تبیان، دستیار زندگی

www.bandpay.ir/میرزا-محمد-شفیع-بندپئی-،-صدر-اعظم-فتحعل/

میرزا محمد شفیع بندپئی ( ۱۲۳۷ – 1159 ق ) ، صدر اعظم فتحعلی شاه قاجار. او مخالف نفوذ و دخالت های سیاسی انگلستان و نیز دیگر دولت های استعمارگر در ایران بود. از جمله یادگارهای به جا مانده از او می توان به مدرسه صدر تهران و مدرسه صدر (خاتم الأنبیاء) بابل اشاره کرد. در این مقاله ، خلاصه ای از دوران زندگی و کارهای اداری وی و همچنین وقف نامه وی + عکسهایی از مکان های به یادگار گذاشته وی را می خوانید. 

معرفی :

میرزا محمد شفیع ، فرزند "حاج میرزا احمد" از خدمتگزاران نادر شاه افشار بود. اجداد میرزا شفیع از اهالی اصفهان بوده که در عصر سلاطین صفویه به علت طغیان و عصیان توسط پادشاهان صفویه به اجبار از اصفهان کوچ و در » بندپی « مازندران سکونت کردند. گفته شده است، هنگامی که "آقا محمدخان" در اطراف شهر »بابل« به جمع آوری قوا مشغول بود ، شب هنگام به خانه "حاج خانجان" حاکم قریه بندپی رفت و در آنجا یک قرار داد مودت بین این دو به امضاء رسید. این قرارداد توسط میرزا شفیع به رشته تحریر در آمد. سیاق نوشتار میرزا شفیع، مورد پسند آقا محمد خان قرار گرفت و از حاکم خواست که چند مدتی میرزا شفیع در خدمت او باشد. حاکم بندپی نیز با این در خواست موافقت کرد. ترقی میرزا شفیع از این لحظه آغاز و تا آخر عمر خود در دستگاه قاجاریه ادامه داشت.

دوران صدارت میرزا شفیع :

دومین شخصی که پس از قتل "حاج ابراهیم خان کلانتر" عهده دار سمت صدارت عظما در سلسلۀ قاجار گردید "میرزا شفیع مازندرانی" بود که از سال ۱۲۱۵ه.ق لغایت ۱۲۳۴ه.ق سمت صدارت عظما را به عهده داشت.

تحولات دوران میرزا شفیع را می­توان به دو بخش داخلی و خارجی تقسیم کرد : ۱- تحولات داخلی  |   2- تحولات خارجی

1 – تحولات داخلی

سال های اولیه صدارت میرزا شفیع، مقارن بود با از بین رفتن دشمنان داخلی فتحعلی شاه و تحکیم پایه­های قدرت وی، اولین جرقۀ مخالفت با فتحعلی شاه پس از صدارت میرزا شفیع توسط شاهزاده "حسینقلی خان" برادر فتحعلی شاه بود که در کاشان حکومت می­کرد که میرزا شفیع توانست او را سرکوب کند. از جملۀ کارهای وی، اینکه در این ایام به همراه فتحعلی شاه به خراسان و آذربایجان عزیمت کرد و  به اوضاع آن بلاد سر و سامان داد. در دوران او بود که «وهابیون» به کربلا و نجف حمله کردند و بیش از پنج هزار نفر از شعیان کربلا را کشتند، طغیان "حاجی فیروز" والی هرات و طغیان "یوسف کاشغری" و حمله وهابیون به بحرین و دفع آنها توسط سپاهیان ایران در زمان صدارت میرزا شفیع اتفاق افتاد.

از نظر تحولات در تشکیلات اداری و سازمان سیاسی، فتحعلی شاه در سال ۱۲۲۱ه.ق تصمیم به تعیین کابینۀ کوچکی از وزراء گرفت و علت این اقدام از یک سو گسترش دیوان سالاری در دربار و از سوی دیگر ترس از جمع شدن قدرت در دست یک نفر بود. 

2 – تحولات خارجی

مهمترین رویداد در روابط خاجی ایران در زمان صدارت میرزا شفیع مازندرانی، رخ دادن جنگهای ایران و روسیه و جدا شدن قسمتهای از اراضی ایران به دنبال انعقاد "عهدنامه گلستان" است.

