تبیان، دستیار زندگی

منبع مقاله: دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه شهید باهنر کرمان-نشریه ادبیات پایداری-سال دوم شماره 3 و 4-صص 1-19.
نویسنده: دکتر عبدالعلی آل بویه لنگرودی

مقدّمه

کاربرد عنوان «ادبیات پایداری» بسیار جوان است و عمدتاً به سروده ها، نمایشنامه ها، داستان های کوتاه و بلند، قطعات ادبی، طنزها، حسب حال ها، نامه ها و آثاری گفته می شود که در همین سده، نوشته و آفریده شده اند و روح ستیز با جریان های ضدّ آزادی و ایستادگی در مقابل آنها را نشان می دهند و متضمّن رهایی، رشد و بالندگی جامعه های انسانی هستند (سنگری، 1385: 26).

1- پیشینه تحقیق

2- ابوالقاسم شابّی

شابّی نامه ای به دوست خود، «محمد الحلیوی» می نویسد: «تونس به فرزندانش که اراده ای قوی دارند، نیاز دارد. تونس، در راه های نور و پیروزی به گام های استوار نیاز دارد، تونس نیاز دارد که سرش را بالا بگیرد تا نور آسمان و پرتو خورشید را بنگرد... تونس به چنین فرزندانی نیاز دارد که مشتاق زندگی حق و سرشار از آگاهی باشند (کرو، 1999، ج5: 184).

الجابری معتقد است: «شابّی نمونه والای قهرمانان عرصه مبارزه با استعمار است که نه تنها در آفریقا که در جای جای جهان اسلام به عنوان شاعری دلسوز و متعهّد به جامعه و سرنوشت ملّت ها، شناخته می شود»(الجابری، 1974: 209).

3- جلوه های پایداری در شعر شابّی

1-3-روحیّه آزادگی و ستم ناپذیری

اندیشه های پایداری در شعر و آثار شابّی از روحیه آزادگی و ستم ناپذیری و سرکشی او در برابر حکومت های خودکامه سرچشمه می گیرد، این روحیّه را در قصیده «نشید الجبّار» به خوبی بیان می کند و خود را به شاهینی بلندپرواز تشبیه می کند که با دردها و دشمنی ها پنجه نرم می کند و به زندگی خود ادامه می دهد؛ زندگی آزادی خواهانه و سعادتمندانه که همواره به خورشید نظاره می کند و از هر آن چه نشان از رکود، مردگی و خاکی بودن دارد، بیزار است.
سَاعیشُ رَغمَ الدَّاءِ وَ الاعداءِ
کَالنسر فَوقَ القمَّه الشَّماءِ
ارنُو الی الشَّمسِ الأصیلِ و
أتَقی مِا فی قَرار الهُوّهِ السَوداء

وَ اقَول للقَدر الّّذی لا ینثنی
عَن حربٍ آمالِی بِکُل بَلاءِ
لَا یُطفیءُ الّهبَ المؤجَّجِ فی دَمِی
مَوجُ الأسی و عوِاصِفُ الارزاء
لا یعرفُ الشَکوی الذَلیله و البُکا
وَ ضَراعَهُ الاطَفالِ و الضُّعَفاءِ
و یَعیشَ کالجِّبارِ یَرنُو دائماً
للفجر، للفجر الجَمیلِ النَّائی
(کرو، 1950م: 259)

