ساسانیان، نقاشى سغدى و نقاشى مانوى
با تأسیس امپراتورى ساسانى شرایط سیاسى و اجتماعى تازه بهوجود آمد که در تحول هنر ایرانى تأثیر قاطع گذاشت.
شالودهٔ هنر ساسانى در زمان پادشاهى اردشیر یکم ریخته شد. تأثیرات غربى بر هنر ساسانى غیرقابل انکار است، لیکن هنر ساسانى براساس عناصر کهن ایرانى و آسیاى غربى پایهریزى شده است. هنر ساسانى از برخى ویژگىهاى هنر پارتى هم بهره گرفت و در مجموع زبان تازهاى را بهوجود آورد که عمیقاً از قابلیتهاى ذوق و اندیشهٔ ایرانى برخوردار بود. البته وجه شاهانه در هنر ساسانى غالب است، اما کاربرد انواع نقشمایههاى گیاهى و جانورى با معانى نمادین نیز در هنر ساسانى معمول بود. تکرار این مواد تصویرى بیش از همه با مقاصد تبلیغ سیاسى و ترویج آئینى ارتباط داشت.
در هنر ساسانى نمادپردازى بر بازنمایى واقعگرایانه ترجیح داشت. در اواخر عصر ساسانی، تأثیرات هند و آسیاى میانه افزایش یافت.
مجموع مدارک عینى از دیوارنگارى ساسانى به تکه نقاشىهاى دیوارى ایوان کرخه (حوالى شوش)، حاجىآباد (فارس)، حصار (دامغان)، تصاویر طرحگونهٔ تختجمشید و نیز بقایاى دیوارنگارههاى دورا - اُروپوس و شوش، خلاصه مىشود. در یک نگاه کلی، این آثار ادامهٔ نقاشىهاى پارتى است.
بههرحال عصر ساسانى شاهد مرحلهاى با اهمیت از تحول زیبایىشناسى ایرانى بود. دستآوردهاى هنر این دوره از غرب تا آتلانتیک و از شرق تا چین نفوذ کرد و سپس تا دیر زمانى پس از انقراض سلسلهٔ ساسانى نیز پایدار ماند.
در دوران پیشا اسلامى نواحى نواحى بخارا و سمرقند به نام سُغه خوانده مىشد. از سدهٔ پنجم تا ربع اول سدهٔ هشتم میلادی، شکوفایى هنرى بىسابقهاى در این نواحى پدید آمد. این دوره مقارن بود با فعالیت بازرگانان سغدى در این نواحی. در آن زمان، دیوارنگارى در معابد، کاخها و خانههاى سغدیان رواج بسیار یافت. بقایاى آنها در افراسیاب (سمرقند)، ورخشا (نزدیک بخارا) و خصوصاً پنجیکنت (حوالى سمرقند) کشف شده است.
نقاشى سغدى از تنوع قابل ملاحظهاى برخوردار بود. موضوعات مذهبی، حماسی، تاریخ و عامیانه در آنها بهکار مىرفت. شاید سنت اولیهٔ نقاشى سغدى بر هنرهاى پارتى و خوارزمى استوار شده باشد. مضمونهاى حماسى و تاریخى بیشترین اهمیت را در دیوارنگارى سغدى داشتند.
دیوارنگارى سغدى از تأثیر جریانهاى فرهنگى منطقه دور نماند. نقاشان سغدى موازین هنرى خاص خود را تا زمان تسلط اعراب حفظ کردند. بعدها ترکان مسلمان با جذب الگوهاى فرهنگى سغدیان عامل انتقال دستآوردهاى هنرى آنان به نواحى باخترى شدند.
