تبیان، دستیار زندگی

مفهوم ایمنى

شخصیت ایمن از منظر روان‏شناسان انسانگرا

آلپورت ( G. W. Allpo rt, 1897-1967 معتقد است كه داشتن هدف‏هاى درازمدت و تلاش براى آینده، كانون وجود آدمى را تشكیل مى‏دهد.انسان سالم و ایمن همواره به بارورى، تجربه‏هاى تازه و كشف مسائل‏جدید نیازمند است.شخص ایمن و سالم آن‏قدر احساس ایمنى مى‏كند كه حاضر به آزمایش تجربه‏هاى گوناگون مى‏شود تا اعتبار آن‏ها را در آزمایشگاه زندگى روزمره‏اش بیابد.آلپورت در این زمینه، جمله‏اى معروف دارد: «رستگارى تنها از آن كسى است كه پیوسته در پى هدف‏هایى باشد كه سرانجام، به طور كامل به دست نمى‏آیند.»

راجرز ( G. Ragers ) انگیزه اصلى وجود آدمى را همان صیانت، فعلیت و اعتلاى تمامى جنبه‏هاى شخصیت مى‏داند و آن را علاقه به فعلیت‏بخشیدن یا علاقه به تحقق توانایى‏هاى بالقوه نامیده است.راجرز از این علاقه چنین یاد مى‏كند: «در بشر، میلى ذاتى براى آفرینندگى وجود دارد.مهم‏ترین آفریننده هر انسان، خود اوست.»

از دیدگاه فروم ( E. Fromm 1900-1980 ) ،انگیزش شخصیت ایمن و سالم عبارت از «ارضاى نیازهاى روانى‏» است، اما نه به هر طریقى; شخص ایمن و سالم نیازهاى روانى‏اش را از راه‏هاى صحیح و سازنده تامین مى‏كند.

شخصیت ایمن از نظر اسلام

دیدگاه‏هاى روان‏شناسان مذكور - فى الجمله - مورد تایید اسلام است، اما اسلام افق‏هاى والاترى در این زمینه مطرح مى‏كند و مساله را بسیار عمیق‏تر و ریشه‏دارتر معرفى مى‏كند.اسلام معتقد است كه عشق به كمال مطلق، انگیزش اصیل و اساسى انسان است.در این‏جا، لازم است ابتدا واژه‏هاى «كمال‏» ، «مطلق‏» و «كمال مطلق‏» تعریف شود:

«كمال‏» هر چیزعبارت از رسیدن آن چیز به فعلیت و وضعیتى است كه با آن سازگار است.به تعبیر دیگر، هر وجودى زمینه‏ها و استعدادهاى وصول به فضیلت‏هایى را دارد كه متناسب با آن شى‏ء وسازگار با سرشت واستعدادهاى درونى اوست.

«مطلق‏» در لغت، به معناى رهایى شتر از عقال و قید و بند براى آزاد بودن در چریدن یا یافتن آب و نیز به معناى رهایى و آزادى اسیر آمده است و «اطلاق‏» به معناى عدم قید و رهابودن از هر بستگى است.

«كمال مطلق‏» به معناى كمالى است‏بى‏قید، بى حد و بى‏نهایت.مقصود از این اصطلاح در ادبیات و فرهنگ اسلامى، وجود خداوند متعال است; یعنى ذات مستجمع جمیع كمالات و صفات جلال و جمال به نحو على الاطلاق.

توضیح آن‏كه هر موجودى كمالى مخصوص به خود دارد.موجود هر چه پیچیده‏تر بوده و استعدادهاى متنوع‏ترى داشته باشد، كمال لایق او هم دقیق‏تر است.از این‏رو، كمال انسان - از این حیث كه داراى قوا و استعدادها و تمایلات بس گوناگون و پیچیده‏اى است - خود بسى دقیق مى‏باشد.عارف سترگ، امام خمینى‏رحمه الله، معتقد است كه عشق به‏كمال در نهاد هر انسانى وجود دارد.بنابراین، چنین عشقى فطرى است.عشق به كمال آن‏چنان در رفتار و زندگى انسان‏ها مشهود است كه هیچ كس نمى‏تواند آن را انكار نماید.«قلب در هیچ مرتبه از مراتب و در هیچ حدى از حدود، رحل اقامت نیندازد. این كمال‏جویى پیوسته روزافزون است.آن كس كه كمال را در سلطنت و قدرت دید، به هر قدرت و سلطنتى كه رسید، دل را در گرو سلطنتى بالاتر مى‏بیند و آن كه فریفته و شیفته جمال زیبا و رخسار دل‏فریبى شد، اگر از جمیل‏تر و دلبرى دلرباتر نشانى جست، دل سپرده او گشت.این مجمل، تو خود مفصلش را بخوان.پس همگان با یك دل و یك زبان گویاى این حقیقتند كه ما عاشق كمال مطلق هستیم.»

