تبیان، دستیار زندگی

هر عاملی كه باعث ایجاد ناتوانی در انسان شود، از مصادیق بیماری‌ها محسوب می شود. یادگرفتن بخصوص در دوران تحصیل یك توانایی است و مشكلات سلامت روان كه باعث درجه‌ای از ناتوانی در انسان و گاهی اضطراب بیش از حد می شود، بیماری است و باید برای درمان آن نزد درمانگر توانا رفت.

بین 10 تا 20 درصد افراد جامعه ممكن است درجاتی از مشكلات روانی داشته باشند، كه درمان آن نیازمند مراجعه به پزشك است. توجه به این نکته ضروری است که هر بیماری روانی به منزله دیوانگی نیست و زمینه‌های فردی یا ارثی، عوامل رفتاری و عوامل محیطی از علل بروز بیماریهای روانی می باشند .

همة دانش آموزانی كه وارد مدرسه می‌شوند آرزوی مشتركی دارند و آن ورود به دانشگاه و ادامة تحصیل است ولی امكان اینكه همه بتوانند در رشته مورد علاقه خود قبول شوند وجود ندارد. اگر انحصاراً ورود به دانشگاه برای دانش‌آموزان معیار موفقیت و ارزش شود می تواند موجبات افسردگی آنها را فراهم كند.

واقع گرا نبودن و داشتن آرزوهای بزرگ و عدم توجه به محدویت‌های جامعه از زمینه‌های دیگر بروز افسردگی است که مهارآنها تلاش همه جانبه ای را از طرف مسئولین و آحاد جامعه می طلبد.

كنترل عوامل محیطی، فردی، ژنتیكی و شناختن توانایی‌های هر فرد در داشتن احساس خوشبختی، از عواملی می باشد كه باتغییر ‌آنها می‌توان یك زندگی خوب و سالم درجامعه ایجاد كرد.

امروزه در نقش و وظایف مدارس بسیاری از كشورهای جهان دگرگونی های عظیمی رخ داده است. این تحولات باعث شده تا علاوه بر نقش سنتی مدرسه یعنی آموزش صرف و رشد مهارت هایی مانند خواندن و نوشتن و اكتساب دانش، نقش پرورش روان و تكامل انسان نیز مورد توجه قرار گیرد.

در حال حاضر در بسیاری از كشورها فعالیت های پرورشی و بهداشتی وسیعی به عهده مدارس گذاشته شده است كه مطالعات حكایت از نتایج و پیامدهای مثبت آن دارد.

در كشور ما نیز با توجه به خیل عظیم دانش آموزان و همچنین نقش سلامت روان در پرورش كودكان و نوجوانان ، توجه بیشتر به نقش پرورشی مدارس ضرورت تام دارد. حال زمان آن است كه با ایجاد زمینه های مناسب به ارتقای بهداشت روان و سطح سلامت در مدارس پرداخته و شرایطی فراهم شود تا مسئولان مدارس، برنامه ریزان، مشاوران، روان شناسان و دیگر دست اندركاران آموزش و پرورش از طریق آشنایی با موضوعات بهداشت روان، نونهالان این آب و خاك را برای دست یابی به روان سالم یاری دهند. بهداشت روان صرفاً در محیط سالم فیزیكی به دست نمی آید بلكه محیط سالم روانی نیز یك اصل مهم است. چه بسا كه محیط فیزیكی كودكان، سالم و آرام باشد اما محیط روانی آنها از درون ناامن و اضطراب انگیز باشد.

بهداشت روان نوجوانان وجوانان

بهداشت و سلامت روان نوجوانان وجوانان موضوعی است كه به توجه جدی نیاز دارد. امروزه با استفاده از برنامه های مختلف مانند آموزش مهارت های زندگی، آموزش بهداشت روان ، مداخلات بهداشتی مبتنی بر مدرسه و نیز درمان های تخصصی، می توان به كودكان كمك كرد تا زندگی مفیدتر و رضایتمندانه تری داشته باشند.

