تبیان، دستیار زندگی

منبع :http://fa.wikipedia.org/wiki/صرف

تک‌واژشناسی یا صَرف/ ساختِ‌واژه‌ (انگلیسی: morphology) بخشی از دستورِ زبان است که ساختـ(ـارِ) واژه را موردِ تحلیل قرار می‌دهد[۱]. به سخنِ دیگر، ساختِ‌واژه به شناختِ تکواژها و راه‌هایِ هم‌نشینیِ آنها با یکدیگر در قالب‌هایِ نحوی و نیز در واژه‌سازی می‌پردازد. کارِ اصلیِ زبان‌شناس در بررسیِ ساختِ‌واژه‌یِ یک زبان، تجزیهٔ عبارت‌ها و جمله‌ها و دست یافتن به تکواژها و واژه‌ها و سپس دسته‌بندیِ آنها بر اساسِ رده‌هایِ دستوریِ آن زبان می‌باشد.

در زبان شناسی، تک‌واژ شناسی یعنی بازشناسی،تحلیل و توصیف ساختار تکواژها و دیگر واحدهای معنایی در زبان از قبیل کلمات،وندها و هویت دستوری و همچنین تکیه/استرس و بافتار ضمنی (کلمات در واژه نامه موضوع اصلی واژه شناسی میباشد.). گونه شناسی مرتبط به شکل و ساختار به نوعی دسته بندی زبان ها بر طبق سبکهایی است که بوسیله آن تکواژها در زبان استفاده می شوند. یعنی از تحلیلی که تنها تکواژهای مجزا از طریق زبانهای آمیخته(به هم چسبیده)و ترکیبی استفاده می نماید که تکواژهای وابسته (وندها) و تا حدودی چند ترکیبی را که تعداد زیادی از تکواژهای جداگانه را به کلمات مجزا خلاصه می نماید، استفاده می کند.

مفاهیم اساسی

تفاوت بین این دو مفهوم کلمه به طور تقریبی مهمترین مفهوم در تک‌واژ شناسی است. اولین مفهوم کلمه یعنی مفهوم سگ و سگها همان کلمه اشکال واژه نامیده می شود. مفهوم دوم شکل کلمه نامیده می شود بنابراین می توان گفت که سگ و سگ ها اشکال گوناگون همان اشکال واژه هستند. از سوی دیگر سگ و سگ گیر ،اشکال مختلف واژه هستند همانطور که آنها به دو نوع مختلف از مفاهیم اشاره دارند. شکل یک کلمه که بر طبق آیین و رسوم قراردادی انتخاب شده است جهت بیان شکل متعارف آن است و موضوع اصلی یا گفت آورد نامیده می شود.

در اینجا مثالهای از زبانهای دیگر یعنی نقص صوت شناسی مجزای کلمه با یک شکل کلمه تک‌واژ شناسی مجزا منطبق است،وجود دارد. در لاتین یک راه بیان مفهوم عبارت و عبارت اسمی (مانند سیب ها ،پرتغال ها) پسوند "-que" در عبارت اسمی دوم است. مانند "سیب ها –پرتغال ها" یک سطح زیاد این سرگشتگی که برخی کلمات وابسته به صوت شناسی یا دگرگونی صدا در زبان آن را بوجود آورده اند در زبان کواکولا آمده است. در کواکولا، مانند زبانهای بسیار دیگری، روابط معنایی بین اسمها که دربرگیرنده مالکیت و موضوع معنایی است،توسط وندها قاعده مند شده است به جای اینکه با کلمات مستقل قاعده مند نباشد. سه عبارت انگلیسی"با باشگاهش" ، "با" وابستگی عبارت اسمی را به عنوان یک ابزار مشخص می کند. در جمله فوق ضمیر کلمه او رابطه مالکیت را مشخص می کند و در زبانهای زیادی از دو یا حتی یک کلمه تشکیل شده است. اما ترکیب عطفی برای روابط معنایی در کواوالا به طور اساسی( از نقطه نظر کسانی که زبانشان کواوالا نیست) با ترکیب عطفی در دیگر زبانها تفاوت دارد به این دلیل : وندها از روی صدا شناسی به اشکال واژه متصل نیستند آنها به طور معنایی دارای ارتباط هستند اما در اشکال واژه قبلی. مثال ذیل را ملاحظه نمایید( در کواوالا جملات با "چه" مانند یک فعل انگلیسی ،آغاز می شود) :

