تبیان، دستیار زندگی

http://amoladabiat.blogfa.com/ نادعلی فلاح

  نام های دیگر قصه ها

آغاز قصه ها

اگر در بسیاری از مناطق ایران قصه با یکی بود یکی نبود، زیر گنبد کبود، غیر از خدا هیچ کس نبود و اصطلاحاتی از این دست شروغ می شود در مازندران به گونه ی دیگر است؛ یعنی اصولا قصه ها آغاز ویژه خودش را دارد وآن هم بستگی به راوی و نوع قصه متفاوت می باشد. بیش از دویست قصه وسرگذشت و...که نویسنده از راویان مختلف ضبط وثبت نمود، آغاز آن ها به شکل دیگر است. بیشترین درصد آماری با اته(attə=یکی) یا به طور کلی با عنوان نا شناخته شروع می شود. مثل پادشاهی بود ، یک روز بود، یک پادشاهی بود و....یا این که راوی بدون کلام ویژهای وارد قصه می گردد. به ویژه در سرگذشت ها. مثل: نجما و رعنا عاشق و معشوق بودند، طالب بود و زهره ، گربه رفت جنگل تا شکار کند، پلنگ عاشق مینا شد و.... بقیه موارد که در جدول شماره ی یک آمده است بسیار اندک است.

        اما اگر راوی ای قصه اش را با یکی بود یکی نبود واصطلاحاتی از این دست آغاز کند از دو حالت خارج نیست:

      1-قصه گو تحت تاثیر قصه گویی خارج از استان بیان می دارد مثل مرحوم شکوفه مرادی که قصه اش را با یکی بود یکی نبود غیر خدا هیچ کس نبود شروع می کرد، تحت تاثیر محیط تهران عنوان می نمود. چرا که سال های سال درتهران زندگی می کرد و خودش هم عنوان می کرد:زمانی که در تهران زندگی می کردم، خانم ها دور هم جمع می شدند و من برای آن ها قصه تعریف می کردم.

      2-قصه گو می خواهد قصه اش را به زبان فارسی تعریف کند بالطبع تقلیدی ازقصه های جای دیگر می کند به خصوص اگر جوان باشد.

تعداد ودرصدتقریبی آغاز قصه های ضبط شده  :

جدول شماره ی(1)

         در جدول تقریبی  فوق مشاهده می گردد، آغاز داستان با یکی یا شخصیت ناشناس بالا ترین درصد آماری را داراست.

پایان قصه ها

   بسیاری از قصه های چاب شده درجاهای دیگر ایران، با اصطلاحاتی مثل قصه ی ما به سر رسید آقا کلاغه به خونه اش نرسید واصطلاحاتی نظیرآن انجام می یابد ولی در مازندران بیشتر با مکث معنی دار و بدون کلام ویژه ای پایان  می یابد. مثل به او انعام داد. یا بهت نگفتم از دست تو کاری ساخته نیست! یا فلان جا تا فلان جا ازآن او شد و.....در جدول شماره دو نشان داده  شده است که بیشتر قصه ها بدون کلام ویژه ای پایان می پذیرد.حتی در بعضی موارد قصه آن گونه تمام می شودکه خواننده یا شنونده انتظارش راندارد.

 تعداد ودرصد پایان قصه های ضبط شده.

جدول شماره ی(2)

تمهیدات قصه ها

  تمهیدات در لغت به معنی گسترانیدن، هموار کردن، آماده کردن،آراستن، مقدمه چیدن، مقدمه چینی و زمینه سازی (فرهنگ معین جلد اول ص1143 ،فرهنگ اصطلاحات ادبی ص 89)وگستردن ، پخش کردن، ساختن و...(فرهنگ واژه های فارسی سره ص63)معنی می دهد.

        منظور ازاصطلاح تمهیدات؛ یعنی این که راوی حین قصه گفتن، وقتی از یک مکان به مکان دیگر یا از شخصیت به شخصیت دیگریا از یک ماجرایی به ماجرای دیگرمی پردازد، از روشی استفاده می کندتا هم نظر شنونده را به خود جلب کند و هم ماجرای قصه را از هم تفکیک نماید و قضیه را جمع وجور کندتا شنونده یا خواننده سردر گم نشود.

       تمهیدات به کار گرفته شده در قصه های مازندرانی با قصه های فارسی متفاوت است. از مجموع قصه های ضبط  وثبت شده ،در سه مورد که یکی به اصطلاح سرگذشت و دو دیگر قصه است راویان از اصطلاحات شبیه اصطلاحات متداول در فارسی استفاده نمودند. مثلا درسرگذشت پریزاد یاحاجی وشه کوه راوی حین بیان ماجرا دست به تمهیداتی می زند، می گوید:

از قراخان پادشاه که در شه کوه نیشتبئه (ə(?az qarâxân pâəšâ ke dar šah ku ništbe? =   از قراخان پادشاه که در شه کوه می نشست....