همه كودكان در زندگی خود با استرس های شدیدی روبه رو می شوند كه بخشی از آنها ناشی از تغییرات رشد بهنجار كودكان است، مانند رشد و تغییرات هورمونی و همچنین تغییراتی كه در ارتباط با والدین و اجتماع رخ می دهد. استرس های دیگر از عمومیت کمتری برخوردار است و شامل فشار برای پیشرفت در مدرسه ، نقل و انتقال خانواده ، نزاع والدین ، طلاق، تغییر مدرسه یا فشار دوستان برای سوء استفاده از مواد می شود.

بسیاری از نوجوانان وجوانان بدون این كه دچار مشكلات رفتاری یا تحصیلی جدی شوند این دوره را پشت سر می گذارند و این امر به عواملی چون مهارت های مقابله ای موفقیت آمیز ، میزان حمایت های قابل دسترس و میزان استرس های محیطی وابسته است. متأسفانه تشخیص كودكانی كه مشكلات سلامت روان دارند تا پیش از بروز مشكل، امردشواری است ، بنابراین در برنامه ریزی های بهداشتی همه كودكان و نوجوانان باید مدنظر قرار گیرند و دامنه گسترده ای از مداخلات، از آموزش مهارت هایی برای سلامت روان گرفته تا مداخلات اختصاصی بهداشت روان به كار گرفته شود.

تقریباً یك پنجم كودكان بدون در نظر گرفتن این كه كجا و چگونه زندگی می كنند در دوران كودكی دچار اختلالات رفتاری، هیجانی می شوند. حتی با محافظه كارانه ترین برآورد هم می توان ادعا كرد كه 10 درصد كل كودكان، در طول این دوره دچار آشفتگی های روانی می شوند كه با آسیب های جدی همراه است.

برای تأمین نیازهای كودكان و نوجوانان باید بین نهادهای جامعه نگر، نهادهای مربوط به جوانان و سازمان های ورزشی ، نهادهای مذهبی ، موزه ها ، پارك ها و كتابخانه ها و... از یك سو و ازسوی دیگرخانواده ، مدرسه ، سازمان های بهداشتی، رسانه های گروهی و دولت، همكاری و فعالیت مشترك ایجاد شود.

بهداشت روان نوجوانان وجوانان

بهداشت و سلامت روان نوجوانان وجوانان موضوعی است كه به توجه جدی نیاز دارد. امروزه با استفاده از برنامه های مختلف مانند آموزش مهارت های زندگی، آموزش بهداشت روان ، مداخلات بهداشتی مبتنی بر مدرسه و نیز درمان های تخصصی، می توان به كودكان كمك كرد تا زندگی مفیدتر و رضایتمندانه تری داشته باشند.

همه كودكان در زندگی خود با استرس های شدیدی روبه رو می شوند كه بخشی از آنها ناشی از تغییرات رشد بهنجار كودكان است، مانند رشد و تغییرات هورمونی و همچنین تغییراتی كه در ارتباط با والدین و اجتماع رخ می دهد. استرس های دیگر از عمومیت کمتری برخوردار است و شامل فشار برای پیشرفت در مدرسه ، نقل و انتقال خانواده ، نزاع والدین ، طلاق، تغییر مدرسه یا فشار دوستان برای سوء استفاده از مواد می شود.

بسیاری از نوجوانان وجوانان بدون این كه دچار مشكلات رفتاری یا تحصیلی جدی شوند این دوره را پشت سر می گذارند و این امر به عواملی چون مهارت های مقابله ای موفقیت آمیز ، میزان حمایت های قابل دسترس و میزان استرس های محیطی وابسته است. متأسفانه تشخیص كودكانی كه مشكلات سلامت روان دارند تا پیش از بروز مشكل، امردشواری است ، بنابراین در برنامه ریزی های بهداشتی همه كودكان و نوجوانان باید مدنظر قرار گیرند و دامنه گسترده ای از مداخلات، از آموزش مهارت هایی برای سلامت روان گرفته تا مداخلات اختصاصی بهداشت روان به كار گرفته شود.