از منظر امام ‏رحمه الله، انسان هر كمال و محبوبى را كه براى فرونشاندن عطش فطرت عشق به كمال، به سوى آن شتابان مى‏رود، همچنان در خوداشتیاق به موجودى برتر و بالاتر را مى‏یابد و در هر مرتبه‏اى كه پاى مى‏نهد، راهى گشاده‏تر در برابر خود مى‏بیند.این افزون‏خواهى و نارضایتى از كمالات نارس و ناقص، خود دلیلى آشكار بر این است كه او جویاى كمال مطلق است و عشق او جز در پاى معشوق حقیقى و كامل آرام نمى‏گیرد.

از همین‏جا، مى‏توان نتیجه گرفت كه بروز و ظهور استعدادها و ظرفیت‏هاى‏بالقوه انسان‏باحركت در مسیررسیدن به كمال مطلق حاصل مى‏شود و ظهور هر یك از استعدادها خود كمالى نسبى و بین‏راه است و هر كدام انسان را گامى به مطلوب نهایى نزدیك مى‏كند.

شهید مطهرى رحمه الله در این باره مى‏نویسد: «این كه انسان دنبال چیزى مى‏رود و بعد كه واجدش شد، شوقش از بین مى‏رود، بلكه حالت تنفر و دل‏زدگى پیدا مى‏كند، دلیلش آن است كه آنچه انسان در عمق دلش مى‏خواسته این نبوده و خیال مى‏كرده این است.به عبارت دیگر، انسان كمال مطلق را مى‏خواهد، انسان از محدودیت - كه نقص و عدم است - تنفر دارد; چون به هر كمالى كه مى‏رسد، اول همان بارقه كمال نامحدود او را به سوى این كمال محدود مى‏كشاند، خیال مى‏كند مطلوب و گم‏شده‏اش این است.وقتى كه مى‏رسد، آن را كم‏تر از آنچه مى‏خواست، مى‏بیند; باز دنبال چیز دیگرى مى‏رود; چون خواسته‏اش از اول كامل‏تر از آن چیزى است كه دنبال آن مى‏رفته و اگر انسان به كمال مطلق خودش - یعنى به آن‏كه در نهادش قرار داده شده است - برسد، در آن‏جا آرام مى‏گیرد، دیگر دل‏زدگى و تنفر هم پیدا نمى‏كند; چون آن‏جا دیگر محدودیت و نقص نیست.»

بنابراین، فراتر و برتر از همه دل‏بستگى‏ها، میل نهایى ویژه در ژرفاى وجود انسان نسبت‏به خدا و در سوى اوست كه متاسفانه براى بسیارى از روان‏شناسان ناشناخته مانده است.این میل نه از گونه احساس و نه از گونه عواطف، بلكه از این هر دو لطیف‏تر و پنهان‏تر است و از آن‏جا كه كمال نهایى انسان به آن وابسته است، شكوفا كردن آن نیز اختیارى و به دست‏خود انسان میسور است.این انگیزه همان انگیزه كمال مطلق‏طلبى است كه به خاطر ویژگى و امتیاز خاصش نسبت‏به سایر انگیزه‏هاى انسان، از آن به عنوان «فراانگیزه‏» یاد مى‏شود.

تفاوت انسان ایمن و غیرایمن

اما آنچه ذكرش در این‏جا حایز اهمیت است پرداختن به این سؤال است كه اگر انگیزه كمال مطلق‏جویى در نهاد همه انسان‏ها وجود دارد، چه فرقى است‏بین انسان ایمن و سالم با شخص ناایمن و فاقد سلامت؟

به این سؤال چند جواب مى‏توان داد:

1.درست است كه این انگیزه در تمام انسان‏ها وجود دارد، اما درجه فعلیت و توجه به آن متفاوت است و به صورت‏هاى گوناگون بروز و ظهور مى‏كند:

اول: به صورت یك نیروى محرك ناآگاهانه كه در عمق جان انسان جاى دارد، هر چند خود انسان از وجود آن غافل است و نسبت‏به آن معرفت و توجه بالفعل ندارد و به تبع آن، نمى‏تواند بهره چندانى از آن - در شكوفا نمودن استعدادهایش - ببرد.

دوم: انگیزه و علاقه‏اى كه به شكل آگاهانه براى افراد متعارف حاصل مى‏شود و همه مؤمنان كم و بیش از آن برخوردارند.این نیرویى است كه اصالتا به بهره‏مند شدن صحیح از نعمت‏ها و دفع ناملایمات و بالعرض به خداوند تعلق مى‏گیرد.

