تبیان، دستیار زندگی

اوان زندگی

او در در خانواده‌ای مالک به دنیا آمد. پدرش عزیزا... خان، مشهور به آقاخان، در قشون قزاق ایران سرتیپ دوم و آجودان سلطنتی بود و از اعقاب امیر هدایت خان، حاکم گیلان، ملقب به اُتُرخان رشتی بود. جهانگیر چهار سال بیشتر نداشت که پدرش را از دست داد و تحت سرپرستی مادرش قرار گرفت. وی در کودکی به مدرسه شمس می‌رفت و در هفده سالگی به همراه آقا شیخ رضا مقدادی (خیاط) نزد میرزا کوچک خان رفت و در دفتر کمی‌سری جنگ به نویسندگی پرداخت.

نهضت جنگل

بعد از پیوستن به نهضت جنگل در زمرهٔ مبارزان میرزا کوچک خان در آمد و در جریان درگیری میرزا کوچک خان با جناح کمونیست‌های کودتاچی به جانبداری از میرزا پرداخت و به این جهت از سوی کودتاچی‌ها دستگیر و محکوم به اعدام شد و بر اثر حمایت آزادی خواهان رشت از مرگ نجات پیدا کرد. خانهٔ موروثی اش نیز در خیابان بیستون رشت به دست عمال دولت انگلیس به آتش کشیده شد. سرتیپ پور پس از شکست نهضت جنگل به فعالیت‌های فرهنگی ـ هنری پرداخت. وی جمعیت «آکتوران آزاد» را تشکیل داد و بعد از اتحاد با جمعیت «ترقی ایران» با عنوان «جمعیت آزاد ایران» فعالیتهایش را ادامه داد. وی در دههٔ ۲۰ علیه نیروهای دمکرات آذربایجان و زنجان به کمک دولت شتافت و نهضت مقاومت گیلان را تشکیل داد و موجبات اتحاد عشایر گیلان و شاهسون را فراهم نمود و موقعی که ارتش فرقهء دموکرات به طرف طوالش پیش آمدند، قوای نهضت مقاومت گیلان با حملات مسلحانه ایادی و عوامل بیگانه را از زادگان خود بیرون راندند. به خاطر این عمل در سال ۱۳۲۶ مفتخر به دریافت مدال درجه اول سلطنت شد.

شهرداری رشت

از سال ۱۳۳۰ به مدت دو سال و چند ماه در زمان دکتر محمد صدیق از سوی انجمن شهر رشت به شهرداری این شهر منصوب شد. وی در طی این زمان خدماتی انجام داد:

• تهیه نقشه جامع شهر رشت،


• احداث فاضلاب در خیابان‌های اصلی شهر،


• تأسیس بنگاه حمایت مادران و نوزدان (که خود سال‌ها ریاست هئیت مدیره آن را بر عهده داشت) و


• تشکیل کارگاه‌ای گلدوزی و حصیربافی در مؤسسهٔ نوانخانهٔ رشت و تعلیم صنایع دستی به اطفال یتیم این مؤسسه.

وی برای تأمین هزینه‌های ایجاد قرائت خانه و کلاس‌های اکابر و تأسیس مؤسسات خیریه با نوشتن نمایشنامه‌های «ندای وطن» و «عاقبت وخیم» و «عشق خونین» و به نمایش در آوردن آن‌ها با گروه تأتر «جمعیت آزاد ایران» درامد خوبی به دست آورد و قسمتی از آن را صرف ایجاد کلاس‌های سالمندان و قرائت خانه کرد و نیز بخشی از آن را به خرید زمین ناصریهٔ رشت برای تأسیس بیمارستان اختصاص داد. این بیمارستان پس از این با عوارض شهرداری رشت که از برنج‌های صادراتی اخذ می‌شد، در این زمین ساخته شد که به نام بیمارستان «پورسینا» نامیده شد و به دست «رضا افشار» حاکم وقت گیلان افتتاح گردید. این بیمارستان هم اکنون یکی از بیمارستان‌های بزرگ استان گیلان است که حتی پذیرای بیماران زیادی از استانهای مجاور است. سرتیپ پور، عضو هیئت امنای سازمان ملی حفاظت آثار باستانی ایران بود و در زمینه تأتر و نمایش و بازیگری نیز فعالیت داشت. او از این ویزگی خود بهره جست و پس از فروپاشی نهضت جنگل، نمایش نامه‌ای به نام «انتقام وطن» نوشت. نمایش نامه‌های دیگری نیز به نام‌های خشایار شاه و فتح آتن، آخرین روز بابل و ترجمه نمایش نامه انوشیروان و مزدک نوشته «گریگور یقیکیان» دارد که اغلب این آثار به اجرا در آمده‌اند.