kwixʔid-i-da bəgwanəmai-χ-a q"asa-s-isi t"alwagwayu

ترجمه تکواژ به تکواژ: kwixʔid-i-da = clubbed-PIVOT-DETERMINER bəgwanəma-χ-a = man-ACCUSATIVE-DETERMINER q"asa-s-is = otter-INSTRUMENTAL-3SG-POSSESSIVE t"alwagwayu = club.

"مرد سمور دریایی را با چماقش زد."

یادداشت :

مورد مفعولی موجودیتی را نشان می دهد که چیزی به انجام رسیده است.

صفات اشاره کلماتی مانند حرف تعریف معین" the "،"این"، "آن" هستند.

مفهوم محور ساختاری نظری است که خارج از محدوده بحث است.

به بیان دیگر، برای کسی که به زبان کواوالا صحبت می کنند، جمله شامل کلمات "سمور دریاییش" یا "با باشگاهش" نمی شود ، در عو ض نشانه ی -i-da (PIVOT-"the") به یک مرد اشاره دارد و به یک bəgwanəma(مرد) متصل نمی شود اما در ع وض به فعل می چسبد. نشانه -χ-a (مفعولی-the) اشاره به سمور ریایی دارد که به bəgwanəma متصل است به جای اینکه q"asa (سمور دریایی) متصل باشد و غیره. برای خلاصه کردن بطریقی دیگر : کسی که به زبان کواوالا صحبت می کند جمله را متشکل از این کلمات وابسته به صوت شناسی یا دگرگونی صدا در زبان باشد را ملاحظه نمی کند:

اخیرا" این موضوع در یك نشریه ی مركزی توسط Dixonو Aikhenvald (2007)به چاپ رسیده است, كه عدم تطابق میان آواشناسی عروضی و تعریف گرامری كلمه را در نقاط مختلف آمازون , بومیان استرالیایی , قفقازی ها, هندواروپایی ها , بومیان آمریكای شمالی , آفریقای غربی و دیگر زبان های نشانه دار مورد بررسی قرار می دهد . ظاهرا" تنوع گسترده زبان ها ,واحدهای زبان شناسی متفاوت و مالكیت ویژگی های گرامری كلمه های مستقل را به وجود می آورد اما آواشناسی عروضی فاقد هر نوع تكواژ وابسته است. حالت میانه ی رقابت قابل توجهی را در تئوری های زبان شناسی به وجود می آورد .

دستور و ساختار كلمه

بر طبق نظریه لغت دو نوع قانون تكواژشناسی وجود دارد . بعضی از این قوانین به اشكال مختلف یك كلمه ی یكسان ارتباط دارد در حالیكه قوانین دیگر با لغات مختلف دیگر در ارتباط است. قوانین نوع اول دستوری و نوع دوم ساختار كلمه است . به عنوان مثال در جمع انگلیسی كلمه ی سگ (Dog) و سگ ها (Dogs) قانونی دستوریست و كلمات مركبی هم چون شكارچی سگ (dog catcher ) و یا ظرفشو (dish washer ) مثالی از ساختار كلمه می باشد . به طور غیر رسمی قوانین ساختار كلمه" شكل كلمات جدید" ( یا همان لغات جدید ) است در حالیكه قوانین دستوری نتیجه ی اشكال مختلف (لغت) یا كلمه ای یكسان است . تمایزی مشخص میان دو نوع ساختار كلمه وجود دارد : مشتق و مركب.