        یا:اسا این، بشنو از حاجی(?əsâ ?in bəšnu ?az hâji)= حالا این، از حاجی بشنو....

      راوی دیگر در قصه ای می گوید: اسا(?əsâ=حالا)هچی چن کلمه از اون دختر بشنو....

      حالا چن کلمه از اون پادشاه زاده بشنو...

     اون وقت چن کلمه ازاین(سگ seg=پسر)بشنو...

      حالا چن کلمه از این ها بشنو....

       ولی در بسیاری از قصه ها و سرگذشت ها راویان روش های دیگری به کار می برند. با توجه حوادث داستان می گویند:

      آن طرف کل عباس می دانست که آن ها می آیند و...

      یا:کل عباس ازاون طرف آمد و...

     یا در داستانی دیگر:دختر وپسر خوابیده بودند، وزیر می آد تو باغ....

    دریک قصه ی دیگر: خلاصه مدت ها می گذره و این چن سال سپری می شه و حاجی  از حج را می افته می آد....

     خلاصه روزی روزگاری این طلسم می شکنه و...

    باز در داستانی: یک دفعه دختر شاه اومد....

     این قسمت را داشته باش اون طرف قضیه...

    آن ها باید بیرون برن بالاخره....

            اما بسیاری از راویان، بدون کلام ویژه ای یا اصطلاحی به موضوع یا قهرمان دیگر می پردازند. مثلا در داستان ملک ابراهیم که از نامادری صحبت می کند ناگهان ازملک ابراهیم می گوید.یا این که بدون کلام ویژه ای با تغییر لحن به دختر   می پردازد. بدین صورت: دختر او را از پنجره دید، وارد ماجرای داستان می شود.

    نکته آخراز یک سرگذشت ضبط شده در زمان های مختلف از دو راوی؛ پریزاد یا شه کوه وحاجی تمهیدات اندیشیده شده بدین گونه است:راوی اول که معمولا قصه گوست وکمتر سرگذشت تعریف می کند و حتی روایت پریزاد را به  گفته  خودس  کامل  بلد  نبود، در حین  قصه  می گوید: ازپادشاه قراخان  که در شه کوه  می نشست...یا:حالا این،بشنو از حاجی....ولی راوی دوم که اصولا سرگذشت گوست، تمهیداتش این گونه است:یک قراخانی بود، همان طرف شه کوه... یا: پری خان آمد سر چشمه....

      حالا هر دو راوی از یک منطقه اند وتقریبا هم سن وسال و بی سواد و شغل مشترک. منتها یک راوی که سرگذشت تعریف  می کند، خوش آواز ودارای لحن مخصوص به خود می باشد.

      اما تمهیدات اندیشیده شده در قصه هایی که چاپ گردید و اصولا هم باز نویسی شده است به فارسی بسیار نزدیک است. مثلا در کتاب افسانه های شمال (مجموعه اوسانه بگو)از سی وهفت قصه پنج قصه  ودرافسانه های دیار همیشه بهار از پنجاه وهشت قصه بیست و هفت قصه از تمهیدات نظیر حالا بشنویم از فلانی وامثال آن استفاده گردید،در حالی که تاریخ چاپ اثر اول جلوتر از اثر دوم است.

        در کتاب افسانه های مردم مازندران از چهل دو قصه نوزده قصه از تمهیدات شبیه به فارسی استفاده گردید.

    در کتاب افسانه های ایرانی به روایت امروز ودیروز که نوزده قصه از مناطق مختلف مازندران آمده است ،سه قصه از همان شیوه ی معمول در فارسی استفاده شد ودر بقیه ی آثار بررسی شده موردی وجود نداشت.ناگفته نماند قصه هایی که در کتاب افسانه های ایرانی به روایت امروز دیروز ثبت گردید، چون راویان به زبان فارسی بیان داشته اند.  به احتمال زیاد سعی نمودند، از شیوه فارسی بهره ببرند و به فارسی نزدیک گردند چرا که پژوهشگران فارس زبان بودند یا حداقل مازندرانی نمی دانستند.

حرکات وحالات قصه گو

منظور همان ژست یا طرز حرکت واعمال قصه گوهنگام قصه گفتن است.

      روای هنگام قصه گویی اعمال وحرکاتش طوری نیست که ما از طریق آن بتوانیم شخصیت قهرمانان را بشناشیم. اصولا هر قهرمانی در قصه باید حرکات وسکنات ویژه ی خود را داشته باشد؛ مثلا شاه دارای رفتار مخصوص به خود باشد و وزیر هم همین طور، چوپان هم باید رفتار ویژه خود را داشته باشد و کشاورز هم همین گونه.

