تبیان، دستیار زندگی

هزارجریب 

جایگاه و خاستگاه مردم هزارجریب:

خاستگاه اصلی آنها در روستای اندریه در نواحی فیروزکوه بوده و مشخص نیست که در چه زمانی به منطقه هزارجریب مهاجرت کردند ولی آن چیزی که روشن است این است که آنها در زمان آقا محمد خان در نبردهایی که با زندیه داشت جز نیروهای نظامی وی به حساب می آمد و توضیح اینکه در دوران قاجار در منطقه هزارجریب ساکن بوده.

محمود میر عماد الدین در یكی از سفر ها كه از وری به پریم می رفت در روستای سركام از اسب بر زمین افتاد و دستش شكست و به ناچار در روستای سركام ماند. گروهی از نوكران خود كامه امیر ولی، زنی از روستای انگپام را با سگی ، بر درختی بستند و زن را بدین سان شكنجه می نمودند، خواهش مردم را برای رهایی زن نپذیرفتند و مردم به ناچار برای رهایی این زن به محمود میر عمادالدین پناه بردند.

محمود میر عماد الدین برای میانجیگری ، نزد نوكران امیر ولی رفت و خواهش كرد تا زن را آزاد نمایند. تركان با ریشخند پاسخ دادند كه برای رهایی زن دست به دامان امامان خود متوسل شود. سید با اندوه فراوان بر گشت و بر آن شد تا مردم را بر آنها بشوراند. اما بیم یورش امیر ولی و قتل و غارت او، منصرف شد. اما به خواب دیدن حضرت علی (ع) سبب شد تا به تحریك و تبلیغ مردم بپردازد .

سید برای بار دوم نزد نوكران امیر ولی رفت، ولی پاسخی جز پرخاش نشنید این با ر سید مردم را برای انتقام خواهی و رزم فرا خواند. مردم هم كه بر اثر سال ها تحمل ستم دل پرخونی داشتند، به گماشتگان امیر ولی حمله كردند و آنها را تار و مار نمودند و زن را از دست آنها نجات دادند و چند تنی كه زنده ماندند فرار نمودند.

كم كم مردم سراسر هزار جریب بر ضد مغولان برخاستند و كار محمود میر عماد الدین با لا گرفت و هزار جریب از چنگ مغولان رها شد.

هزار جریبی ها با این پیروزی با اخلاص به سید گرویدند و دیگر در سراسر هزار جریب از گماشتگان امیر ولی اثری نبود.

در همین سال بزرگان هر آبادی از دور و نزدیك به سید گرویدند به ویژه از دو آبادی پر جمعیت نوده و بولا هفتاد تن از مردان جنگی به او پیوستند كه مشهور ترین آنها امیر فخر الدین بو لایی بود. كم كم همه مردم هزار جریب پیرو و فرمانبردار او شدند.

سید چون همه مردم هزار جریب را موافق خود دید به سوی استر آباد حركت كرد تا دشمن خود امیر ولی را نابود سازد. او با سه هزار سواره و پیاده بدان سو حر كت نمود. امیر ولی زمانی به خود آمد كه از هر شو دچار حمله میر عمادالدین شد.

امیر ولی از معركه گریخت و سید بلافاصله به هزار جریب بر گشت تا دچار حمله امیر ولی نشود. لذا در سامان خود سنگر گرفت. امیر ولی با لشكر مجهز برای سركوبی میر عمادالدین آمد اما مردم هزار جریب مردانه مبارزه كردند و سپاه امیر ولی را درهم شكستند و امیر ولی بعد از این شكست سنگین گریخت و از آن پس یادی از هزار جریب ننمود. (این واقعه به احتمال قریب به یقیندر سال 775 هجری قمری اتفاق افتاد و این سال ، سال قیام محمود میر عماد الدین می باشد.)

هزارگری یا هزارجریب منطقه‌ی وسیعی در رشته‌کوه البرز است حد فاصل سوادکوه و گرگان.

در دو سمت شمال و جنوب از طرفی به جلگه مازندران و از طرف دیگر به سمنان و دامغان محدود می‌باشد. در تقسیمات کشوری از این واژه جز برای نامیدن یکی از دو بخش شهرستان نکا استفاده نشده است. قسمت‌هائی از هزارجریب در استان سمنان و گلستان واقع است.