نمایندگی مجلس

جهانگیر سرتیپ پور در سال ۱۳۴۲ به نمایندگی مردم رشت در مجلس شورای ملی برگزیده شد. از جمله اقدامات سرتیپ پور در این دوران تلاش و پیگیری وی برای تأسیس دانشگاه گیلان است. در سال ۱۳۴۳ پیشنهاد ساخت شعبه دانشکده کشاورزی را در گیلان مطرح می‌کند که در آذرماه ۱۳۴۵ از تابلوی این دانشکده توسط رئیس مجلس وقت پرده برداری شد. ساختن راه رشت ـ فومن، اعتبار خرید برای احداث فرودگاه رشت، خرید بانک خون برای بیمارستان پورسینا، توسعه کتابخانه ملی رشت، گرفتن ۲۰۰ هکتار برای تأسیس دانشگاه گیلان گرفتن زمین و اعتبار برای تأسیس زایشگاه رشت، از دیگر اقدامات اوست. وی در دوران نمایندگی مجلس در مقابل فراکسیون «کانون مترقی» حسنعلی منصور، فراکسیونی به نام «فراکسیون مستقل» تشکیل داد که مؤثرترین خدمت آن مخالفت با لایحه‌ای بود که به موجب آن مستشاران نظامی آمریکا در صورت ارتکاب جرم از مجازات دستگاه‌های قضائی ایران مصون و محفوظ می‌ماندند. در هنگام طرح لایحه کاپیتولاسیون توسط دولت حسنعلی منصور، با آن به مخالفت صریح کرد و از پشت تریبون مجلس شورای ملی فریاد کشید «این لایحه مخالف عزّت و شرف و اقتدار ملت ایران است.تصویب این لایحه ستم به ملت است، بملّت ستم نکنید که خود دچار آن خواهید شد»

او در دوران نمایندگی نطق مستدلی در مخالفت با جدایی بحرین از ایران ایراد نمود و از مخالفان این امر بود. سرتیپ پور از سال ۱۳۵۰ از کارهای سیاسی کناره گرفت و به کارهای فرهنگی و هنری اشتغال یافت مثل عضویت در کنگره‌های بین‌المللی باستان شناسی و هنر ایران و ریاست هیئت مدیره فولکولوریک ایران پرداخت.

فعالیتهای فرهنگی

وی پیوندی ناگسستنی با آداب و سنن و فرهنگ قومی گیلان زمین داشت. مقاله‌ای نیز با عنوان «گیلان از دیدگاه هنر» به چاپ رسیده‌است که در آن به موسیقی ایرانی پرداخته‌است.

آثاری که از وی به چاپ رسیده‌است بدین قرار است:

• گیلان نامه، جزوه‌ای در ۵۴ صفحه، مصور در تعرفه محصولات کشاورزی و اوضاع طبیعی گیلان که در سال ۱۳۲۸ به چاپ رسید.


• مجموعه‌ای به نام «اوخان» مشتمل بر ۷۰ تصنیف گیلکی که ۱۵ آهنگی آن را خود ساخته‌است و در سال ۱۳۳۷ به چاپ رسید.


• نشانی‌هایی از گذشته دور گیلان و مازندران که تحقیقی است مربوط به تاریخ باستان شمال ایران تا عهد ساسانیان که در سال ۱۳۵۶ منتشر شد.


• «ویژگی‌های دستوری و فرهنگ واژه‌های گیلکی» که بسیاری از لغات اصیل گیلکی را در بردارد نخستین کتابی است که در زمینه دستور گویش گیلکی در ایران نگارش یافته‌است.


• «نام‌ها و نامداران گیلان» که شامل فهرست الفبایی نام بزرگان علم و هنر و ادب و تاریخ گیلان است.


• «ریشه یابی واژه‌های گیلگی» که شامل وجه تسمیه شهرها و روستاهای گیلان می‌باشد.