تقریباً یك پنجم كودكان بدون در نظر گرفتن این كه كجا و چگونه زندگی می كنند در دوران كودكی دچار اختلالات رفتاری، هیجانی می شوند. حتی با محافظه كارانه ترین برآورد هم می توان ادعا كرد كه 10 درصد كل كودكان، در طول این دوره دچار آشفتگی های روانی می شوند كه با آسیب های جدی همراه است.

برای تأمین نیازهای كودكان و نوجوانان باید بین نهادهای جامعه نگر، نهادهای مربوط به جوانان و سازمان های ورزشی ، نهادهای مذهبی ، موزه ها ، پارك ها و كتابخانه ها و... از یك سو و ازسوی دیگرخانواده ، مدرسه ، سازمان های بهداشتی، رسانه های گروهی و دولت، همكاری و فعالیت مشترك ایجاد شود.

محیط و موسسات آموزشی در سطوح مختلف كودكستان ، دبستان ، دبیرستان و دانشگاه از عواملی هستند كه تأثیر اساسی در بهداشت روان افراد دارند. كار آموزش و پرورش در آموزشگاه ها در واقع دنباله ی كار پرورش شخصیت افراد در محیط خانواده است. كودكان در محیط آموزشگاه ها یاد می گیرند كه چگونه رفتار اجتماعی داشته باشند و نقش خود را در اجتماع ایفا كنند. آنان می آموزند در چه محدوده ای بیندیشند و حس همكاری داشته باشند. این محیط می تواند ارتباط درستی با كودك برقرار كند و او را آماده پذیرش مسئولیت تصمیم گیری و حل مسائل زندگی سازد.

كودكانی كه تازه به محیط آموزشگاه پا می گذارند مسلماً از شرایط یکسانی برخوردار نیستند، زیرا هریك از آنان در محیط خانوادگی خاص خود تربیت شده اند و والدین آنها سلیقه های تربیتی متفاوتی دارند. مربیان و آموزگاران باید با درایت این مسائل را درك كنند و كودكان را با محیط جدید تطبیق دهند.
آموزشگاه محیطی نیست كه فقط مسائل و مطالبی به كودك القا شود، بلكه در این محیط اخلاق و رفتار كودك نیز تكوین می یابد. كودكی كه به مدرسه می رود به دنبال احساس تعلقی مشابه آنچه در خانه تجربه كرده است می گردد و در صورتی كه در خانواده به این احساس دست نیافته باشد در پی جبران آن در مدرسه است. هرگاه نتواند در گروه همسن خود به احساس ارزشمند بودن برسد برای نشان دادن این كه فرد باارزشی است درصدد جلب توجه دیگران برمی آید. این جلب توجه ممكن است به شیوه های مختلفی بروز كند. برخی كودكان از طریق پیشرفت تحصیلی ، ورزشی و اجتماعی این نیاز را در خود رفع می كنند. كودكی كه محرومیت خود را به صورت پرخاشگری نشان می دهد در كلاس اختلال به وجود می آورد و باعث ناراحتی معلم و مدیر مدرسه می شود. كودكی كه خشم خود را فرو می خورد، به صورت موقت رفتارش را کنترل می کند ولی در نهایت دچار نافرمانی ومشکلات رفتاری می شود. معمولاً دلایل ناسازگاری در كلاس درس روشن است. هر كودكی میل به موفقیت دارد. ولی اگر وظایف او خارج از حدود استعداد و علاقه اش باشد احساس ناكامی و بی حوصلگی خواهد كرد. این احساس محرومیت آزاردهنده است و او باید به گونه ای آن را جبران كند. این جبران ممكن است به صورت آزار رساندن به معلم ، تخریب كتاب و صندلی و نیز اذیت كردن همكلاسی ها جلوه نماید. هر كودكی دوست دارد دیگران و بخصوص معلم و هم كلاسی هایش بدانند كه او بااستعداد است .هرچند تا حدی كم استعداد باشد باید به طور كلی او را همان طور كه هست قبول كنند. این پذیرش از طرف دیگران و معلم به او احساس اعتماد به نفس و اطمینان خاطر می بخشد و او را شخصی باارزش نشان می دهد.

