مکتب نقاشی قاجار به آثار نقاشی اطلاق میشود که در دوره زند شروع شد و تا دورهٔ قاجار و کمی پس از آن امتداد یافت.
این شیوه به عنوان سبکی منسجم و مکتبی متشکل در نقاشی ایران از جایگاه ویژهای برخوردار است که همه ویژگیهای موضوعی و کاربردی یک مکتب نقاشی را دارد.
این شیوه بیشتر از تلفیق ویژگیهای هنر نقاشی سنتی ایرانی با عناصر و شیوههای از نقاشی اروپایی شکل گرفت. هرچند آثاری نزدیک به این شیوه از دوره صفوی در ایران تاحدی مرسوم بود و «فرنگی سازی» نامیده میشد، اما ابتدا در دوره زند و در ادامه آن در دوره قاجار شکل مشخص خود را یافت.
پرورش هنر نقاشی بیشتر وابسته به دربار بود و شاهان و شاهزادگان مهمترین سفارش دهندگان آثار هنری و تنها حامیان هنر بودهاند.
در روزگار فتحعلی شاه سبک «دیوار نگاری» شروع شد. دیوار نگارههایی زیبا از آقا محمدخان و فتحعلی شاه در کرج، در خرابههای «کوشکی» در نزدیکی مدرسه جدید کشاورزی به خوبی یادآور نقاشی دوره قاجار است.
آغاز شیوه نقاشی دوران قاجار را باید در دوران افشار و زند جستجو کرد. اما به سبب کوتاه بودن این دو دوره و ناآرامیهای مختلف سیاسی و اجتماعی آثار چندانی از درورانهای افشار و زند بر جای نماندهاست.
از کتب تصویر شده این دوران میتوان به تاریخ جهانگشای نادری اشاره کرد. از استادادان دوره افشار میتوان به محمد علی بیگ، ابدال بیگ، داوود نقاش، محمدرضا هندی و هادی نقاش اشاره کرد.
نقاشی دوران زند که خود ادامه دهندهْ سنت فرنگی سازی صفوی بود، با مختصر تغییری به دورهْ قاجار انتقال یافت. میتوان گفت که مکتب موسوم به «قاجاری» در واقع از دوره کریم خان زند آغاز شد.
در زمان فتحعلیشاه شرایط برای تجدید حیات هنر درباری مناسب بود. شاه قاجار شماری از برجستهترین هنرمندان را در پایتخت (تهران) گرد آورد، وآنها را به کار نقاشی پردههای بزرگ اندازه برای نصب در کاخهای نوساخته گماشت.
ایل قاجار ترکانی در خدمت صفویان بودند که در اوایل سدهٔ سیزدهم بر ویرانههای قلمرو کریم خان زند با بی رحمی به قدرت رسیدند.
نخستین سالهای فرمانروایی فتحعلیشاه همزمان با جنگهای ناپلئون در اروپا بود و کشمکشی سیاسی میان انگلستان و فرانسه در دربار ایران جریان داشت (که به پیروزی انگلیسیها انجامید، زیرا هدایای گرانبهاتری با خود آوردند). فتحعلیشاه نیز در ضمن برقراری رابطهٔ سیاسی، در گیر جنگ با روسها شد.
هیچ گاه پیش از این چنین تماس نزدیک و پیوستهای میان ایران و قدرتهای اروپایی برقرار نشده بود. دیپلماتها و مأموران اروپایی در تهران استقرار یافتند و مسافران فرنگی، دسته دسته، سراسر قلمرو شاه را زیر پا گذاشتند. بیشتر اطلاعات دست اول ما دربارهٔ نقاشی این دوره بر پایهٔ گزارشهای این گردشگران استوار است.
نقاشی دوره قاجار که از اول قرن نوزدهم میلادی شروع میشود و تا اوائل قرن بیستم ادامه مییابد را میتوان به دو دوره کلی تقسیم کرد:
از آغاز تا اواخر سلطنت ناصرالدین شاه که نقاشان در این دوره مواردی از نقاشی خارجی را که به مذاقشان خوش میآمد، انتخاب و آن را در سنت خود ادغام کردند که تلفیق شیوههای نو و کهنه منجر به شیوه نقاشی متمایزی شد که کاملاً ایرانی بود؛
و دوره دوم مقارن با سلطنت ناصرالدین شاه و پس از او که در این دوره روز به روز محدویت هنر درباری آشکار تر و محسوس تر میشد و نقاشی رسمی و کلاسیک نیازهای فرهنگی و هنری زمان را برآورده نمی کرد.
نگارگری قاجاری در این دوره نقاشی روی بوم رواج یافت. نقاشیها بسیار متأثر از نقاشی غربی بودند. پرتره کشیدن خاصه بسیار مورد توجه قرار گرفت. تنها از فتحعلیشاه تعداد بیست پرتره باقی مانده است.
یک شیوهٔ دیگر نقاشی هم برای تزیین قلمدان، قاب آینه، جعبه آرایش و دیگر اشیای تزئینی به کار رفت که نقاشی زیرلاکی نامیده شد. در این شیوه نقاشی را با لایهای از ورنی میپوشانند.
نوع دیگر نقاشی این دوران گل و مرغسازی است که در اواخر صفویه آغاز شد و در دورهٔ قاجار رواج یافت. از چهرههای مهمتر نقاشی دوران قاجار میتوانیم به صنیعالدوله (ابولحسن خان غفاری)، کمال الملک (محمد غفاری) و محمود خان ملک الشعرا (صبا) اشاره کنیم. از آثار صنیع الملک میتوانیم به نگارگری هزار و یک شب، ۱۸ نگارهٔ لیلی و مجنون و نقاشیهای روزنامه دولت علیه ایران اشاره کنیم.
در آثار کمال الملک نیز تالار آینه، فالگیر بغدادی و غروب شمیران از همه مهمتر هستند. از آثار محمود خان ملک الاشعرا هم میتوانیم به تابلوی استنتاخ اشاره کنیم. ابوتراب غفاری و میرزا موسی از نقاشان دیگر این دورهاند.منبع : سایت تبیان زنجان
