تبیان، دستیار زندگی

اقتباس از: http://files.spac.ir

به تازگی مشكلا‌ت كمبود مواد غذایی به تفصیل در یك سطح بین‌المللی مورد بررسی قرار گرفته است. اگر چه در بسیاری از كشورهای در حال توسعه سوء تغذیه وجود دارد اما این معضل تنها خاص مناطق یادشده نیست. در كشورهای غنی و ثروتمند هم بخشی از مردم از این مشكل رنج می‌برند. سوء تغذیه از كمبود كالری ناشی می‌شود اما كمبود پروتیین از كمبود كالری شیوع بیشتری دارد. به علت اینكه پروتیین‌های حیوانی گران هستند و اغلب كمتر از مقدار مورد نیاز در دسترس قرار دارند، به تازگی پروتیین‌های گیاهی مورد توجه زیادی قرار گرفته است. در بین انواع منابع جدید پروتیین، پروتیین لوبیای سویا در مقام اول قرار گرفته است. لوبیای سویا، مزایای زیادی نسبت به سایر منابع پروتیینی دارد. طی سالیان دراز از فرآورده‌های سویا به عنوان یك منبع پروتیین، كالری و اسیدهای چرب ضروری در اكثر كشورها استفاده شده است. وقتی آن را با پروتیین‌های حیوانی از نظر قیمت مورد مقایسه قرار دهیم، سودمندی این منبع پروتیینی بیشتر مشخص می‌شود. یك مزیت مهم لوبیای سویا بر سایر مواد پروتیینی، فراوانی آن است. انواع مختلف پروتیین‌های خوراكی سویا به طور صنعتی تولید می‌شود و در دسترس مردم قرار دارد، در حالی كه مسایل مربوط به انواع دیگر پروتیین هنوز از نظر اقتصادی، تكنیكی و قانونی حل نشده است. در حال حاضر بیش از 90 درصد روغن لوبیای سویا در ساخت مواد غذایی مصرف می‌شود. روغن سویا برای پیشگیری از بیماری‌های قلبی، مفید است. در این روغن لینولئات زیاد و اسیدهای اشباع كمتر وجود دارد. اگر چه توسعه و رشد زیادی در كیفیت روغن سویا ایجاد شده اما بازار فروش پروتیین‌های سویا هنوز نیازمند توسعه است. افزایش هزینه پروتیین‌های حیوانی، باعث شده كه كیفیت فرآورده‌های سویا بهبود یابد. در حال حاضر، نیمی از روغن مصرفی مردم از سویا تأمین می‌شود، مصرف بلغور به موازات روغن زیاد شده است و تصور می‌شود كه از نظر مقدار، نخستین فرآورده پروتیینی مكمل برای مصرف طیور و دام باشد. در واقع بلغور سویا یك عامل كلیدی در تولید ارزان گوشت طیور و دام است. همچنین بین كشاورزان درجه اهمیت آن بعد از ذرت و بیش از گندم، سیب‌زمینی، جو، پنبه و سایر محصولا‌ت زراعی شناخته شده است.

اهمیت غذایی و صنعتی سویا
سویا مهم‌ترین گیاه خانواده بقولا‌ت در توسعه تمدن‌های چین، كره و ژاپن بوده است. در ابتدا سویا برای تولید روغن كشت شد. از گیاه سویا می‌توان به عنوان مرتع، علوفه خشك، كود سبز یا علوفه تازه استفاده كرد. دانه‌های سویا ارزش غذایی زیادی دارند و در صنایع غذایی زیادی از آن استفاده می‌شود. از بخش‌های مختلف دانه، از روغن آن در ساخت محصول صنعتی بهره‌برداری می‌شود كه كنجاله سویا نیز در تغذیه دام‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرد. بعضی از مهم‌ترین موارد مصرف سویا در جدول شماره یك آمده است.