نقش معلم در بهداشت روان كودكان :

تحقیقات گوناگون در این زمینه نشان می دهد رفتار دانش آموزان دبستانی بسیار به رفتار معلمان آنها بستگی دارد، چنانچه معلمی روش محبت آمیز همراه با انضباط منطقی در كلاس خود به كار گیرد از همكاری علاقه مندی و قدرت ابتكار شاگردانش بهره مند خواهد شد. برعكس معلمی كه از روش پرخاشگرانه و زور و تهدید استفاده می كند، شاگردانش نیز با بی انضباطی در كلاس ، بی توجهی به درس و پرخاشگری صریح ظاهر می شوند. چنین معلمی نمی تواند منبع دانش برای اطفال باشد و اگر از طریق تنبیه و پرخاشگری هم بتواند انضباط را در كلاس حاكم سازد چنین حالتی پایدار نخواهد بود و نمی تواند احساس همكاری و علاقه مندی در شاگردان به وجود آورد. میل به پیشرفت درسی در اغلب كودكان وجود دارد و این تمایل تنها هنگامی ارضا می شود كه هدف های مورد نظر كودك خارج از دسترس او نباشد. تلاش معلم نباید تنها به این منجر شود كه دانش آموزان بهترین نمره را كسب كنند، بلكه باید بكوشد به هر فرد به اندازه توانایی او مسئولیت دهد و تا حد امكان به پرورش فكری ، روانی و جسمانی كودك بپردازد. معلمان در محیط آموزشگاهی می توانند با ارائه ارزش های صحیح و منطقی بزرگسالان به دانش آموزان به نحو احسن كمك كنند. میگنا دات آی آر. دادن پاداش مناسب ، جهت همانندسازی و یاری كردن آنها و رضایت داشتن از محیط مدرسه از اهمیت خاصی برخوردار است زیرا كودكان بعضاً با كنترل درونی نامناسب و اجتماعی شدن نامطلوب به مدرسه می آیند. اگر كمك معلمان نباشد چنین كودكانی در مدرسه نیز شكست می خورند و انگیزه بسیار كمی برای پذیرش ارزش های صحیح مدرسه خواهند داشت . كودكی كه رضایت كافی از مدرسه به دست نیاورد اغلب در همانندسازی با اولیای مدرسه شكست می خورد و با مشكلات انضباطی و تحصیلی مواجه می شود و در نهایت عده زیادی از آنها ترك تحصیل می كنند.

امروزه بیشتر روان شناسان تربیتی معتقدند كاركنان مدرسه در سلامت روان دانش آموزان دارای نقش های حرفه ای هستند. مسئولیت اولیای مدرسه فقط در پرورش نیروی عقلی و آشنا كردن دانش آموزان به مسائل اجتماعی و اخلاقی خلاصه نمی شود. مدرسه مسئول تغییر و اصلاح رفتارهای ناسازگارانه و تأمین بلوغ عاطفی و سلامت روانی دانش آموزان است.

در مدرسه فرزندان عاطفه و محبت را تجربه می كنند، معلم با محبت و توجه، آنان را در مسیر صحیح هدایت می كند. دانش آموز در مدرسه چگونگی برقراری روابط درست عاطفی و سازگاری با دیگران و مسوولیت پذیری را می آموزد و راه های مبارزه با كینه توزی ، دیگرآزاری و حسادت را یاد می گیرد.
تحقیقات متفاوتی كه در این زمینه انجام شده نشان می دهد رفتار كودكان دبستانی بستگی زیادی به رفتار معلمان آنها دارد و چنانچه معلمی روش محبت آمیز همراه با انضباط منطقی را در كلاس خود به كار ببرد از همكاری ، علاقه مندی و قدرت ابتكار شاگردانش بهره مند می شود.

