سالگرد تحمیل هشت ساله: تكلیف پرداخت غرامت جنگی به ایران چه ‌شد؟

حزب بعث عراق به سركردگی دیكتاتور معدوم "صدام"، پس از پایان جنگ با ایران، وارد حمله به كویت شد و شش ماه مشغول درگیری با این كشور بود. سرانجام صدام مجبور به عقب نشینی از كویت شد و اگرچه در هر دوی این حملات، به عنوان "متجاوز" (آغازگر جنگ) شناخته شد، اما با گذشت 25 سال، ایران برخلاف كویت نتوانسته خسارت‌های جنگی خود را از عراق باز پس بگیرد.

غرامت جنگی به پول یا كالاهایی گفته می‌شود كه برای جبران خسارات و صدمات ناشی از جنگ، توسط یكی از طرف‌های جنگ به طرف دیگر پرداخته می‌شود.

طبق قوانین بین‌الملل اگر كشور متجاوز در شرایط مساعد اقتصادی نباشد و نتواند غرامت تعیین‌شده را پرداخت كند، این مبالغ، به صورت اقساط، از طریق درآمدها و سود داخلی آن كشور داده می‌شود. به طور مثال كشور عراق، به تازگی حدود دو سال است كه درگیر خروج نیروهای آمریكا از خاك كشورش است اما توسط شورای امنیت ملزم به پرداخت غرامت جنگی به ایران و كویت شده است. بدین ترتیب، بخشی از سود درآمدهای نفتی‌اش صرف غرامت به كویت می شود.

اما اصل این پرداخت، چگونه محقق شده است؟

از یك سو به گفته سفیر عراق در تهران، كمیته بین‌المللی جبران خسارت سازمان ملل،‌ از كل مبلغ غرامت كویت (41 میلیارد دلار)، عراق مقادیر قابل توجهی (34 میلیارد دلار) را پرداخت كرده و مابقی را نیز طبق اقساط تعیین‌شده پرداخت خواهد كرد.

از سوی دیگر پس از تصویب قطعنامه 598 شورای امنیت در ژوئیه 1987 (تیر 1367) كمیته حقیقت‌یاب سازمان ملل با تعیین كشور عراق به عنوان متجاوز اعلام كرد: «اكنون باید میزان خسارات تعیین شود و در همین راستا، یك صندوق ویژه بین‌المللی پول، برای كمك به خسارت‌دیدگان جنگ ایران و عراق ایجاد گردد.»

تاكنون چنین صندوقی ایجاد نشده است.

كارشناسان رسمی جمهوری اسلامی ایران، مبلغ 97 میلیارد و دویست میلیون دلار بابت هزینه‌های غیرنظامی تحمیل شده از سوی عراق و متحدانش برآورد و اعلام نموده‌اند. آمارهای بین‌المللی نشان می‌دهد كه 627 میلیارد دلار هزینه مستقیم، 627 میلیارد دلار هزینه غیرمستقیم ناشی از كاهش درآمدهای نفتی و تولیدات كشاورزی، 644 میلیارد دلار هزینه بازسازی ناشی از خرابی‌های جنگ در كشور ایران و‌ 94 تا 112 میلیارد دلار نیز برای هدایت جنگ تخمین زده شده است.

آمریكا كه در آن زمان نیز از اعضای دائم شورای امنیت بود، آنقدر از پرداخت غرامت توسط صدام به كویت، حمایت و آن را پیگیری كرد تا به این هدف رسید. اما تاكنون بیش از دو دهه است كه با كارشكنی‌ها و مخالفت‌های خود، توأم با جنگ‌افروزی‌های منطقه‌ای اش مانع از احقاق حق ایرانیان در جنگ تحمیلی شده است.

آمریكا كه در آن زمان نیز از اعضای دائم شورای امنیت بود، آنقدر از پرداخت غرامت توسط صدام به كویت، حمایت و آن را پیگیری كرد تا به این هدف رسید. اما تاكنون بیش از دو دهه است كه با كارشكنی‌ها و مخالفت‌های خود، توأم با جنگ‌افروزی‌های منطقه‌ای اش مانع از احقاق حق ایرانیان در جنگ تحمیلی شده است.

گذشته از خسارات مالی، استفاده از سلاح‌های شیمیایی، انهدام كشتی‌های نفتی و تجاری آبهای خلیج فارس، پناه دادن به اعضای فرقه تروریستی منافقین و تقویت آن‌ها برای انجام ترورهای كور علیه مقامات ایران، اقدامات وحشیانه و غیرانسانی با اسرای ایرانی، حمله موشكی به هواپیماهای مسافربری ایران، حملات نظامی به مناطق مسكونی و... از دیگر جرائم جنگی صدام بود كه هرگز بابت آن‌ها مؤاخذه نگردید.

*** ارسال تسلیحات شیمیایی به عراق، لكه‌ننگی پاك‌نشدنی بر پیشانی غرب

تقریباً استارت جنگ ایران و عراق (مهر 1359)، با اشاعه سلاح‌های شیمیایی همراه بود. دولت صدام در ابتدا كاربرد تسلیحات شیمیایی را انكار كرد اما وقتی زمان، مقاومت رزمندگان ایرانی را به وی اثبات كرد، چاره‌ای جز فرودآوردن علنی بمب‌های شیمیایی- میكروبی در مناطق مسكونی نداشت. اوج استفاده صدام از تسلیحات حاوی گازهای سمی، پس از شكست نیروهای عراق در عملیات‌های پرافتخار والفجر 2، والفجر 4، خیبر و بدر بود.