سوم: مرتبه كامل این انگیزه براى اولیاى خدا و كسانى است كه مرتبه معرفتشان درباره خداوند كامل شده است.اینان به معدن عظمت الهى متصلند  و دایم در شور و نشاطند; چون به بى‏نهایت و كامل مطلق وصل شده‏اند و از این‏رو چیزى كم ندارند  و هر چه بخواهند مى‏شود.  سرور و آرامش و بهجتى كه آنان دارند، احدى از انسان‏ها ندارد.

اگر بخواهیم این سه طیف از انسان‏ها را از لحاظ ایمنى و سلامتى مورد بررسى قرار دهیم باید بگوییم: دسته دوم و سوم در محدوده سلامت و ایمنى واقع شده‏اند، با این تفاوت كه دسته سوم به نهایت ایمنى رسیده‏اند و - به اصطلاح - انسان‏هایى كامل هستند و دسته دوم به طور نسبى، سالم و داراى درجاتى از ایمنى مى‏باشند.اما دسته اول به دلیل وجود غفلت و عدم شناخت و توجه به ابعاد ظرفیت‏ها و استعدادهاى وجودى خود، در زمره افراد غیرسالم و ناایمن به حساب مى‏آیند; چون قدم اول ورود به حیطه سلامت و امنیت، نبود غفلت و درك استعدادهاى بالقوه خویش است، در حالى كه غافل، از درك و شناخت ظرفیت وجودى خود عاجز است و به تبع آن، دست‏رسى به ابزار و روش تحقق استعدادهاى خود را نیز ندارد.چنین انسانى در اضطراب و احساس ناایمنى به سر مى‏برد.

2.دومین جواب این است كه انسان‏هاى سالم و ایمن در تشخیص مصادیق كمال و كمال‏هاى نسبى و كمال نهایى دچار اشتباه نمى‏شوند، اما افراد ناایمن به دلیل وجود غفلت و عدم ارضاى نیازهاى اصیل و ناتوانى در بارور نمودن استعدادهاى خویش - كه خود كمال‏هاى متوسط و بین راه است - و در تشخیص مصادیق كمال، دچار لغزش و اشتباه مى‏شوند; تصور مى‏كنند هر لذتى كمال است‏یا هر علمى، كمال نهایى است‏یا هر جمیلى بالاترین جمال را داراست، به خصوص این‏كه این‏گونه افراد گاهى در كمال‏هاى نسبى و واسطه‏اى متوقف مى‏شوند; مثلا، تمام توجهشان به ریاست و مقام است; نه به غیر از آن به چیزى دل مى‏بندند و نه مى‏دانند قدرت و ریاستى با یفیت‏بالاتر هم وجود دارد.در اثر غفلت و جهل، نمى‏توانند درك كنند كه دارایى مطلق، قدرت مطلق و لذت مطلق  یعنى چه، چنین افرادى در اثر حجاب و زنگار، عقلشان از شناخت تفصیلى كمالات ناتوان است و از آن‏جا كه حركت‏به سوى كمالات مافوق، اكتسابى است و در پرتو تلاش آگاهانه واختیارى حاصل مى‏شود، شخص ناایمن ابزار لازم و توان كافى براى رسیدن به كمالات بالاتر را ندارد.

خلاصه و نتیجه

از نظر اسلام، انسان جز یك كشش فطرى ویژه بیش‏تر ندارد كه همان انگیزه خداجویى یا كمال مطلق‏جویى است.بر اساس این نگرش، گونه‏هاى مختلف انگیزه‏هاى والاى بشرى از قبیل دوست داشتن، عدالت، حق، صدق، كرامت، زیبایى، جاودانگى و نفرت از ظلم، باطل، ناقص و زشتى همه در راستاى انگیزه خداجویى دیده مى‏شود.از این‏رو، این انگیزه، اصیل‏ترین، والاترین و شامل‏ترین انگیزه انسانى است كه هیچ انگیزه دیگرى با آن برابرى نمى‏كند.بنابراین، اگر براى انگیزه‏هاى والاى بشرى، سلسله مراتبى در نظر گرفته شود انگیزه كمال مطلق‏جویى در بالاترین مرتبه جاى مى‏گیرد.البته خود این انگیزه داراى مراتبى است و هر چه مرتبه‏اش بالاتر باشد، درجه بیش‏ترى از شدت، پاكیزگى، صفا و كمال را داراست.این انگیزه در مدارى نه تسلسلى و تكرارى، بلكه بر حسب استعدادها، شایستگى‏ها و تلاش ارادى انسان با حركت تصاعدى به سوى هدف نهایى نزدیك‏تر مى‏گردد.