در لغت‌نامه‌ی دهخدا از هزارجریب با واژه‌ی «ناحیه» نام برده شده است و با استناد به منابعی از حدود و توابع و معادن آن سخن رفته است. 

حدود هزارجریب

کنسول جمیز اَبُت در گزارشش از سفر به مازندران می‌گوید هزارجریب در جنوبِ نخستین «رشته تپه‌هائی» که در بخش مسطح مازندران می‌رویند و ناهمواری‌ها را تشکیل می‌دهند واقع است.

اسماعیل مهجوری می‌نویسد حد فاصل سوادكوه و استرآباد، هزارجریب نام دارد و سرزمین آن به دو بخش تقسیم شده است. چهاردانگه و دودانگه. چهاردانگه نیز سه قسم است: «چهاردانگه‌ی سورتیجی، چهاردانگه‌ی مسعود الملك و چهاردانگه‌ی شهریاری»

فرهنگ و آئین

گورستان سفید چاه در بخش یانه‌سر شهرستان بهشهر

زبان مردم هزارگری مازندرانیست با این حال در برهه‌هائی از تاریخ این منطقه تحت تسلط قومس بوده است. در هزارگری تا سده‌ی هشتم اسلامی همچنان مردمانی از جمله خاندان شهریار به دین نیاکان خود بوده‌اند تا اینکه در این سده بدست سادات عمادی مازندرانی اسلام پذیرفتند.

هزارجریب در کتب تاریخی

دریاچه میانشه در روستای چورت چهاردانه‌ی ساری

آبشار سنگ نو در شهرستان بهشهر

باداب سورت در چهاردانگه‌ی شهرستان ساری

در كتب تاریخی به خصوص تاریخ ابن اسفندیار ، تاریخِ مازندران، رویان و تبرستان ظهیرالدین مرعشی و ... به كرات از هزار جریب یا هزار گری نام برده شده است.

ه.ل رابینو کنسول دولت بریتانیا در رشت، در کتاب خود یعنی سفرنامه‌ی مازندران و استرآباد، مینویسد : «بلوك هزار جریب شامل دو قسمت است: یكی چهاردانگه دیگری دو دانگه. می‌گویند هزار جریب به فخر عمادالدوله پسر امام زین‌العابدین تعلق داشته. او پیش از وفات املاكش را میان سه پسر خود كه یكی از آنها از مادر دیگر بوده تقسیم كرد. بنابراین به دو برادر تنی باهم چهار ششم یا چهاردانگ و به نابرادری آنها دو ششم یا دو دانگ دیگر رسید.» افضل‌الملک نیز در سفرنامه‌ی خود روایت مشابهی دارد.

جیمز اَبُت نیز در سفرنامه‌ی مازندران (زمان محمدشاه قاجار) اطلاعاتی از هزارجریب و تقسیم آن به دودانگه و چهاردانگه بدست می‌دهد. در سفرنامه‌ی کلنل برسفرد لوات کنسول دولت بهیه انگلیس در استرآباد نیز نام و توضیحات مختصرِ چندین روستا از روستاهای هزارجریب که در مسیر حرکت وی بوده‌اند به چشم می‌خورد. 

منابع

1. Jump up ↑ «وجه تسمیه‌ی هزارجریب، چهاردانگه و دودانگه». مازندنومه.


2. Jump up ↑ «گزارش سفر كنسول ابوت به سواحل بحر خزر(۱۸۴۷ تا ۱۸۴۸)- بهره‌ی چهارم (ترجمه دكتر احمد سیف)». مازندنومه.


3. Jump up ↑ تاریخ مازندران (پوشینه‌ی ۱ صفحه‌ی ۲۹۶). اسماعیل مهجوری.


4. Jump up ↑ تاریخ تبرستان (پوشینه‌ی ۲ صفحه‌ی ۴۷ و ۴۸). اردشیر بزرگر.


5. Jump up ↑ «هزارجریب در سفرنامه‌ها». مازندنومه.


6. Jump up ↑ گریگوری ملگَُنُف،كرانه‌های جنوبی دریای خزر، ترجمان امیر هوشنگ امیری، كتاب سرا، ۱۳۷۶، ص