را به طور ضمنی مبنای الزام عدل و احسان قرار می دهد و در شریعت و در وجدان انسانی این معنا را روا نمی پندارد که یکی به سبب فقر از سود هدایت محروم شود و دیگری در پرتوی نعمت از هرگونه برکت بهره مند شود. اخلاقی که سعدی توصیه می نمود، همان گونه که هانری ماسه در کتاب ارزشمند، تحقیقی درباره سعدی اذعان داشته است، اخلاقی است عملی و طرز رفتار و کردار در زندگی را به انسان می آموزد. براساس اخلاق اجتماعی تبلیغی سعدی تا حداکثر امکان درستکار باید بود و درعین حال استقلال شخصیت خود را از دست نداد.

قابل توجه است اخلاق انسانی و اجتماعی تا به آن اندازه ملکه ذهن سعدی است که از جنگ نفرت می جوید و از خونریزی بیزاری. او جنگ را بشدت محکوم می کند:

اگر ممالک روی زمین به دست آری

و ز آسمان بربایی کلاه جباری

و گر خزاین قارون و ملک جم داری

نیرزد آن که وجودی زخود بیازاری

و با صدایی رسا ندا در می دهد و خونریزی را نفی می نماید:

به مردی که ملک سراسر زمین

نیرزد که خونی چکد بر زمین

آنچه بر اهمیت توصیه های اخلاقی سعدی می افزاید آن است که بیشتر آنها به جای آن که مبنایی فردگرایانه داشته باشند، انسان را در جمع همنوعانش مدنظر قرار می دهند. به تعبیر هانری ماسه، اجتماع در چشم سعدی مانند موجودی است که همیشه در حال شدن است و به این سبب سعدی نسبت به روزگار خود بسی پیشرفته تر می نماید.

در حقیقت با کمال اطمینان و یقین می توان گفت: آموزه های اخلاقی سعدی بیشتر ناظر به تحصیل لذات معنوی آدمیزاد است، در نگاه او نشیمن اصلی انسان آسمان است و مقصد نهایی و خانه واپسین او نیز همان آسمان است و به همین جهت خطاب وی تنها به همزمانان و همزبانانش نیست، بلکه به همه اهل عالم و به تمام نسل های انسانی ناظر است.