چنین روحیّه سرکشی و آزادگی را می توان در جای جای اشعار او یافت و در حقیقت این روحیه یکی از راهبردهای کلیدی شاعر در زندگی است که گاهی بر زبان خود او جاری می شود. و دیگر بار از زبان عناصر طبیعی که به عنوان شخصیّت های اصلی در شعرهای او حضور دارند، بیان می شود. او در قصیده «اراده الحیاه»، این خواسته را از زبان «باد» بیان می کند که قدرتمندانه درّه ها و کوه ها را در می نوردد و از موانع پیش رو هیچ هراسی ندارد و این سرود را بر لب زمزمه می کند: «آن زمان که برای رسیدن به هدفی گام برمی دارم، سوار بر مرکب آرزوها می شوم و ترس را به گوشه ای می افکنم و از راه دشوار و سنگلاخ بلندی ها نمی هراسم و از شعله های سوزان آتش واهمه ای ندارم، زیرا کسی که از صعود بر بلندای کوه بترسد، برای همیشه در درون حفره ها خواهد زیست.» شاعر در واقع به مخاطب می نمایاند که ایستادگی، حرکت و مبارزه و نهراسیدن از دشواری ها را باید از «باد» آموخت.
وَ دَمدَمتِ الریحُ بَینَ الفَجاجِ
وَ فَوقَ الجِبالِ وَ تَحتَ الشَّجَر
اذا ما طَمِحتُ الی غایهٍ
لَبِستُ المُنی وَ خَلَعتُ الحَذَر
وَ لم اَتَخَّوف وَعُور الشَّعابِ
و لا کُبَّهَ اللَّهَبِ المُستَعَر
وَ مَن لا یُحبُّ صُعودَ الجِبالِ
یَعِش أبَدَ الدِّهرِ بَینَ الحُفَر
(کرو، 1950 :199)

2-3-شوق به زندگی

إذا الشَّعب یوماً أراد الحَیاه
فَلا بُد ان یَستَجیبَ القَدَر
وَ مَن لم یُعانِقُه شَوقُ الحیاهِ
تَبَخّر فِی جَوّها و اندَثَر
(همان: 199)

هُو الکَونُ حَیُّ یُحِبُّ الحَیاهَ
وَ یَحتَقر المَیتَ مَهما کَبُر
فَلا الأفق یَحضِن مَیتَ الطَّیوُرِ
و لا النَّحلُ یَلثُمُ مَیتُ الزَّهر
(همان: 200)

آن چه در طلیعه اندیشه آزادیخواهانه شاعر به چشم می خورد، «زندگی» است. زندگی واقعی از دیدگاه او، آن است که انسان از آنچه پیرامونش می گذرد، آگاه باشد و در برابر سرنوشت خود احساس مسئولیت کند، زندگی در شعر او به معنای آگاهی و بیداری اندیشه و حرکت به سمت اصلاح همه جانبه است؛ از این جهت همگان را به مبارزه و پایداری در برابر ظلم حاکم و امید به آینده فرا می خواند و دشمنان را از شکست و دوستان را از غفلت هشدار می دهد.
لذا در قصیده «الدنیا المیته»، شاعر وقتی چشم باز می کند، تنها ناراحتی ها، سختی ها و دشواری های پی در پی را می بیند و در چنین دنیایی مردم همچون مردگان زندگی می کنند و شوق به زندگی را نمی شناسند و شاعر در چنین جامعه مرده ای، احساس می کند که همه توانایی ها و استعدادهای او به هدر می رود.
لا قَلبَ یقتحم الحَیاهَ و لا حجیً
یَسمُو سُموَّ الطّائِر الجَّواب
بَل فِی التُرابِ المَیتِ، فی حُزنِ الثَّری
تَنمُو مَشاعِرهُم مَعَ الاعَشاب
(طراد، 1994: 55)
از این رو او معتقد است که تحوّل و پیشرفت ملّت ها امری حتمی است و این امر، زمانی محققّ می شود که عزم و اراده زندگی برای پیشرفت در ملّت باشد. او در قصیده «سرّ النهوض» به این موضوع اشاره دارد و می گوید: خیزش مردم زمانی جامه عمل می پوشد که اراده و عزم زندگی در آنان بیدار شود.
لا یَنهَضُ الشََّعبَ الّا حُینَ یَدفعُهُ
عَزمُ الحیاهِ اذَا ما استَقظت فیه
والحُبِّ یخَترقُ الغَبراء مُندفِعاً
إلی السّماءِ إذا هَبَّت تُنادیِه
و القید یالفه الامواتُ، ما لبثوا
امّا الحیاه فیبلها و تبلیه
(طراد: 1994: 213)
و در قصیده «یا ابن امی» فرزندان وطن را به بیداری و خیزش دعوت می کند و از آنان می خواهد تا در راه زندگی گام بردارند و بیداری را مقدمه این حرکت می داند، زیرا هر کس خواب را بر بیداری ترجیح دهد، زندگی در انتظار او نخواهد ماند.
الا انهَض وسِر فی سَبیلِ الحَیاه
فَمَن نام لَم تنتَظرهُ الحیاه
(طراد، 1994: 213)
در قصیده «تونس الجمیله» باز از زندگی سخن می گوید و عصر خود را ظلمت و تاریکی می نامد که کنایه از ظلم و استبداد است. ولی امیدوار است که از پس این تاریکی، بوی خوش صبح پیروزی به مشام برسد؛ از این رو می گوید: روزگار، مجد و عظمت مردم ما را تباه کرده است ولی روزی «زندگی» این تاج را بر سرش برمی گرداند:
انّ ذا عَصرُ ظُلمَه غَیرَ انّی
من وراء الظّلام شِمتُ صباحه
ضیّع الدّهر مجدَ شَعبِی ولکِن
سَتُردَ الحَیاهَ یوماً و شاحَه
(کرو، 1950: 150)