جهانگیر سرتیپ پور در هفتم آذرماه ۱۳۷۱ ش در تهران چشم از جهان فروبست و در قبرستان سلیمان داراب رشت به خاک سپرده شد.

جهانگیر سرتیپ پور سه سال قبل از فرمان مشروطیت ، در سال 1282  شمسی در محله سبزه میدان رشت پا به عرصه وجود گذاشت . پدرش عزیزالله خان معروف به آقاخان در این زمان درجه سرتیپ دومی و عنوان آجودان سلطنتی داشت كه یك سال بعد از تولد فرزند به علت عارضه فلج پا در گذشت و مادرش كه بانوئی مدیر ، هوشمند و فداكار بود سرپرستی او را برعهده گرفت .

سالهای كودكی و نوجوانی او مقارن ظهور استبداد محمد علی شاهی و موج آزادیخواهی و مشروطه طلبی بود . تحصیلات مقدماتی را در مدرسه سعادت رشت كه به مدیریت یكی از مشروطه طلبان آن زمان ((اسماعیل پور رسول)) اداره می شد گذراند .

از سال 1290 تا 1300 گیلان هرگز از قشون نظامی بویژه قشون خارجی خالی نبود ، از این رو سرتیپ پور جوان كه روح سلحشوری و عرق وطن پرستی در رگهایش جریان داشت در سن 17 سالگی رسما به نهضت جنگل پیوست و در عداد رزمندگان سردار جنگل ((میرزا كوچك)) درآمد . در جریان درگیری قوای سرخ كودتاچی و جناح كوچك خان ، كارش به اعدام كشید و حكم تیرباران به نام او خوانده شد اما به نحوی از مهلكه جان سالم به در برد .

بعد از شكست نهضت از سال 1300 تا 1320 به خدمات فرهنگی و هنری روی آورد . در اوان سلطنت رضا خان ، رضا افشار فرماندار رشت بود . او در جنگل متهم به جاسوسی و خیانت در اموال بود و روشنفكران جنگلی كه با وی میانه خوشی نداشتند در اداره روزنامه طلوع به مدیریت رضا طلوع گرد آمده مقالاتی بر ضد او و اوضاع نابسامان اجتماعی می نگاشتند كه در تنویر افكار مردم نقش موثر داشت ، سرتیپ پور نیز در زمره این افراد بود و از این رو مورد تهدید و آزار قرار می گرفت .

در سال 1309 اهالی فومنات او را به نمایندگی مجلس نامزد كردند اما او كه سنش كمتر از سی سال بود عذر خواست و نپذیرفت . در خلال این سالها به فعالیت های اقتصادی و كشاورزی روی آورد و در ((دهبنه شاقاجی)) كه جزو املاك موروثی او بود دست به احداث باغ چای زد .

چند سال بعد ، در زمان اوج خفقان رضاشاهی ، فعالیت های فرهنگی خود را شدت بخشید و به تشكیل جمعیتی به نام ((آزاد)) مبادرت ورزید كه بعدا با همكاری و اتحاد جمعیت دیگر ، به نام ((آزاد ایران)) معروف شد و مدت چهار سال در كارهای نمایشی ، تشكیل كتابخانه و كلای اكابر و دیگر فعالیتهای فرهنگی مفید اقدام نمود كه همه به حكم روز تعطیل گردیدند . در خلال این سالها بارها به عضویت انجمن تربیت بدنی ، شورای فرهنگ استان ، انجمن نیكوكاری ، انجمن حمایت مادران و امثال آن درآمد و گاه به ریاست هیات مدیره این انجمن ها رسید.

در سوم شهریور 1320 كه قوای روس ، گیلان را اشغال نمود به جنگل زد تا مقدمات یك نهضت پارتیزانی را فراهم آورد كه انعقاد قرارداد دولت ایران با متجاوزین در 25 شهریور 1320 این نیت را عقیم گذاشت . از اینرو در صدد تشكیل جمعیتی به نام ((خورشید)) برآمد كه به ظاهر كارهای فرهنگی را وجهه همت خود ساخته بود و حفظ سنتهای ملی را تبلیغ می كرد . اشغالگران از حكمران وقت خواستند آن را منحل كند . در نتیجه با كمك عده ای از جوانان پرشور جمعیت منحله خورشید ، اقدام به تاسیس شركتی به نام ((روزی)) كرد كه اهم فعالیت آن توزیع كالاهای اساسی در روستاهابود . در آن زمان شرایط جنگی سختی بر كشور حاكم بود و قوای بیگانه در گیلان مستقر بودند و به مردم بویژه روستائیان بسیار سخت می گذشت . حوزه فعالیت شركت روزی ، منطقه فومنات و طوالش بود كه باز به اشاره شورویها از ادامه كار آن جلوگیری بعمل آمد .

