تبیان، دستیار زندگی

کبد مخروطی شکل بوده و سطحی صاف، نرم و لاستیک مانند دارد. رنگ آن قهـوه ای متـمـایل بـه قـرمز تـیـره است. کبد از دو بخش بنام لوب بزرگ وکوچک تشکیل یافته است. وزن آن از ۱.۲ تا ۲.۵ کیلوگرم متغیر بوده و با ابعاد ۲۰ سانـتـی مـتـر طـول در ۱۷ سانتی متر عرض و ضخامت ۱۲ سانتی متر است. قسمت اعظم کبد از سلول هایی موسوم به هپاتوسیت ها تشکیل یافته است. کارکردها و وظایف متعدد کبد آن را به یک عضو بسیار حیاتی و مهم تبدیل ساخته است.

۸۰ درصد سلول های کبدی را هپاتوسیت ها (Hepatocytes) تشکیل می دهند. هپاتوسیت ها، سلول های بزرگی هستند با یک یا دو هسته که هسته آن ها درشت، کروی، روشن و دارای هستک مشخص است. سلول های کبدی یکی از پرکارترین سلول های بدن هستند که هر سلول به تنهایی هم به عنوان یک غده مترشحه داخلی و هم به عنوان یک غده مترشحه خارجی عمل می کند. با میکروسکوپ الکترونی، سلول کبدی دارای شبکه آندوپلاسمی دانه دار و صاف بسیار گسترده، دستگاه گلژی توسعه یافته، ریبوزوم های آزاد، میتوکندری های فراوان و لیزوزوم می باشد. سطوحی از سلول کبدی که در مجاورت سینوزوئیدها قرار دارند حاوی میکرویلی های متعددی هستند و سطح تماس هپاتوسیت با خون را افزایش می دهند. سطحی از هپاتوسیت که در مجاورت هپاتوسیت دیگر قرار دارد دارای فرورفتگی ناودان مانندی است که کانالیکول صفراوی را بوجود می آورد. هپاتوسیت ها چربی و قند را ذخیره می کنند.

علاوه بر این تهیه آلبومین، پروترومبین و فیبرینوژن به عهده هپاتوسیت هاست. سلول های کبدی در بدن اعمال زیادی را انجام می دهند.

- پروتئین سازی:سلول های کبدی پروتئین های متعددی را سنتز و بطور مداوم به خون ترشح می کنند که از جمله آن ها می توان آلبومین، پروترومبین، فیبرینوژن لیپوپروتئین ها و هپارین را نام برد.

- ذخیره سازی: سلول های کبدی قادر به ذخیره سازی مواد مختلفی می باشند که از جمله آن ها می توان به تری گلیسریدها، گلیکوژن و ویتامین ها اشاره کرد. تجمع چربی زیاد در هپاتوسیت ها باعث پیدایش شرایطی به نام کبد چرب می گردد که قابل برگشت است.

- اعمال متابولیک: از مهمترین اعمال متابولیک سلول های کبدی، گلوکونئوژنز یا تبدیل چربی ها و اسیدهای آمینه به گلوکز و دامیناسیون اسیدهای آمینه برای تولید اوره است.

- سم زدایی: سلول های کبدی با استفاده از آنزیم های شبکه آندوپلاسمی صاف خود و به طرق اکسیداسیون و متیلاسیون، مواد متعددی نظیر الکل، استروئیدها، باربی تورات ها را غیرفعال می سازند.

- ترشح صفرا: تولید و ترشح صفرا از اعمال خارجی کبد است. مهمترین اجزای تشکیل دهنده صفرا، علاوه بر آب و الکترولیت ها، اسیدهای صفراوی و بیلی روبین را می توان نام برد. بیلی روبین از تجزیه هموگلوبین که به صورت غیر محلول در آب و خون وجود دارد، توسط هپاتوسیت ها گرفته شده و به صورت محلول در آب درآمده و به کانالیکول های صفراوی ترشح می شود.

کبد دارای۴ لوب جداگانه است که با یک بافت پیوندی بسیار نازک به نام کپسول گلیسون احاطه شده است.

فضای سه گوشی است که در رئوس لوب های مجاور دیده می شود. هر فضای پورت پر از بافت همبند و حاوی شریان، ورید و مجرای صفراوی است. ورید موجود شاخه ای از ورید باب و شریان موجود شاخه ای از شریان هپاتیک است. مجرای صفراوی، صفرای مترشحه توسط سلول های کبدی را دریافت می کند.

سلول های کبدی در هر یک از لوب ها به هم پیوسته و صفحاتی را تشکیل داده اند که به صورت شعاعی از مرکز به محیط کشیده شده اند. صفحات کبدی توسط سینوزوئیدها از یکدیگر جدا شده اند. هر سلول در دو سطح خود با هپاتوسیت های مجاور و در سطح دیگر با سینوزوئیدها در تماس است.

سینوزوئیدها، کانال های عروقی وسیعی به قطر۳۰ ۱۰ میکرومتر می باشند که در حد فاصل صفحات کبدی قرار گرفته اند. خون را از شریان ها و وریدهای توزیع کننده دریافت و در مرکز لوب ها به ورید مرکزی تخلیه می کنند.

در وسط هر لوب قرار گرفته و خون سینوزوئیدها را دریافت می کند. از نظر ساختمانی سلول های آندوتلیال پوشاننده ورید مرکزی به وسیله الیاف رتیکولر پشتیبانی می شوند.

ورید باب یا پورت که ۷۵ درصد خون کبدی را تامین می کند حاصل مواد غذایی جذب شده در دستگاه گوارش می باشد. این ورید از ناف کبد وارد و انشعابات آن در فضای پورت، وریدهای پورتال یا بین لبولی نامیده می شوند و انشعاب وریدهای پورتال در محیط لوب ها منتشر شده و وریدهای توزیع کننده را به وجود می آورند. از وریدهای توزیع کننده انشعاباتی به نام وریدچه های ورودی خارج و به سینوزوئیدهای کبدی منتهی می شود. خون سینوزوئیدها به ورید مرکز لبولی تخلیه می گردد. از به هم پیوستن این وریدها، وریدهای تحت لبولی بوجود می آید. از به هم پیوستن این وریدها هم ورید کبدی به وجود می آید که آن نیز به نوبه خود، خون را به بزرگ سیاهرگ زیرین می ریزد.

شریان کبدی که شاخه ای از شریان سیلیاک می باشد، خون اکسیژن دار را به کبد حمل می کند. شریان کبدی نیز از ناف کبد وارد و انشعابات آن مسیر ورید پورتال را طی کرده و انشعابات نهایی آن ها شریانچه های ورودی را بوجود می آورند که خون خود را به درون سینوزوئیدها می ریزند. در سینوزوئیدها خون شریانی و وریدی مخلوط شده و به ورید مرکزی تخلیه می شود.

محل ورود رگ های خونی و خروج صفرا است. و دو نوع جریان خون دریافت می کند. مقدار زیاد آن از طریق ورید باب (از روده، معده و طحال) وارد کبد می شود و مقدار خیلی کمی خون از طریق شریان کبدی به کبد می رسد.