مركب روند ساخت كلمه ای است كه شامل تركیب اشكال كلمه ای كامل است به صورت شكل مركب مفرد . dog catcher یك كلمه ی مركب است , زیرا هم كلمه Dog و هم Catcher در جایگاه خودشان قبل از تركیب با یكدیگر , كلمات كاملی هستند و به صورت یك شكل متعاقب عمل می كنند . مشتق شامل وندهای وابسته (غیر مستقل) می باشد و بدین منظور با افزودن یك وند به یك لغت , لغت جدیدی به وجود می آید . مثال آشكار در خصوص این موضوع: كلمه independent كه با گذاشتن پیشوند اشتقاقی in- به dependent به وجود می آید در حالیكه كلمه ی dependent خودش از فعل depend گرفته شده است.تمایز میان دستور و ساختار كلمه به طور كل واضح نیست . مثال های زیادی وجود دارد كه نشان می دهد زبان شناسان در خصوص ارائه ی یك قانون برای دستور و ساختار كلمه با شكست روبرو شده اند.در مبحث بعد این تمایز به روشنی توضیح داده می شود.

ساختار كلمه بر اساس آنچه كه گفته شد روندی است كه شامل تركیب دو كلمه ی كامل با یكدیگر است و نظر به این موضوع در قوانین دستوری با افزودن پسوند به بعضی از افعال , آن تبدیل به فاعل جمله می شود . برای مثال در زمان حال نامشخص فعل (go) رفتن با فاعل I/ We/ You/ They و اسامی جمع استفاده می شود در حالیكه برای ضمایر سوم شخص مفرد He /She/ It و اسامی مفرد از فعل (goes) استفاده می شود. بنابراین es_ سازنده ی دستوری است و برای مطابقت با فاعل جمله به كار می رود . تفاوت قابل توجه در ساختار كلمه برآیند كلمه ای است كه ممكن است در منبع طبقه بندی های گرامری كلمه تفاوت ایجاد كند در صورتی كه در روند دستوری هرگز چنین تغییری را ایجاد نمی كند .

نمونه ها و نحوی تكواژی

یك نمونه ی زبان شناسی , گروه كاملی از اشكال كلمات ربطی است كه به یك لغت مربوط است . مثال رایج نمونه ها صرف افعال و اسامی است. بر طبق آن اشكال یك لغت ممكن است براحتی در داخل یك جدول تنظیم شود . بر اساس این طبقه بندی دستوری شامل : زمان , صورت , وجه , تعداد , جنس , نقش است.برای مثال ضمایر شخصی در انگلیسی می توانند در یك جدول سازماندهی شوند با استفاده از طبقه بندی شخص ( اول شخص , دوم شخص , سوم شخص( و تعداد (جمع در مقابل مفرد ) , جنس ( مونث , مذكر , خنثی ) , نقش ( فاعلی , مفعولی , ملكی ) . جزئیات بیشتر را در جدول ضمایر شخصی انگلیسی نگاه كنید . طبقه بندی دستوری گروهی از نمونه ها نمی تواند دلخواهانه انتخاب شود. بلكه باید مرتبط با نوشتار و گفتار قوانین صرف و نحو زبان باشد. برای مثال شخص و تعداد طبقه بندی است كه نمونه ها را در انگلیسی تعریف می كند. زیرا انگلیسی قوانین تطابقی گرامری دارد كه فعل یك جمله را در قالب دستوری به گونه ای كه با شخص و تعداد آن تطابق داشته باشد به كار می برد . به عبارت دیگر قوانین صرف و نحو در انگلیسی تفاوت میان dog و dog catcher را و یا dependent را با independent نشان نمی دهد زیرا انتخاب میان دو شكل است كه تعیین می كند كدام شكل از فعل باید استفاده شود . در مقابل هیچ قانون صرف و نحو ی در انگلیسی تفاوت میان dog و dog catcher و یا dependent و independent را بیان نمی كند.