3-3- ستایش آزادی و آزادی خواهی

شابّی از آن دسته از شاعران رمانتیک است که اساس اعتقادی آنان را آزادی و آزادی خواهی تشکیل می دهد، وی در مقاله ای با عنوان «یقظه الإحساس و أثره فی الفرد و الجماعه»، راز تفاوت میان ادبیّات پویا، بالنده و خلّاق را با ادبیّات ساکن و غیر مؤثر، در آزادی می داند. او بیان می کند که هرچه قدر هنرمند و شاعر آزاداندیش باشند، افق های جدیدی از زیبایی بر آنان نمایان خواهد شد (کرو، 199، ج4: 93). موضوع آزادی های اجتماعی نیز از دل مشغولی های شاعر است.
بن مایه قصیده «یا ابن امّی» آزادی انسان هاست و او در کنار پرداختن به آزادی انسان ها از آزادی مردم کشورش سخن می گوید. او معتقد است که آزادی، حق طبیعی هر فردی در جامعه انسانی است ولی عدّه ای استعمارگر، مردم کشورش را از این حقّ مسلم محروم کرده اند. وی با بهره مندی از عناصر طبیعی و با استفاده از آزادی های دیگر آفریده های خداوند در جهان طبیعت، انسان آزاد را به نسیم، نور و پرنده تشبیه می کند و آنان را برای رسیدن به چنین زندگی آزادانه ای تشویق می کند (عوض، 1983م: 20) و نعمت هایی را که خداوند به انسان ارزانی داشته است، برمی شمرد؛ سپس فریاد برمی آورد که ترا چه شده است که به خواری و ذلّت تن داده ای و بر آستان آنان که تو را در بند کرده اند، سرتعظیم فرود می آوری؛ فریاد بلند زندگی را که همه وجودت را فراگرفته است، خاموش می کنی و به زندگی در میان غارها و مغاک ها دل خوش می کنی؟ چرا سرود آزادی سر نمی دهی؟ کجاست آن سرود آزادی که بر لبان تو جاری بوده است؟ کجاست آن ناله ها و فریادها؟ هان! برخیز و در مسیر زندگی گام بردار و خواب را از چشم خود دور کن که هر کس خواب را بر رفتن مقدم دارد، از کاروان زندگی عقب می ماند.
خلُقتَ طَلیقا کَطیفِ النَّسیم
وُ حُررّاً کُنور الضُّحی فی سَما
تَغرّدُ کالطَّیر اینَ اندفعت
و تَشدُوا بما شَاءَ وحَیِ الإله
فما لک تَرضی بِذلِّ القُیود
و تَحنی لِمَن کبَّلوکَ الجِباه
و تسکت فی النَّفس صوت الـ
حَیاهِ القوی، اذ ما تُغنی صَداه
و تَفَنع بالعَیش بَین الکهُوف
فَأین النشید؟ و اینَ الأیاهُ؟
ألا اَنهض و سِر فی سبیل الحیاه
فَمَن نام لَم تَتنظره الحیاه
(طراد، 1994: 187)
سپس به انسان بشارت می دهد که در پس این برج ها و باروهای ساختگی، نور امید، پیروزی و رهایی است و نباید هراسی به دل راه دهد. آنجا بهار زیبای هستی، با همه وجود جلوه گری می کند و همگان را به سوی نور فرا می خواند؛ همان نور و روشنایی زیبا و لذّت بخش و همان نوری که سایه خداوند است.
و لا تَخش مِمَّا وراء القَلاعِ
فَما ثُمّ الّا الضُّحی فی صباه
و الّا ربیعُ الوُجُود الغُریرِ
یُطرِزُ بالورَد ضافی رداه
و الّا اریج زُهورُ الصَّباح
و رُف الاشِعّه بَین المیاه
و الّا حَمام المُروج الأنیق
یُغرّد مُندفعاً فی غناه
الی النور، فالنور عذب جمیل
إلی النور فالنُور ظِلُ إلاله
(کرو، 1950: 197)