مسلماً دولت عراق مخصوصاً در آن دوران، به تنهایی توان علمی و فناوری بومی گسترده‌ای برای ساخت سلاح‌های پیشرفته شیمیایی نداشت. پژوهش‌های صورت گرفته بر روی بقایای بمب‌های خوشه‌ای در شهرهای مریوان، بانه، پیرانشهر، نودشه، سردشت، جزایر مجنون، روستاهای اطراف و مناطق عملیاتی، از مشاركت 85 شركت تسلیحاتی و كمپانی آلمانی، 19 شركت فرانسوی، 18 شركت انگلیسی و 18 شركت آمریكایی حكایت دارند.

3 شهریور 92 (25 آگوست 2013) مجله "فارین پالیسی" مقاله‌ای منتشر كرد و در آن از دسترسی به اسنادی از سازمان اطلاعات مركزی آمریكا (سیا) خبر داد. این اسناد، علناً فاش نمودند كه دولت آمریكا در دوره جنگ عراق و ایران از استفاده عراق از سلاح‌های شیمیایی علیه نیروهای ایرانی (1983-1988) اطلاع كامل داشته است.

"كارن كیانتوسكی" افسر بازنشسته آمریكا، هفته گذشته در مصاحبه‌ای با شبكه خبری صدای روسیه، با سیاست‌های مزورانه آمریكا در عرصه‌های گوناگون جهانی مخالفت كرد و سوریه را عراق دیگری خواند. وی همچنین با اشاره به تاریخچه استفاده آمریكا از سلاح‌های كشتارجمعی افزود: «ما در جنگ ایران و عراق، ‌به صدام سلاح شیمیایی و بیولوژیكی دادیم.»

زمانی كه صدام به خاك ایران تجاوز كرد، وضعیت سیاسی منطقه، به گونه‌ای بود كه شرایط را برای "دندان تیز كردن غربی‌ها" فراهم كرد.

روابط عراق با كشورهای دیگر در زمان جنگ علیه ایران،‌ بهبود یافت و این مسئله، دلیل دیگری نداشت جز اینكه جنگ، باعث شده بود كارخانجات تسلیحاتی كشورهای اروپایی (حاشیه‌ای) مانند سوئد،‌ هلند، بلژیك، سوئیس، اسكاتلند و فنلاند رونق یابد.

وقتی كشورهای كوچكتر اروپایی، برای تقویت اوضاع خود از جنگ ایران و عراق، تا آن حد به تب و تاب افتاده بودند، وضعیت گردش چرخ اقتصاد آمریكا معلوم است. در سال 1980، اقتصاد ایاالات متحده آمریكا با ركودی بی‌سابقه مواجه بود و با كاهش تولیدات ناخالص داخلی،‌ در مرز فلج شدگی قرار داشت. آغاز هشت سال جنگ و تأمین مایحتاج نظامی صدام، به مرور اوضاع نابسامان اقتصادی و ركوردهای بیكاری در این كشور را اصلاح كرد. در شوروی سابق، انگلیس، فرانسه و آلمان نیز وضعیت مشابهی پدید آمد. البته آلمان در این میان، مهم‌ترین حامی جنایات جنگی صدام از بُعد تسلیحاتی بود.

رخدادهای آشكار و پنهان سال 1358 در منطقه زمینه نزدیك شدن بیش از حد عراق با دولت‌های عربستان سعودی و اردن را نیز فراهم كرد و مجموعه عوامل ذكرشده سبب شد تا جمهوری اسلامی ایران در یك طرف و شاكله ابرقدرت‌های غربی در طرف دیگر جنگ قرار گیرند.

*** غرامت جنگی، حق پایمال‌شده تك تك ایرانیان:

پس از سرنگونی صدام، می‌بینیم كه نهادهای بین‌المللی، اتحادیه اروپا و سایر كشورهای بزرگ در تلاشند تا نقش تأثیرگذاری در این كشور مهم ایفا كنند.

اما در خصوص پیگیری جنایت‌ها و پرداخت غرامت جنگی، زمانی كه پای مسئولیت و ایستادن در قبال سیاست‌هایی كه مرتكب شدند، وسط باشد، ناگهان عرصه خالی می‌شود. سهل‌انگاری و كاهلی سازمان ملل در پیگیری پرونده پرداخت غرامت جنگی به ایران، از هیچ نگاهی پوشیده نیست.

جمهوری اسلامی ایران معتقد است حتی نمی‌توان "حزب بعث" را بدون لحاظ كردن پشتیبانان غربی‌اش، در رأس جنگ تحمیلی قرار داد؛ چراكه تجهیزكنندگان شیمیایی عراق، اگر نه بیشتر از صدام، كمتر از وی مسئول جنایات بشری و خسارات مالی وارده به ایران نیستند.

دقیقاً به همین دلیل بود كه دولت آمریكا پس از بازداشت صدام، اصرار داشت كه این دیكتاتور جنایتكار، به جای دادگاه بین‌المللی شهر "لاهه" و در مقابل دیدگان سازمان‌های بین‌المللی، تنها در خود عراق و در چهاردیواری احكام و قوانین داخلی این كشور محاكمه شود!

زیرا در غیر این صورت، نقش پررنگ آمریكا در جنایات حزب بعث (طی هشت سال جنگ تحمیلی علیه ایران) و شریك جرم بودن دولت‌های اروپایی (مانند آلمان) در فروش فناوری‌های پیشرفته نظامی، باعث می‌شد دار مجازات نه فقط بر گردن صدام، بلكه بر گردن حامیان غربی‌اش نیز افكنده شود.

با اینكه مسئولیت جنگ هشت ساله، به عهده حامیان نظامی، سیاسی و اقتصادی صدام است، اما آن‌ها تاكنون خود را كنار كشیده و با گذشت 25 سال از پایان جنگ، هنوز هیچ پاسخ شفافی برای پرداخت غرامت جنگی، به ایران نداده‌اند.