      شاید در بعضی جاهای ایران روای مطابق شخصیت قصه از خود اعمال و رفتار نشان دهد و شنوند و خواننده با توجه به حرکات و سکنات راوی پی به شخصیت قهرمانان قصه ببرد اما در مازندران به گونه دیگر است. مثلا گفتگوی دو یا چند قهرمان؛ چه از طبقه ی پایین و چه از طبقه ی بالا به هم شبیه است. منتها بعضی از راویان که بر زبان فارسی مسلط اند، زمانی که پادشاه از روی تعجب یا هرعلت دیگر با خودش واگویه می کند، به فارسی بیان می دارند. مثلا وزیر یا یک آدم حقه باز کاری انجام دهد تا پادشاه را گول بزند وایشان متوجه گردند، چنین رفتاری از طرف پادشاه سر می زند.

       اما قهرمانان قصه را از طریق لباس ، زین و برگ اسب، محیط زندگی و...  می توان  شناخت. به عنوان نمونه چوپان یا یک آدم معمولی و عادی، وزیر یا شاهزاده ای را می بیند می گوید: از لباسش و ظاهر اسب او برمی آیدکه باید وزیری یا شاهزاده ای یا آدم درباری و شخصیت مهمی باشد. از طرفی اگر راوی بخواهد یک چیز عجیب و به زعم خودش غیر قابل باور را بیان دارد و طرف مقابل را بقبولاند، لحن کلام او تغییر می کند. مثلا از زن بسیارپاکدامن  که در هر شرایط  و در بد ترین وضع خودش را از نا پاک حراست وحفظ می نماید یا از زنی که از همه شجاع تر و مردانه تر در برابر حوادث و ناملایمات می ایستد، یا عکس آن فردی که در هر شرایط خیانت می کند، لحن کلامش مطابق اعمال او تغییر می کند تا شنونده را متقاعد سازد مبنی بر این که سخنی که می گویم صد در صد درست است.

ملاک ومعیارقصه گویی

  آن چه در قصه گویی ملاک است، زبان، لحن و حالت قصه گو هنگام قصه گفتن است. مثلا هر چه قصه گو نسبت به مکان و شنونده صمیمی تر باشد و احساس راحتی کند، قصه اش طبیعی تر جلوه می کند. اگر فرد غریبه یا یک غیر زبان محلی برقصه گو وارد گردد یا این که راوی انسان خجالتی باشد یا زن باشد و پژوهشگر مرد، لحن قصه گو تغییر می کند؛ سعی می کند واژگانی به کار ببرد که به زعم خودش بر مهمان اساعه ادب ننماید.در حالی که در بسیاری از موارد وقتی که قصه گو طرف مقابل را محرم خود بداند و با اواحساس خودمانی و یکی بودن بکند و هم سن وسال باشند،از کلمات عامیانه تا حد رکیک ابایی ندارد. وگاهی وقت با دیدن ابزار کار مثل ضبط صوت ودیگر وسایل تحقیق  تغییراتی در آن شخص ظاهر می شود و حالت و لحن قصه گو متفاوت تغییر می کند.

         اگر قصه گو، شنونده یا پژوهشگر را بشناسد و مکان زندگی او را بداند، وقتی از جا و مکان درقصه صحبت می کند جایی را شاهد مثال می آورد که مخاطب بشناسد. حال اگر او را نشناسد ، مثالش جایی است که خود راوی بر آن جا اشراف وآگاهی دارد. در حالی که قصه به زعم او در جای دیگری اتفاق افتاد. به عنوان نمونه راوی در حین قصه گفتن، می گوید: مثلا محله ی شما یا فلان محله  یا فلان شغل و فلان رسم که مخاطب او آگاهی دارد.

          راوی باید سرحال، شاداب و به دور از کسالت باشد. اگر ناراحت و مریض باشد، مطمئنا بر نحوه ی قصه گوی او تاثیر منفی می گذارد. بعضی قسمت ها را فراموش می کند یا این که زود سر وته قضیه را جمع و جور می کند و از کنارش مختصر می گذرد.

        نکته ای که در بسیاری از راویان مشاهده می گردد، بعضی با فروتنی عنوان می دارند که قصه یاد مان رفت یا خوب وکامل بلد نیستم. آدرس فرد یا افراد دیگر را می دهند تا  قصه ی کامل تر و بهتری را ثبت وضبط نمایی. ولی بعضی از قصه گوها با غرور تمام می گویند: من از همه بهتر بلدم ، دیگران فلان قصه یا سر گذشت را خوب بلد نیستند و نمی توانند خوب سر وته قضیه را جمع و جور کنند و شنونده را متوجه داستان نمایند. با بیان هر قسمتی تاکید می کنند خوب متوجه شدی؟ این جا این جوری است و آن جا آن گونه است و دیگران خوب  نمی توانند شما را متوجه کنند حتا بعضی از راویان با این که کم سن وسال اند، هنگامی که از آن ها پرسش شود کجا یادگرفتی یا از کی شنیده ای می گوید:من خودم بلد بودم، یا جایی که شنید  آدرس درست وحسابی نمی دهد.