تبیان، دستیار زندگی

dsrc.ir/view/articleFrame.aspx?ID=2066&PF=1

آسیب شناسی ادبیات دفاع مقدس

آنچه جنگ تحمیلی هشت ساله ایران را با همه جنگ‌های جهان متمایز كرده است، درونمایه و محتوای این جنگ بوده است و آن درونمایه توانسته است شكلی حماسی و بی‌نظیر به این جنگ ببخشد  .
آنچه امروز به عنوان ادبیات می‌شناسیم، مجموعه آثار مكتوب شامل شعر، نثر و آثار شفاهی شامل متل‌ها و ضرب‌المثل‌های عامیانه و قصه‌هایی است كه در هر محیط رنگ و شكل محیطی به خود می‌گیرد. آنچه در این مقال مورد نظر است ادبیات محض و به معنی اخص داستان و رمان است و آنچه به شكل خاص از آن صحبت خواهیم كرد، ادبیات دفاع مقدس می‌باشد كه نوعی از ادبیات حماسی و جنگی است.
در شكل جهانی با دو نوع ادبیات كه ادبیات جنگ و ادبیات ضد جنگ نامگذاری شده است مواجهیم. ادبیات جنگ در جهان به شكل امروزی رمان و داستان كوتاه بعد از دو جنگ جهانی شروع شد و نویسندگان از كشورهای درگیر جنگ دید‌ه‌ها و شنیده‌های خود را به شكل مكتوب و با عنوان داستان‌های كوتاه یا رمان به مخاطبان جامعه جهانی ارائه دادند. پس از آنها نویسندگانی ظهور كردند كه ادبیات غرب را به عنوان ادبیات ضد جنگ در قالب‌های رئالیستی، ناتورالیستی یا پست مدرن و هذیان گویی‌های مبتذل شخصی تبدیل كردند كه این شكل نویسندگی آفتی شد برای اخلاق و داشته‌های ادبی مغرب زمین.
ادبیات جنگ به شكل حماسی و جهان پسند و از نوع پهلوانی آن ابتدا از ایلیاد و ادیسه هومر یونانی در غرب آغاز شد و در شرق ادبیات حماسی به شكل عالی و همه پسند و افتخار آفرین در شاهنامه فردوسی ارائه شد.
ادبیات حماسی از آنجا كه با روح بلند و سرشار از پاكی و عدالت خواهی همراه هستند در همه تاریخ ماندگار می‌شوند و نمونه عالی آن همانا شاهنامه حكیم ابوالقاسم فردوسی و ایلیاد هومر است. اما ادبیات حماسی در شرق شكل دیگری پیدا كرد. پس از ظهور اسلام و حماسه كربلا نوع دیگری از حماسه متعالی به بشریت عرضه شد و آن نوعی بی‌نظیر از جنگ بود. رشادت‌های حق طلبانه و ایثار و از خود و خانواده گذشتن در آن حماسه، دلیل بر بی همتایی آن حماسه است كه حماسه سازان آن، فرزندان خاندان رسول مكرم اسلام بودند. حماسه ظهر عاشورا نه تنها حماسه‌ای درخور بیان همیشگی برای مسلمانان بلكه الگویی برای حق طلبان جهان بود كه به حق، توانست سر مشقی باشد برای یك دفاع هشت ساله از سرزمینی كه به نام اسلام و تأسی از حماسه كربلا آغاز شده بود و به همین دلیل دفاع مقدس نام گرفت و در این زمان ادبیاتی شكل گرفت كه ادبیات دفاع مقدس نامیده شد.
حماسه سازان و شخصیت‌های حقیقی و افسانه‌ای حماسی از محبوبیت عام برخودارند و اگر در جامعه‌ای جنگی رخ دهد درگیر شوندگان در جنگ به هر شكل خود را موظف می‌دانند از عزت و شرافت خود و میهن خویش دفاع كنند. در هشت سال جنگ تحمیلی عراق علیه ایران اسلامی كه همه مستكبران جهان به نوعی در آن دخالت داشتند. یك ملت به تنهایی و مظلومانه ایستاد و از كیان خود دفاع كرد. حال اگر در ادبیات این ملت به دنبال ردی از آن حماسه‌ها بگردیم باید به خاطرات شفاهی جنگ دیده‌ها و حضور یافتگان در جبهه‌ها رجوع كنیم تا بتوانیم آنها را برای نسل‌های آینده ثبت كنیم.