نقش الگویی معلم و نفوذی كه او در انضباط دادن به رفتارهای دانش آموزان دارد بر همگان روشن است. از آنجا كه دانش آموزان یكی از الگوهای مهم رفتاری خود را معلمان قرار می دهند، اگر معلم از ویژگی الگودهی خوبی برخوردار باشد می تواند تأثیرات عمیقی در رشد شخصیت و بهداشت روان دانش آموزان باقی بگذارد.

معلمی كه الگوی تعاملی و متعادلی میان خود و دانش آموز برقرار می كند و در این ارتباط به شخصیت و نیازهای دانش آموزان توجه كافی دارد و كارها را بر اساس استعدادها و تمایلات، میان شاگردان تقسیم می كند، نقش بهتری را در بهداشت روان دانش آموزان ایفا خواهد كرد.

به بیان دیگر معلم باید كودك را بپذیرد هرچند نمی تواند همه رفتار های او را بپذیرد. به كودك باید احترام گذاشت و به عنوان انسانی با توانایی های بالقوه به او ارج نهاد. هرچند او كوچك تر و ناپخته تر، كم دانش تر و كم تجربه تر از معلم است. معلم نباید كوشش خویش را صرف حكمرانی بر كودك كند، بلكه باید سعی در جهت دادن اعمال كودك به سوی پیشرفت موفقیت آمیز و سازگاری هر چه بیشتر كند.
ماهیت این رابطه ی كمكی ، بستگی به احساسات واقعی معلم دارد. معلم باید قادر به بیان و ابراز احساسات واقعی خویش باشد تا آن كه كودك بتواند او را به عنوان یك انسان شریف و قابل اعتماد ببیند و نه فردی كه پیوسته چیزی را از او پنهان می دارد.

چنین معلمی در عین حال كه درصدد ایجاد تغییر مطلوب در رفتار كودك است هرگز برای او تهدیدآمیز نیست. او نسبت به زندگی گذشته و حال كودك تعصبی ندارد بلكه آینده كودك را بر حسب توانایی هایش در نظر دارد. اگر معلم بتواند به كودك تفهیم كند كه سعی دارد به او كمك كند و اگر بتواند به كودك نشان دهد كه صفات و عادات خوب كودك را می شناسد بیشتر قادر خواهد بود به نتایج مطلوب دست یابد.
مهم ترین شرط معلم خوب از لحاظ بهداشت روان این است كه او با كمال صمیمیت و خلوص نیت كودكان را دوست بدارد و از رفتار آنان آزرده نشود ، بلكه با صبر و حوصله و خوشرویی، سعی كند به عمق مشكلات كودكان پی ببرد و در حل این مسائل تا حد ممكن بكوشد.

معلم نباید تمام تلاش خود را صرف این كند كه دانش آموزان بهترین نمره را كسب كنند بلكه باید بكوشد به هر فرد به اندازه توانایی او مسئولیت دهد و حتی الامكان در پرورش فكری و روانی و جسمانی كودك بكوشد.
روشی كه اكنون در ارزشیابی تحصیلی به كار می رود روش نامطلوبی است زیرا نمرات آنقدر دقیق نیستند كه معلم بتواند میان 15 و 16 یا 9 و 10 را بخوبی تشخیص دهد و فرق بگذارد. بعلاوه همیشه برای شاگرد هدف مطلق كاملی وجود دارد كه او باید با تمام قوا برای به دست آوردن آن بكوشد. حتی درصورتی که دانش آموز نمره کامل هم بگیرد، ممکن است تمام مطالب را نداند. در ضمن از نظر بهداشت روان نامطلوب است كه برتری جویی را ملاك نظر كودكان قرار دهیم. هدف كودك نباید رسیدن به بهترین شرایط و برتری جویی باشد بلكه مقصود باید صرفاً كسب دانش باشد تا به وسیله آن شخص برای خود و دیگران سودمند واقع شود. نمره و بویژه نمره ی عددی ، كودكان را به رقابت شدید تحریك می كند در حالی كه از نظر تربیتی و روانی صحیح نیست که هدف عمده ی تحصیل فقط آرزوی غلبه بر دیگران باشد.