مصارف و اقتصاد فرآورده‌های سویا
مسأله اقتصاد صنعت سویا بسیار پیچیده است اما در مجموع سه بازار عمده برای دانه، روغن و كنجاله وجود دارد. روغن سویا یكی از اجزای اصلی بازار روغن خوراكی است و برای خوراك انسان به شكل‌های مختلف به‌خصوص مارگارین و روغن جامد فراوری می‌شود كه از این نظر با سایر روغن‌های نباتی رقابت می‌كند. كنجاله سویا به عنوان یك منبع پروتیینی برای اختلا‌ط با سایر خوراك‌های دام و مرغ هم مورد تقاضاست.
سویا برای خوراك انسان به موارد متفاوت دیگری تبدیل می‌شود كه البته مقدار آنها ناچیز است و تأثیر چندانی بر قیمت سویا ندارد، قیمت سویا در منطقه و جهان در مجموع تحت تأثیر تقاضا برای روغن و كنجاله است. كنجاله سویا در تغذیه مرغ و دام به عنوان پروتیین مصرف می‌شود. میانگین تولید كنجاله در حدود 79 درصد كل تولید دانه سویا بوده كه مقدار پروتیین آن حدود 50 درصد است. كنجاله سویا به عنوان یك منبع پروتیینی مانند كنجاله پنبه‌دانه، آشغال گوشت، پودر ماهی و گلوتن حدود 10 درصد نیاز حیوان به پروتیین را تأمین می‌كند. روغن سویا یك روغن خوراكی است كه پس از تصفیه، در تولید فرآورده‌های گوناگون برای تغذیه انسان مصرف می‌شود. دانه سویا حاوی 18 درصد روغن بوده كه مصارف اصلی در شكل روغن مایع برای آشپزی، سالا‌د، مارگارین و روغن جامد است. مقدار كمی نیز در تهیه بعضی از رنگ‌ها، روغن جلا‌ و رزین مصرف می‌شود.

سویا برای خوراك انسان به موارد متفاوت دیگری تبدیل می‌شود كه البته مقدار آنها ناچیز است و تأثیر چندانی بر قیمت سویا ندارد، قیمت سویا در منطقه و جهان در مجموع تحت تأثیر تقاضا برای روغن و كنجاله است. كنجاله سویا در تغذیه مرغ و دام به عنوان پروتیین مصرف می‌شود. میانگین تولید كنجاله در حدود 79 درصد كل تولید دانه سویا بوده كه مقدار پروتیین آن حدود 50 درصد است. كنجاله سویا به عنوان یك منبع پروتیینی مانند كنجاله پنبه‌دانه، آشغال گوشت، پودر ماهی و گلوتن حدود 10 درصد نیاز حیوان به پروتیین را تأمین می‌كند. روغن سویا یك روغن خوراكی است كه پس از تصفیه، در تولید فرآورده‌های گوناگون برای تغذیه انسان مصرف می‌شود. دانه سویا حاوی 18 درصد روغن بوده كه مصارف اصلی در شكل روغن مایع برای آشپزی، سالا‌د، مارگارین و روغن جامد است. مقدار كمی نیز در تهیه بعضی از رنگ‌ها، روغن جلا‌ و رزین مصرف می‌شود.

سویا به عنوان یك منبع تولید روغن با سایر گیاهان روغنی مانند خرما، آفتابگردان، بادام زمینی، پنبه دانه، كلزا، نارگیل و زیتون در رقابت است. قیمت روغن سویا بیش از قیمت كنجاله یا دانه سویا متغیر بوده و متأثر از میزان ذخیره و موجودی سویاست. مصرف فرآورده‌های سویا یعنی كنجاله و روغن تابع یكدیگر نبوده و قیمت آنها در بازار به طور مستقل تغییر می‌كند و تحت تأثیر وضعیت تولید از نظر روغن یا پروتیین سویاست. مصارف دیگر سویا به خصوص در امر تغذیه از اهمیت كمی برخوردار بوده و اثر ناچیزی بر قیمت سویا دارند.

.
تحولا‌ت سطح زیركشت سویا در جهان
سطح زیركشت سویای جهان در سال 2006 حدود 79410495 هكتار بوده است. به طور كلی میزان سطح زیركشت این محصول از سال 1991 به بعد افزایش داشته است. در سال گذشته میلا‌دی، آسیا 5/23 درصد، آمریكای شمالی 3/42 درصد، آمریكای جنوبی 31 درصد، اروپا 8/1 درصد، آفریقا 2/1 درصد و اقیانوسیه كمتر از 1/0 درصد از سطح زیركشت جهانی را به خود اختصاص داده‌اند. از میان كشورهای عمده تولیدكننده سویا، ‌ آمریكا مقام اول را داراست و پس از آن برزیل، چین، آرژانتین و هند در رتبه‌های بعدی قرار می‌گیرند.