4-3- شناساندن چهره ظالم و بیان بیدادگری های او

از ویژگی های انسان مقاوم، شناختن چهره ظالم و شناساندن آن به دیگران است. تا انسان دشمن ستمگر خود را نشناسد، چگونه می تواند دست به مبارزه و قیام علیه او بزند (صمّود: 1995، ج6: 128). گذشته از این، باید ایمان داشته باشد که ظالم، فرجام و عاقبتی جز نابودی ندارد، پس نباید از ظاهر پوشالی آن ترسی به دل راه دهد. شابّی این حقیقت را در قصیده «إلی طغاه العالم» به خوبی تبیین می کند و فرجام استعمار را به تصویر می کشد. او در این شعر از عناصر طبیعی بهره می برد؛ او ستمگر خودکامه را دوست تاریکی و دشمنی زندگی می خواند، بر سرش فریاد برمی آورد: «تو فریادهای حق جویانه ملتی ضعیف را به استهزاء می گیری؛ تو که دستانت به خون آنان آلوده است، می خواهی حقیقت هستی و کیان مردم را تحریف کنی و دگرگون جلوه دهی، بذر غم و اندوه را در سرزمین آنان بیفشانی! کمی آرام تر! ظاهر زیبای بهار ترا نفریبد؛ روشنایی روز و نور سپیده دم حقیقت را در برابر چشمانت وارونه جلوه ندهد. در پس این بهار آرام و دل انگیز، تاریکی هول انگیز، غرش و رعدها و وزش تندبادها در انتظار توست.»
الا ایُّها الظّالم المستبد
حبیب الظلام، عدوّ الحیاه
سخرت بأنات شعبٍ ضَعیف
و کفُّک مخضوبهٌ مِن دِماء
و سرَت تُشوهُ سِحرَ الوُجُود
و تبذُر شَوکَ الأسی فِی رُباه
روَیدک! لا یَخدَعنکَ الرَّبیعُ
و صَحوَ الفَضاء وَضوء الصّباح
ففی الأفق الرَّحب هولَ الظُلام
و قصف الرعود، عَصفَ الرَیاح
(کرو، 1950: 198)
او به ظالم هشدار می دهد که تو آتش های پنهان زیر خاکستر را که منظور از آن، خشم خروشان ملت است، آشکار کرده ای! در شعله های فروزان و سوزان آن خواهی سوخت! زیرا این سنّت الهی است که هر کس همان چیزی را درو کند که کاشته است. سپس، او را به تامّل فرا می خواند و برخواسته خود پای می فشارد و می گوید: «تو هرجا شکوفه های آرزو را بچینی و سرهای آزادگان را از زیر تیغ اشک هایی که بر آن جاری می شود، سرمستش کنی، سیل خروشان خون شهیدان به راه می افتد؛ آن چنان درازآهنگ، پیچان و زمین کن خواهد بود که هیچ نام و نشانی از تو برجای نخواهد گذاشت.
تامَّل! هُنّالک انّی حصدتَ
رؤوس الوَری، و زُهورالامل
و رَوّیتَ بالدَّم قَلبَ التُراب
و اشربته الدمع، حَتیَّ ثَمل
سَیجرفُک السّیلُ، سیلَ الدماء
و یأکلک العاصفُ المُشتعَل
(همان: 198)