تبیان، دستیار زندگی

منبع : دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه شهید باهنرکرمان-نشریه ادبیات پایداری-سال دوم شماره 3 و 4.
نویسندگان: دکتر محمّدرضا صرفی و سیدرضا هاشمی

1- مقدّمه

2-دفاع مقدّس در آثار قیصر

3- شعر جنگ در زمان جنگ

«آغاز شد حماسه بی انتهای ما
پیچید در زمانه، طنین صدای ما»
(امین پور، 1388: 402)

4- شعر زمان جنگ، شعر شور و انگیزه

شعر دفاع مقدّس در مسیر خود، فراز و فرودهایی داشته است. «قیصر» نیز مانند دیگر شاعران این مسیر، در ابتدای راه، ایجاد شور و انگیزه در میان جوانان برای هجوم به سمت خطّ مقدم جبهه ها را وظیفه شعر خود می دانست و با استفاده از شناخت دقیق از ضرباهنگ کلمات، راه خود را در این مسیر هموارتر کرد:
ناگه رجز هجوم خواندند
بر گُرده گردباد راندند
شستند به خون شب زمین را
شمشیر به آسمان رساندند
ماندند به عهد خویش و رفتند
رفتند ولی همیشه ماندند
(امین پور، 1368: ص 41)
در این غزل ها، شاعر از یک جماعت یک دست و نترس سخن می گوید، جماعتی که برای رسیدن به هدف خود یکی شده اند. در این گونه شعرها، معمولاً «من شخصی»، اهمیّت چندانی ندارد و تنها در جایگاه حرکت به «ما» شدن به چشم می آید.

5- شعر جنگ پس از پایان جنگ

شعر این دوره، کاملاً متمایز از دوره های قبل است؛ حسرت و دریغ جا ماندن از کاروان شهیدان، تنهایی و غربت، شرم از شهیدان و پای در گِلِ تعلّقات دنیایی ماندن از موضوعات اصلی شعر شاعران است.
«نکته دیگر در این دوره، ظهور مضامین و موضوعاتی در شعر است که لحن نیشدار و گاه آمیخته با حزن و اندوهی تلخ را با خود همراه دارند که نمود این گونه اشعار اعتراض آمیز، بیشتر در شعرهای نیمایی جلوه می کند.»(قاسمی، 1383: 71)
در سال های پس از جنگ، گروهی بر این گمان بودند که شاعران هنوز هم باید در شعرشان، همان فضاها و تصاویر سال های جنگ را بازآفرینی کنند یا آنکه به خاطره گویی منظوم بپردازند و آرزوی بازگشت به فضای جبهه ها را در شعر بیان کنند.
اما این گونه شعرها، به جای آن که واقعی و عینی باشند، از همراهی با زمان باز مانده اند. شعر، اگر همراه زمان حرکت کند و از واقعیّت های جاری در زندگی الهام بگیرد، روایت گری صادق است. یک روز، مانند خانه های خراب شهر است و روزی دیگر، همچون دل های سربلند اهل ایمان و ایثار و شهادت، دردمند و پرسش گر و صبور.
«قیصر» در آستانه پنجاه سالگی، دیگر به دنبال واژه تفنگ نبود؛ مدّت ها بود که زادگاه و سرزمین مادری اش به دور از وضعیّت خطر قرار داشت. با این حال، گویی غبار آن سال های نه چندان دور، همچنان بر چهره شاعرِ «شعری برای جنگ»، باقی مانده بود و گاه گاهی به یاد آن ایّام، داغ دلی تازه می کرد.
اوّل آبی بود این دل، آخر اما زرد شد
آفتابی بود، ابری شد، سیاه و سرد شد
صاف بود و ساده و شفّاف، عین آینه
آه، آن آینه کی غرق غبار و گرد شد؟
(امین پور، 1388: 48)