تغییرات تولید در كشورهای عمده تولیدكننده
كل تولید جهانی سویا در سال 2006 حدود 179917302 تن بوده است. با وجود افزایش سطح زیركشت در سال 2006 نسبت به سال قبل آن، به دلیل كاهش نسبی متوسط عملكرد در سال یادشده، تولید جهانی به میزان 17/3 میلیون تن افزایش یافته است. براساس آمارها، تولید جهانی سویا در سال‌های پایانی دهه 90 نسبت به ابتدای آن حدود 8/42 درصد افزایش یافته و پیش‌بینی می‌شود كه تولید و تجارت سویا در سال آینده به 180 میلیون تن برسد. از كل تولید جهانی سویا در سال 2005، حدود 7/48 درصد در آمریكای شمالی، 4/34 درصد در آمریكای جنوبی، 6/14 درصد در آسیا، 7‌/1 درصد در اروپا، 6/0 درصد در آفریقا و كمتر از 1/0 درصد در اقیانوسیه تولید شده است. در مقایسه عمده‌ترین كشورهای تولیدكننده سویا نیز در سال 2005 آمریكا با تولید بیش از 4/73 میلیون تن مقام اول را داشته است و پس از آن كشورهای برزیل، آرژانتین و چین در رده‌های بعدی قرار دارند (جدول شماره3.)

بررسی روند عملكرد سویا در جهان
در سال 2006 متوسط عملكرد جهانی سویا برابر 2260 كیلوگرم در هكتار بوده است كه نسبت به سال قبل كمی كاهش نشان می‌دهد. با وجود این، در سال 1990 متوسط عملكرد جهانی 1898 كیلوگرم بوده كه در پایان دهه 90 این مقدار حدود 5/13 درصد رشد داشته است. عملكرد، شاخص كارآیی بخش كشاورزی در تولید سویا بوده و از این لحاظ میزان آن در كشور ها و مناطق مختلف متفاوت است. مقایسه مناطق و قاره‌های مختلف نشان می‌دهد كه آمریكای شمالی دارای بیشترین میزان متوسط عملكرد است و پس از آن به ترتیب آمریكای جنوبی، اقیانوسیه، اروپا، آسیا و آفریقا قرار دارند (جدول شماره 4.)

سطح زیركشت سویا در ایران
در سال زراعی 1385 سطح زیركشت سویا در ایران حدود 74461 هكتار بوده است. از نظر پراكنش جغرافیایی این محصول، بیش از 90 درصد از اراضی زیركشت سویا در استان‌های مازندران و گلستان قرار دارد. بنابراین وضعیت تناوب اراضی و به طور كلی الگوی كشت سالا‌نه در این دو استان نقش عمده‌ای در تعیین میزان سطح زیركشت سویا در سطح كشور دارد. برای مثال، افزایش 4/17 درصدی سطح زیركشت در بین سال‌های 1373 تا 1375 به طور عمده ناشی از افزایش قابل توجه آن در استان گلستان در این سال‌ها بوده است. در سال زراعی 1385 استان‌های ‌مازندران 6/40 درصد، گلستان 51 درصد، لرستان 3/3 درصد و سایر استان‌ها حدود 1/5 درصد از سطح زیركشت این محصول را به خود اختصاص داده‌اند (جدول شماره 5.)

تحولا‌ت تولید سویا در ایران
در سال زراعی 1385 میزان تولید سویا در ایران حدود 141 هزار تن بوده است. میزان تولید سالا‌نه در سال‌های 1373 تا 1385 نشان می‌دهد كه روند افزایش تولید متناسب با گسترش سطح زیركشت بوده است. در بین سال‌های 1372 تا 1374 تولید سویا دچار كاهش شده و سپس روندی افزایشی یافته است. به طوری كه پیش از این ذكر كردیم یكی از دلا‌یل این امر، پراكنش جغرافیایی خاص كشت سویا در كشور است. تمركز كشت سویا در استان‌های مازندران و گلستان باعث می‌شود تا منحنی تولید كشور وابستگی زیادی به میزان تولید در استان‌های یادشده داشته باشد. در فاصله سال‌های یادشده (1374-1372) به رغم افزایش نسبی تولید در سایر استان‌های كشور، كاهش تولید در استان گلستان و تا حدودی در مازندران باعث افت تولید كلی كشور شده است. در سال زراعی 1385 از كل تولید سویای كشور در استان گلستان و مازندران 97 درصد و سایر استان‌ها 3 درصد تولید شده است (جدول شماره 6.)