کشمکشهای داخلی، عدم حمایت کامل فتحعلی شاه از اقدامات "عباس میرزا"، در دست نداشتن سلاح و مهمات کافی در مقابل ارتش مجهز روسیه، سیاستهای ناپایدار انگلیس و فرانسه در قبال ایران از عواملی است که موجب شکست ایران در قبال روسها شد دولت ایران برای جبران کمبود­های خود به دنبال یک متحد می­گشت و چون در این زمان فرانسه کشور قدرتمندی بود و از طرفی با روسیه نیز روابط خوبی نداشت، و در فکر لشکرکشی به «هندوستان» نیز بود، با فرستادن سفیر از این کشور کمک خواست این سبب شد تا  قرار داد «فین کین اشتاین» بین دو دولت بسته شود و "ژنرال کاردن" به منظور کمک به سپاه ایران به ایران بیاید اما نزدیکی روابط فرانسه و روسیه و انعقاد عهدنامه «تیلسیت» بین دو کشور مزبور، موجب سستی ارادۀ فرانسه در حمایت از ایران شد.

 لذا دولت ایران در صدد جلب دوستی مجدد با دولت انگلستان بر آمد و چون پیمان بین ایران و فرانسه موجب هراس انگلیسیها شده بود لذا انگلیسی­ها خود نیز تمایل زیادی به این دوستی داشتند و به این دلیل  "سرهاردفورد جونز" را به ایران فرستادند وی نیز پیمان «مختصر» را با میرزا شفیع منعقد کرد که ایران در آن متعهد شد که با کلیه کشورهای اروپایی پیمانهای خود را قطع کند.

یکی دیگر از سیاستهای انگلستان در این زمان برانگیختن احساسات مذهبی ایران و عثمانی علیه روسیه و طولانی نمودن جنگ ایران و روسیه بود که نتیجۀ آن در نهایت شکست ایران در قبال روسها و تحمیل قرار داد گلستان شد. انگلستان برای کاستن از قدرت فرانسه، از اختلاف ایجاد شده بین فرانسه و روسیه استفاده کرده با نزدیک شدن به روسیه این کشور را در جنگ با فرانسه کمک کرد، لذا برای رها سازی قوای روسی از جنگ با ایران از در وساطت بین دو دولت وارد شده و بین دو کشور صلح ایجاد کرد.

روابط ایران و عثمانی در زمان صدارت میرزا شفیع بیشتر تحت تأثیر سیاست دولتهای روسیه و انگلستان و تا حدودی فرانسه بود دولت فرانسه برای مقابله با انگلستان و روسیه و لشکرکشی به سمت هندوستان مدتی در صدد نزدیکی ایران و عثمانی بر آمد. اما چون روسیه و انگلستان به هم نزدیک گردیدند سیاست ناپلئون در حمله به هندوستان ناکام ماند به دنبال آن جنگهای ایران و روسیه آغاز گردید دولت انگلستان در صدد بر آمد تا اتحادی بین ایران و عثمانی بر قرار نماید روابط ایران و عثمانی در دورۀ صدارت میرزا شفیع، فراز و نشیبهایی داشته است و اختلافات دو کشور عمده پیرامون چگونگی انتخاب برخی از حکام ایالات مرزی و رفتار عثمانی­ها در قبال شیعیان در عتبات عالیات بود. در سال ۱۲۲۶ ه.ق هیئتی از رجال عثمانی به تهران آمدند و با میرزا شفیع مذاکراتی به عمل آوردند که به توافقهایی پیرامون چگونگی انتخاب حاکم شهر بغداد و عدم آزار و اذیت زوار ایرانی در کربلا و نجف رسیدند اما مجددا به دلیل اینکه سلطان عثمانی به هنگام عقد قرار داد صلح با دولت روسیه به هیچ وجه نامی از ایران و منافع ایران منظور نکرده بود، رقابت و زد و خورد بین دو طرف آغاز گردید.