سرتیپ پور بار دیگر دست به كار شد و بنیان نهضت مقاومت منفی را كه مرحوم بهاءالدین املشی و آخوند آقا سید حسن اشكوری از اعضا اصلی آن بودند فراهم آورد . چندی بعد هسته مركزی نهضت مقاومت مسلحانه را در ((هره دشت لیسار)) سازمان داد و علاوه بر آن در مناطق كوهستانی آستارا ، طارم ، رودبار و عمارلو دیده شد كه نقش های تحریك آمیز بر عهده گرفته است . از اینرو عوامل ارتش سرخ با او درگیر شده به خارج از گیلان تبعیدش كردند .

در كشاكش انتخابات دكتر مصدق بازاریان رشت شورایی به نام ((شورای بازار رشت )) تشكیل دادند كه وی به ریاست آن انتخاب گردید . این شورا در جریان ملی شدن نفت در گیلان نقش موثری ایفا كرد . از سال 1330 از سوی انجمن شهر رشت به سمت شهردار انتخاب شد و مدت دو سال و چند ماه  بر سر این كار بود و در این مدت منشا خدمات ارزنده ای به شرح زیر گردید : فاضلاب كشی خیابانهای اصلی و خرید ماشینهای مكنده ، تقویت اداره آتش نشانی ، استقرار كارگاههای گلدوزی و حصیر بافی و صنایع دستی دیگر در نوانخانه به منظور تعلیم اطفال یتیم و بینوایان ، ایجاد هنرستان و چند واحد آموزشی دیگر برای اعتلای دانش محصلان با بودجه شهرداری و كمك عامه ، خدمات بهداشتی گسترده از جمله مبارزه با كچلی و سمپاشی تمام محلات شهر علیه حشرات و جانوران موذی ، چاپ نقشه شهر رشت به مقیاس یك هزارم وسیله دایره جغرافیایی ارتش و دهها اقدام بهداشتی و عمرانی دیگر .

سالها بعد از كودتای 28 مرداد ، در انتخابات دور اول مجلس بیستم كه مصادف با نخست وزیری دكتر اقبال بود به نمایندگی مردم رشت برگزیده شد . اما نمایندگان آن دوره به دستور شاه مجبور به استعفا شدند . شریف امامی در راس امور قرار گرفت و به جای مجلس 20 ، مجلسی معروف به مجلس زمستانی بر سر كار آمد كه بیشتر فرمایشی بود .

در مرداد 1342 بار دیگر به نمایندگی مردم رشت انتخاب گردید و این بار موفق شد به مجلس راه یابد . چند ماه بعد از ورود به مجلس ، در مقابل فراكسیون ((كانون مترقی )) به ریاست حسنعلی منصور (نخست وزیر آینده ) فراكسیونی تشكیل داد بنام فراكسیون مستقل كه نمایندگان ان اغلب در مقابل تندرویهای مجلس مقاومت می كردند . در عین حال به ریاست كمیسیون عرایض مجلس شورا انتخاب شد و به عنوان یكی از سه نامزد ریاست مجلس آینده معروفی گردید.

در این دوره پای قرارداد وین به میان كشیده شد و یك ماده از آن كه معافیت مستشاران نظامی (احیای كاپیتولاسیون) را شامل می شد به مجلس پیشنهاد گردید . سرتیپ پور و گروه همدلان وی در فراكسیون مستقل با این لایحه مخالفت كردند اما لایحه با 63 رای مخالف در مقابل 74 رای موافق (تنها با احتساب 11 رای بیشتر كه در آن زمان عجیب بود ) به مجلس قبولانده و تصویب شد . این مخالفت موجب شد تا از انتخاب ریاست مجلس برای سال بعد كه نامزد شده بود انصراف داده از پشت تریبون بخواهد از انتخاب او صرفنظر كنند .