دو مورد اولی هر دو اسم و دو مورد دومی هر دو صفت هستند و به طور كلی شبیه هر اسم یا صفت دیگری عمل می كنند . تفاوت مهم میان قوانین و ساختار كلمه اشكال لغت دستوری هستند كه به عنوان نمونه شناخته شده اند و در قوانین صرف و نحو تعریف شده اند , نظر به اینكه قوانین ساختار كلمه الزاما" منحصر به صرف و نحو نمی شود . بنابراین قوانین دستوری ربط دهنده ی صرف و نحو است نه ساختار كلمه . بخشی از تكواژشناسی رابطه میان صرف و نحو و تكواژشناسی را كه نحوی تكواژی نامیده میشود , پوشش می دهد و همچنین قوانین دستوری را با نمونه ها ربط می دهد نه با ساختار كلمه یا كلمات مركب.

تک‌واژ گونی

با توجه به توضیحات بالا , قوانین تكواژشناسی شباهت میان ساختار های كلمه را توصیف می كند . dog به dogs همچون cat است به cats و dish به dishes . شباهت هر دو گروه از اشكال كلمات به معانی آن ها ست. در هر جفت كلمه ی اول معنی یك" X" می دهد در حالیكه گروه دوم معنی دو یا بیشتر X" "می دهد و این تفاوت همیشه از وند –s جمع است كه به كلمه ی دوم متصل می شود و این كلید علامت دار تطابق میان ساختار مفرد و جمع است .

یكی از بزرگترین منابع پیچیده در تكواژشناسی تطابق یك به یك میان معنی و شكل پیچیده هر نقش در زبان است. در انگلیسی كلمات جفتی مثل ox/oxen و goose/geese و sheep/ sheep وجود دارد كه تفاوت میان شكل مفرد و جمع آنها الگوهای با قاعده یا علامت دار نیستند . تمام حالات با قاعده به s- ختم می شوند. بنابراین ساده نیستند .s-در dogs شبیه s- درcats و dishes تلفظ نمی شود . این به دلیل وجود آخرین واكه ی قبل از s- در این كلمات می باشد.

این حالات به طور واضح تاًثیر گذاری انتخاب اشكال یك كلمه را نشان می دهد كه تک‌واژ گونه نامیده می شود . قوانین تحمیلی آواشناسی , قوانینی است كه در آن صداها در كنار یكدیگر در یك زبان ظاهر می شوند و تكواژشناسی اغلب به صورت كوركورانه قوانین آواشناسی را نقض می كند كه به وسیله ی آن برآیند ترتیب صداها در هر زبان در پرسش منع شده اند . برای مثال شكل جمع dish با افزودن یك s- ساده در آخر كلمه به وجود می آید و نتیجه ی آن شكل[di ƒs] است

به منظور رهانیدن كلمه ، یك حرف صدا دار بین ریشه و نشانه های جمع قرار میگیرد و نتیجه [dґ∫әz] قواعد مشابهی برای تلفظ –s در dogs و catsبه كار میرود كه به چگونگی (صدا دار وبیصدا ) بودن تک‌واژ ماقبل اخر بستگی دارد.

ک‌واژ شناس ی لغوی

تک‌واژ شناس ی لغوی شاخه ای از تک‌واژ شناس ی میباشد كه با واژه نامه در ارتباط است ،كه از لحاظ تک‌واژ شناس ی امكان پذیر میباشد و مجموعه ای از لغت های یك زبان است. همچنان كه به طور مقدماتی مربوط به شكل كلمه میشود :اشتقاق و تركیب .

مدل ها

سه رویكرد اصلی برای تک‌واژ شناس ی وجود دارد كه هر یك سعی دارد مشخصات بالا را در روش های مختلف تسخیر كند.این سه رویكرد عبارتند از:

تک‌واژ شناس ی بر پایه تک‌واژ ،كه استفاده از یك ایتم و عملكرد مرتب را باعث می شود.

تک‌واژ شناس ی بر پایه لغت،كه بهطور طبیعی استفاده از یك ایتم و عملكرد فرایند را موجب میشود.

تک‌واژ شناس ی بر پایه كلمه ،كه به طور عادی استفاده از یك كلمه و الگو را موجب میشود.

توجه داشته باشید درست است كه روابط اشاره شده بین مفهوم های هر ایتم در لیست بسیار قوی میباشند اما این روابط كامل نیست .