پایان کار میرزا شفیع مازندرانی :

از مجموع سالهایی که میرزا شفیع در خدمت آقا محمدخان و فتحعلی شاه سپری نمود چنین بر می­آید که وی در خدمتگذاری و اطاعت از این دو پادشاه ذره­ای غفلت به خود راه نداده  و کاملا بر طبق خواستۀ این پادشاهان قاجار رفتار کرده است  و متقابلا این دو نیز احترام کامل را نسبت به وی داشتند. وی تا سال ۱۲۳۴ه.ق در این سمت باقی بود تا اینکه در این سال در سن ۷۵ سالگی به هنگام عزیمت فتحعلی شاه از »چمن سلطانیه« به سمت تهران در منزلگاه سلطانیه مریض و به قزوین انتقال یافت و در این شهر وفات یافت و جنازۀ وی جهت دفن در عتبات عالیات به عراق ارسال گردید. تنها وارث میرزا شفیع به هنگام مرگ دختر وی بود که فتحعلی شاه وی را به عقد ازدواج "همایون میرزا" متخلص به "حشمت" پسر شانزدهم خود در آورد و در واقع کلیه ما یملک میرزا شفیع در اختیار فرزند فتحعلی شاه قرار گرفت. 

وقف نامه میرزا شفیع مازندرانی :

بررسی وقف نامه میرزا محمد شفیع بندپی (صدراعظم) شهرستان بابل

سایت بندپی به نقل از مازندنــومه : 

صدراعظم فرزند حاج میرزا احمد در سال ۱۱۵۹ .ق در بندپی زاده شد. از طایفه‌ی اصفهانی های آن سامان بود و پدرش  با دربار نادرشاه افشار ارتباط داشت. او دانش رایج را در منطقه فرا گرفت و با شکل گیری حکومت قاجارها بدیشان پیوست. میرزا که از منسوبان حاجی خانجان حلال خور (حاکم وقت بندپی) بود، در سال ۱۱۹۵ از جانب وی به آغامحمدخان شناسانده شد.

پس از قتل آغامحمدخان و به تخت نشستن فتحعلی شاه در ابتدا حاج ابراهیم خان کلانتر مقام صدارت را یافت تا اینکه در سال ۱۲۱۵ در اثر سوءظن شاه  بر حاج ابراهیم کلانتر، او و خویشاوندانش به قتل رسیدند. میرزا شفیع  برجایگاه او تکیه زد و شاه به او لقب «صدراعظم» داد.

میرزا شفیع تا زمان مرگش در نوزدهم رمضان ۱۲۳۴ بر این مقام قرار داشت.میرزا شفیع صدراعظم،گذشته از مقام صدرات و فعالیت در عرصه سیاسی همزمان به امور فرهنگی و مذهبی و آموزشی نیز اهتمام خاصی داشت و در این زمینه موقوفاتی از وی  بر جای مانده است.

در شرح وقفنامه وی در مورد موقوفه شهر تهران به مدرسه محمودیه و مدرسه صدرآباد واقع در دارالخلافه طهران اشاره شده است که این اماکن را این گونه توصیف می کند :

»  که از غایت صفا و حجرات چون غرفات جنات مصداق و مقام ربه جنتان است و  در صحن دلگشاشان از جداول کوثرنشان نمودار فیها عینیان تجریان و من دونهما جنتان. «

میرزا شفیع آن گونه که از متن وقفنامه وی بر می آید علاوه بر دو شهر مذکور در دیگر شهرها نیز موقوفاتی داشته است. بدین منظور قسمتی از وقفنامه وی را که اشاره به موقوفاتش در دیگر شهرها دارد را ذکر می کنیم.

» دستور مکرم صدراعظم دیوان قضا نشان قدر توأم میرزامحمدشفیع شیدالله بنیان دولته که همواره  همت بتشیید مبانی  جناب مصروف و تعمیر مساجد و مدارس و ابنیه خیریه همچو مهمات ملکت و مملکت برای سعادت آئنش موقوف در اکثر از بلاد و امصار از معماری رأی سعادت اقتضایش بناهایی سپهرآسا که هر یک مصدوقه اصلها ثابت و فرعها فی اسماء است آشکار و عیان از جمله آنها مدرسه محمودیه طهران و ….  که معلوم بوده بر عمران و آبادی توجه خاصی  داشته است. «

موقوفه میرزاشفیع در شهرستان بابل که امروزه به نام مدرسه صدر (خاتم الانبیاء) معروف است اکنون نیز به عنوان مهمترین مرکز اموزشی دینی و مکانی  برای تحصیل طلاب و محصلین علوم دینی می باشد.

 این بنا درسال ۱۲۲۶ .ق وقف گردید و رقبات بسیار زیادی در گوشه و کنار این شهرستان بر آن وقف شده بود.