در زمان تصدی نمایندگی مردم رشت منشا خدمات زیر گردید :

اقدامات اولیه برای ساختن راه (رشت – فومن - میانه) كه در تاریخ اول شهریور 1344 كلنگ آن به زمین زده شد . اعتبار خرید زمین برای احداث فرودگاه رشت – خرید بانك خون برای بیمارستان پورسینا – توسعه كتابخانه ملی رشت -  اقدام به تاسیس دانشكده كشاورزی و گرفتن 200 هكتار زمین برای تاسیس دانشگاه گیلان – گرفتن زمین از افراد خیر و اعتبار از دولت برای تاسیس زایشگاه بزرگ رشت و اقدامات مفید دیگر.

سرتیپ پور از ساللهای 1350 به بعد از كارهای سیاسی و اجتماعی كناره گرفت و بار دیگر به فعالیت های فرهنگی روی آورد . از جمله عضویت در هیات امنای سازمان ملی حفاظت آثار باستانی ایران ، عضویت در پنجمین كنگره بین المللی باستانشناسی و هنر ایران ، رئیس هیئت مدیره سازمان فولكلوریك ایران و امثال آن ، ضمنا به نگارش خاطرات و تنظیم یادداشت ها و ادامه پژوهشهای خود دست زد .

از كارهای نخستین او در زمینه هنر تئاتر می توان از نمایش ((عاقبت وخیم)) نام برد كه عواید آن به نفع ایجاد بیمارستان پورسینا صرف شد (سرتیپ پور یكی از بانیان نخستین این بیمارستان و از مشوقان اصلی سردمداران شهر برای احداث بیمارستان مذكور بوده است ) . دیگر نمایشنامه های نوشته شده عبارتند از اپرت فردوسی كه به مناسبت هزاره فردوسی در سال 1313 در تهران اجرا شد و مورد استقبال بی نظیر مردم قرار گرفت ، انوشیروان و مزدك به قلم گریگور یقیكیان كه با كمك او از ارمنی به فارسی ترجمه كرد . خشایار شاه و فتح آتن كه در تماشاخانه دهقان تهران روی سن رفت ، آخرین روز بابل بوسیله تاترال هنر كه باز در تهران اجرا شد و چندین نمایشنامه دیگر .

نگارشات دیگری در زمینه ادبی ، تاریخی ، سیاسی و اجتماعی اغلب در مجلات و روزنامه های تهران و رشت مثل ندای گیلان ، البرز ، ترغیب ، پرورش ، فكر جوان ، روئین ، سپید رود ، پادنگ ، مجله یادگار و غیره انعكاس دارد كه گاه به امضای مستعار چاپ می شد.

آثار منتشر شده جهانگیر  سرتیپ پور به شرح زیر است :

1 – گیلاننامه (جزوه ای در 56 صفحه مصور در تعرفه محصولات كشاورزی و دامی و اوضاع طبیعی كه به مناسبت تشكیل نمایشگاه كشاورزی در آبان ماه سال 1335 خورشیدی در رشت چاپ شد . )

2 – اوخان ، مجموعه بیش از 70 تصنیف گیلكی كه آهنگ 15 ترانه آن را خود ساخته و بقیه روی آهنگهای خارجی تنظیم یافته است و در سال 1337 به شیوه بسیار مطلوبی منتشر شده است .

3 – نشانیهایی از گذشته دور گیلان و مازندران كه در سال 1356 چاپ و منتشر شد كه مربوط به تاریخ باستان شمال ایران تا زمان ساسانیان است .

4 – ویژگیهای دستوری و فرهنگ واژه های گیلكی كه سال 1370  از سوی نشر گیلكان رشت چاپ و منتشر شد و نخستین كتابی است كه در زمینه دستور زبان گیلكی در ایران نگارش یافته و از نظر واژگان حاوی بسیاری از لغات اصیل ، كهن و فراموش شده گیلكی است .

این است كارنامه فشره و كوتاه یك عمر تلاش مردی كه ریشه در یكی از خاندان های اصیل ((فرمانروایان گیلان)) دارد چرا كه وی از نوادگان امیر هدایت خان فومنی معروف به (( اتر خان رشتی )) آخرین حكمران مستقل گیلان از سلسله امرای بیه پس است .