ادبیات دفاع مقدس در سال‌های اولیه آغاز جنگ به صورت سرودها، داستان‌های كوتاه و نقل خاطرات به شكل مستقیم یا استفاده از دفترچه خاطرات رزمندگان و یادداشت‌های به جا مانده از شهدا شكل گرفت؛ اما هنوز در تلاطم جنگ ادبیات به شكل كامل آن را شاهد نبودیم. پس از پایان جنگ و به دست آمدن فرصت برای رزمندگان و جنگ دیده‌ها، قلم‌هایی به كار افتاد تا خاطرات و دیده ها و شنیده‌ها را به داستان و رمان تبدیل كنند. اما از آنجا كه هیچیك از آنها از آموزش‌های كلاسیك و تجربه نوشتن برخوردار نبودند، آثار داستانی سال‌های ابتدایی پس از جنگ شكل خاطره و خام داشت. با ظهور حوزه هنری و گرد آمدن علاقه‌مندان به نویسندگی در ژانر و موضوع جنگ و آموزش‌های ابتدایی آثاری نو پدید آمد و این روند تا امروز ادامه دارد.
در سال‌های اخیر بنیادها و ارگان‌هایی به عنوان متولیان ادبیات دفاع مقدس پا به عرصه نهادند و با تشكیل گروه‌هایی به ثبت و ضبط خاطرات دفاع مقدس پرداختند و با سفارش‌هایی برای نوشتن رمان و مجموعه داستان توانستند تا حدی جایگاه ادبیات دفاع مقدس را در جامعه نمایان كنند. در كنار این بنیادها، نویسندگان مستقل و علاقه‌مند به حوزه دفاع مقدس نیز به شكل خود جوش در این زمینه آثاری ارائه داده‌اند.
آنچه ادبیات دفاع مقدس در جامعه ما را از ادبیات جنگ و ضد جنگ در جهان جدا می‌كند، محتوا و درونمایه این ادبیات است. در همه جهان جنگ، جنگ است و از سلاح‌های مخرب و مرگ آور برای شكست دشمن استفاده می‌شود و در همه جهان جنگ همراه با زخم و معلولیت و مرگ است. اما آنچه جنگ تحمیلی هشت ساله ایران را با همه جنگ‌های جهان متمایز كرده است، درونمایه و محتوای این جنگ بوده است و آن درونمایه توانسته است شكلی حماسی و بی‌نظیر به این جنگ ببخشد و نام دفاع مقدس را شایسته آن سازد.
جنگ و هجوم دشمن تا خرخره مسلح، با حامیان جهانی به ملتی كه تازه از انقلاب برپاخاسته و در تحریم جهانی قرار دارد نوعی خاص از جنگ و دفاع را آفرید و آن اتكا به مردانی بود كه از مرگ نمی‌هراسیدند و مرگ برای آنان افتخار و زندگی جاودان بود. این نوع خاص از انسان كه بر این تكه از زمین خداوند به پا خاست تا از سرزمین خود و انقلاب خود دفاع كند شایسته ادبیاتی است كه بتواند، آن همه حماسه هشت ساله را به رخ جهانیان بكشد و حال این ادبیات باید از چه آفت‌هایی در امان بماند كه از آسیب ادبیات بازاری و آلودگیهای اخلاقی ادبیات دیگر نقاط جهان در امان بماند، مقوله‌ای است كه ما آن را آسیب شناسی ادبیات دفاع مقدس می‌نامیم. ادبیاتی كه آینه جنگی هشت ساله باشد، با انسان‌هایی خاص و تفكراتی ناب.

آنچه به اطمینان می‌توان گفت بزرگترین آسیب را به ادبیات دفاع مقدس وارد خواهد ساخت؟ شبیه سازی ادبیات دفاع مقدس است با نوع ادبیات جنگ در غرب و یا الگو گرفتن از شخصیت در رمان‌های جنگی غرب است و ساختن قهرمانانی كه از فرهنگ و اعتقادات و ایمان مذهبی به دور بوده‌اند، یا آفریدن شخصیت‌هایی كه ضعف و زبونی را به نمایش بگذارند. برای نویسندگانی كه از نسلی به عرصه ادبیات قدم خواهند گذاشت كه جنگ را ندیده و آن را تجربه نكرده‌اند، این آسیب جدی تر خواهد بود، زیرا آنان برای خلق یك داستان و رمان به ذهن خویش یا ادبیات جنگ در جهان كه به وفور بازار ادبیات را قبضه كرده‌اند رجوع خواهند كرد. به همین دلیل است كه لزوم ثبت خاطرات و پژوهش و تحقیق در سلوك و رفتار خاص رزمندگان در عملیات و در زمان استراحت و تفریحات و آموزش‌های آنها یك همت جدی را می‌طلبد. نسخه برداری و شبیه نویسی از رمان‌ها و ادبیات غرب بزرگترین آفت برای ادبیات دفاع مقدس خواهد بود كه در آینده شاهد چالش‌هایی در این زمینه خواهیم بود. ولی باید همت كرد و به دور از تعصبات گروهی و نویسندگی، تمامی آنچه را در زمینه دفاع مقدس نوشته می‌شود موشكافی كرد و مانع از ورود ادبیات بازاری و بی محتوا به خانواده ادبیات دفاع مقدس شد. باید از آنچه به دور از هویت ملی، آموزه‌های مذهبی و آنچه روح حماسه را برای نسل آینده بی رنگ می‌سازد پرهیز كرد. باید ادبیات دفاع مقدس همچون كتابی مقدس، حامل آمال و آرزوها و داشته ها و خواسته‌های نسلی باشد كه آن حماسه هشت ساله را آفرید و برای حفظ آن آرمان‌ها از هستی خویش گذشت...