صدراعظم برای تحصیل در این مدرسه دینیه و حقوق طلاب و مدرسین حد و حدود و شروطی خاص تعیین کرده که از جمله آن می توان به موارد زیر اشاره کرد:

اول : هر یک از طلاب که خواسته باشد مسافرتی  کند که زیاد از یک ماه باشد ماذون نیست در حجره خودش را مقفل سازد تا کار مباحثه در آن بماند.

ثانی : اینکه طایفه یا فرقه فلاسفه صرف و معتقدان ایشان که از بی‌اعتقادی ظاهر شرع مطهر باشند در آن مسکن نگیزند.

ثالث : اینکه هرگاه یکی از طلاب فسادانگیز شرارت طلب دور از طریقه صلاح اندیش و ادب وجودش محصلین را موجب آزار و تعب باشد بر متولی است به مصلحت مدرس و ناظر او را  اخراج  نمایند و ….. (که متعاقباً ذکر خواهد شد).

در کتاب از آستارا تا استارباد آمده است که میرزاشفیع در بحث فرزندان بلاعقب بوده و فرزندی از وی نمانده بود تا میرزا نصرالله به عنوان فرزندش، متولی وی بوده باشد.

گذشته از صحت و یا کذب بودن متولی جدید که چه کسی می باشد و آیا از تیره  فرزندان میرزانصرالله است یا خیر ، می‌توان به این نکته اشاره کرد که شرح وقفنامه‌ی  صدراعظم که در سال ۱۳۳۷ .ق در دفتر وقفنامه‌جات به ثبت رسیده و در پلاک ثبتی ۴۰۷ درج گردیده در بحث تولیت و متولی آمده است که واقف تولیت را مادام‌الحیوه خویش، شخصاً عهده‌دار بوده و حق التولیه هشت عشر بوده است و بعد از وی به میرزانصرالله که از احفاد عم جناب واقف است واگذار شده و بعد از وی به  فرزندان اعمام  خویش سپرده است و شرط تولیت را به اکبر اولاد یا فرزندان ارشد ندانسته بلکه هر کسی که در دیانت و تقوی نسبت به دیگری برتر باشد تولیت به او می‌رسد و نظارت این موقوفه را نیز به آقامیرصادق  سادات میرکلا و بعد از او به اولادش که اگر صلاحیت داشته باشد سپرده است.

پس با این توضیح می‌توان گفت که میرزانصرالله به عنوان فرزند میرزا شفیع نبوده است اما همان گونه که در وقفنامه‌ی وی آمده به عنوان احفاد عم وی متولی موقوفات بوده است.

 میرزاشفیع در چندین جا از وقفنامه خود تاکید موکد بر نظارت و تولیت بر مصارف و یا امور موقوفه خود داشته است و در هیچ جایی موقوفه را بدون نظارت و تولیت جایز ندانست و شرط تعیین کرده که اگر متولی در شهر نباشد حتماً می بایست امور مربوط به موقوفات تحت نظر وکیل امین وی به صورت دقیق و به دقایق رسیدگی گردد.

متن کامل وقفنامه‌ی وی بدین شرح است:  

پنج‌شنبه بازار 

تمامی سه باب دکان، شش دانگ از یک باب دکان، تمامی دو باب دکان، ششدانگ از یک باب دکان

تمامی سه باب دکان، شش دانگ از یک باب دکان، شش دانگ از یک باب دکان

شش دانگ از یک باب دکان، شش دانگ از یک باب دکان، تمامی دو باب دکان، شش دانگ از یک باب دکان

شش دانگ از یک باب دکان، شش دانگ از یک باب دکان، شش دانگ از یک باب دکان، شش دانگ از یک باب دکان

بازار مسگرها 

ششدانگ از یک باب دکان ، ششدانگ از یک باب دکان، ششدانگ از یک باب دکان

ششدانگ از یک باب دکان، ششدانگ از یک باب دکان، ششدانگ از یک باب دکان

چهارسوق  یک دانگ از یک باب دکان- شش دانگ از یک باب دکان

» بازار بزازها « = شش دانگ از یک باب دکان

» تکیه میرزا آقا « = سه دانگ از کل شش دانگ یک باب دکان، شش دانگ از یک باب دکان- شش دانگاز یک باب دکان

» پشت شهدا « = حس از یک باب دکان، عشر از ششدانگ یک باب دکان

» مزرعه خشت « = تمامی ششدانگ زمین شلتوک زراعی خشت سوار

» پشت مدرسه صدر « = تمامی دوچل زمین باغچه مشجر