نتایج مضر این روش (نمره دادن) بیش از همه متوجه افراد كم هوش می شود، زیرا آنها قادر به رقابت با دیگران نیستند و از این بابت احساس حقارت ، حماقت و شكست شدید خواهند كرد. شكست همیشه نامطلوب است و شکست هایپی درپی معمولاً منجر به رفتار غیرعادی خواهد شد. موفقیت تجربه مثبت و مفیدی است که باعث ایجاد تعادل شخصیت و احساس اعتماد به نفس می شود.

یكی از عوامل مؤثر بر سلامت روان دانش آموز، درك شدن او توسط معلمش است. معلم باید در ارتباط با شاگردان آنچنان رفتاری داشته باشد كه شاگرد تنبل و قوی و فقیر و غنی همه خیال كنند كه معلم به خاطر هر یك از آنان به كلاس درس آمده است. اگر دانش آموز درك شود به آن معلم علاقه مند شده، به سوی او كشیده خواهد شد ، در دیدارش آثار شادمانی و نشاط و خرمی موج خواهد زد و اگر به او بگویند كه این معلم دیگر به این مدرسه نخواهد آمد اشك چهره او را در برخواهد گرفت.

امروزه ناله بسیاری از دانش آموزان دبیرستانی از این منظر بلند شده است و همه فریاد می زنند كه معلمان ما را درك نمی كنند، ما می خواهیم آنان ما را درك كنند، همان طور كه هستیم ما را شناسایی كنند. با همه دشواری ها شخصیت هایمان را بشناسند ، با همه عیوب و نارسایی هایمان، با همه آرمان ها و اندیشه هایمان ما را دریابند. به عبارت دیگر آنها می گویند ما می خواهیم معلمان همه وجود روحی ما را لمس كنند نه این كه تنها به درس دادن قناعت كنند.

نظام تعلیم و تربیت مدرسه باید چنان باشد كه در آن هر دانش آموزی بتواند دوست داشتن و دوست داشته شدن و احساس ارزش را تجربه كند. معلمی كه به مقام انسانی كودكان و نوجوانان ارج می نهد و خالصانه سعی دارد آنچه را كه می داند به دانش آموزان بیاموزد ، نه تنها نیازهای روانی آنان را ارضا می كند بلكه برقراری روابط صحیح عاطفی ، سازگاری با دیگران و مسئولیت پذیری را نیز به ایشان می آموزد. در چنین فضای تربیتی افراد به بلوغ عاطفی می رسند و از لحاظ روانی سالم بار می آیند.

فلسفه تعلیم و تربیت عصر ما با سال های گذشته متفاوت است

به این معنی که هدف آموزش و پرورش تنها تعلیم دروس نیست ، بلكه هدف پرورش جسم و روان دانش آموزان است. برآوردن احتیاجات جسمانی و اجتماعی، روانی كودك در مدرسه، قسمت عمده ای از تربیت او را شامل می شود كه از عوامل بسیار مهم پرورش كودك است.

اگر چه تربیت جسمانی كودك در مدارس از سال ها پیش مقرر شده و امكاناتی در مدارس فراهم آمده ولی موضوع سلامت روان کودکان هنوز به شكل صحیح مورد توجه و قبول مدرسه قرار نگرفته و بر اساس این غفلت ، مدرسه ، به طور غیر مستقیم در ازدیاد اختلالات روانی كودكان موثر واقع شده است.
باید بپذیریم مسئولیت اولیای مدرسه به افزایش علم و آشنا كردن دانش آموزان به ارزش های شناختی، اجتماعی و اخلاقی خلاصه نمی شود، بلكه آنها مسئول تغییر و اصلاح رفتارهای ناسازگار و تأمین بلوغ فكری و سلامت روان كودكان و نوجوانان نیز هستند. همچنین توجه مربیان و والدین به این نیاز های روانی، اجتماعی نه تنها زمینه مساعدی برای شكوفایی استعدادهای نهفته كودكان و نوجوانان را فراهم می آورد، بلكه در بهبود سلامت روان آنها نیز مؤثر خواهد بود