6- ویژگی های مهمّ شعر دفاع مقدّس

از نظر دکتر «محمّدرضا سنگری»، هویّت شعر شاعران دفاع مقدس، چون «قیصر امین پور» چند شاخص مهم دارد:
الف) مردم داری در شعر.
ب) دین در مرکز و محور اندیشه و شعر.
ج) خود اتّهامی و سرزنش خود.
د) حرکت از فرم نیمایی به فرم سنّتی به ویژه غزل.
ه) حساسیّت های جهانی. (مثل فلسطین و بوسنی)
و) ستم ستیزی.
(بیات، 1387: 130)
قیصر، در پاسخ به این سؤال، که: «قضاوت شما در مورد شعر دفاع مقدّس از ابتدا تاکنون چیست؟»، گفته است: «قضاوت درباره هنر و ادبیّات دوره های خاص، دشوار است. منظور از دوره های خاص، دوره هایی مثل مشروطیّت، انقلاب اسلامی، جنگ و دفاع مقدّس است که انگار شعر و ادبیّات در این دوره ها، وظیفه و رسالت و درنتیجه، گویی تعریف دیگری پیدا می کند... بنابراین، در بررسی چنین دوره هایی، بهتر است که به جای نقد ایده آل، به نقد رئال بپردازیم؛ یعنی واقع گرایانه، نگاه کنیم، نه صرفاً آرمانی.»(رک به: امین پور، 1372: 21)

7- دردمندی شاعر و انتقاد از خود

در شعر دفاع مقدّس، شاعران با رزمندگان و خانواده شهیدان احساس همدردی می کنند. همچنین انتقاد از خود و ستایش شهیدان در شعر شاعرانی همچون «قیصر امین پور»، بسیار دیده می شود و او با حسرت از کوچ شهیدان و باقی ماندن خود در این جهان، سخن گفته است:
«بر این زین خالی نه گَردی، نه مردی
دلا زین غم ار خون نگردی، نه مردی!
نه من پرکنم جای همچون تویی را
کجا پر شود جای گُردی، به گَردی؟
گذشتن زِسر، سرگذشتی است خونین
دلا کی تو این ره، به زردی نَوَردی؟
تو بردی زمن گوی در عشق بازی
ولی باختم من، چه نردی! چه نردی!
چه کردی، چه کردی، تو ای عشق با او!
تو ای عشق با او چه کردی! چه کردی!
بر این زین خالی، یلی چون تو باید
من آن دل ندارم، چه دردی!چه دردی!»
(امین پور، 1388، ص 398)

8- شعر دفاع مقدّس برای نوجوانان

«قیصر» هرگز از سرودن شعر برای نوجوانان، غافل نبود و یکی از موضوعات شعر او برای کودکان و نوجوانان، دفاع مقدّس بوده چنان که در کتاب «مثل چشمه، مثل رود»، که برای مخاطبان نوجوان سروده شده است، پنج شعر مربوط به دفاع مقدّس وجود دارد؛ شعرهایی که در گرماگرم پایداری مردم، در برابر دشمن بیگانه فراهم آمده است.
شعر «امین پور»، یکی از ساده ترین و صمیمی ترین شعرهای دفاع مقدّس و یکی از زیباترین نمونه های تلاش شاعران جوان انقلاب در ترسیم زخم و درد، ستیز و نبرد، حماسه و ایثارگری جوانان پرشور انقلاب در عرصه های گوناگون این مرز و بوم است.

9- غزل، قالب برتر شعر دفاع مقدّس

قالب هایی که شاعران انقلابی از آنها استفاده می کردند نیز، جالب توجّه است. شعر متعهّد و آرمان گرا، در دهه شصت در قالب غزل و در کنار آن، دو بیتی، رباعی و مثنوی سروده می شد.
اگر بخواهیم اوّلین و برترین قالب شعری را که قیصر و شاعران انقلاب برای سرودن شعر دفاع مقدّس از آن استفاده کرده اند، نام ببریم، بی شک آن قالب، چیزی جز «غزل» نخواهد بود. در کتاب «شعر امروز»، دلیل رواج غزل، این گونه ذکر شده است:
«در سال های پس از انقلاب، شاعران جوان به دلیل ظرفیّتی که غزل در پیشینه خود برای بیان مفاهیم عرفانی و معنوی نشان داده بود، این قالب را برای بسیاری از عواطف معنوی و روحانی مناسب دیدند.»(باقری، 1372: 20)

10- قیصر ملک الشّعرای انقلاب و جنگ

توجّه دقیق و توأم با بیان هنری قیصر به شعر دفاع مقدّس، باعث شده که مرتضی کاخی»، قیصر امین پور را «ملک الشعرای انقلاب و جنگ» معرفی کند و بگوید: «قیصر میان «جنگ» و «زیبایی»، که متنافر و متضاد به نظر می رسند، پیوندی استوار ساخته است. کسی از «زیبایی» با این زبان بلند و عریان سخن می گوید که هنوز بوی باروت های جنگ به مشامش می رسد... قیصر از کسانی است که اهل خرد او را بزرگ باید بدانند.»(محقق، 1378: 56)