انسان و تربیت از منظر صحیفه سجادیه

صفحه اصلی تبیان شبکه اجتماعی مشاوره آموزش فیلم صوت تصاویر حوزه کتابخانه دانلود وبلاگ فروشگاه اینترنتی

انجمن ها > انجمن تعلیم و تربیت > صفحه اول بحث

لطفا در سایت شناسائی شوید!

تعلیم و تربیت (بازدید: 2851)

بهروز رها

3301 بحث

دوشنبه 25/6/1392 - 13:33 -0 تشکر 646130

انسان و تربیت از منظر صحیفه سجادیه

منبع: پرتال علوم انسانی و اسلامی

صحیفه امام سجاد(ع) از متون ارزشمند دینی است که می تواند به عنوان مأخذ و مبنایی برای مطالعه و بررسی موضوعات مختلف اعتقادی، اجتماعی، انسان شناختی و تربیتی مورد استفاده قرار گیرد. در صحیفه سجادیه تصویر انسان کامل به وسیله انسانی الاهی و کامل ترسیم و بیان شده است. بنابراین اثری بدیع و ارزنده در زمینه انسان شناسی است که در آن فضایل و ویژگی های انسان در منظومه و سیمایی خاص و مبتنی بر باورهای اسلامی تصویر و توصیف شده است که می تواند مبانی تعلیم و تربیت اسلامی قلمداد گردد. در مقاله حاضر تلاش شده است تا ضمن بررسی ویژگی های انسان از منظر صحیفه سجادیه، دلالت های آن برای تعلیم و تربیت مشخص گردد تا از این طریق، زمینه های بیشتری برای بررسی مبانی تربیت دینی و تدوین «نظریه تعلیم و تربیت اسلامی» فراهم گردد.

1 از 1

کل آیتم ها 9
برو به صفحه

بهروز رها

3301 بحث

دوشنبه 25/6/1392 - 13:37 - 0 تشکر 646134

از جمله دغدغه ها و پرسش های اساسی آدمی این است که کیست؟
در این عالم چه جایگاهی دارد؟ کمال او در چیست؟
انسان آرمانی چگونه باید باشد؟
هدف آفرینش و زندگانی وی چیست؟
این ها نمونه هایی از پرسش های کلی بشری است. اما پرسش های جزیی دیگری مانند این که چرا انسان افسرده می شود؟ چگونه باید با دیگران ارتباط برقرار کند و مانند آن نیز مطرحند. بررسی پرسش های یاد شده که به طور کلی به یکدیگر وابسته اند، در حوزه های مختلف دین، فلسفه، عرفان، روان شناسی و جامعه شناسی قرار می گیرند. البته اگر آدمی به دنبال «هدف یابی»، « دست یابی به حیات پرمعنا»، خروج از حالت پوچی و بی معنایی و کسب امید است، به ناچار بایستی به پرسش های مزبور پاسخ دهد یا دست کم به دنبال یافتن پاسخ برای آن ها باشد. پاسخ به پرسش های مزبور نه تنها نتایج نظری گوناگونی در پی دارد، بلکه دارای نتایج و فواید عملی فراوانی نیز هست. به گونه ای که در عمل می تواند تربیت، رفتار و شیوه زندگانی انسان را تحت تأثیر جدی قرار دهد. در بررسی اجمالی پرسش های فوق باید گفت که انسان از دیدگاه اسلام حلقه ای از حلقه های وجودی عالم است که بایستی وی را در یک منظومه جهان شناختی و به ویژه ماوراءالطبیعی مورد بررسی قرار داد. در انسان شناسی اسلامی، آدمی متعلق به عالم ماورا است. یعنی وابستگی به وجودی برتر دارد. این وابستگی هم در خلق و هم درحیات و هم بعد از آن است(بقره/156). به علاوه از دیدگاه قرآن «امانات الهی» به انسان سپرده شده (احزاب/72) و ضمن آن که تمامی «اسماء الهی» به وی تعلیم شده (بقره/31)، صاحب کرامت و عزت متعالی و ویژه است (بنی اسرائیل/70). اگر بخواهیم به وسیله تعلیم و تربیت به کمال انسانی خود دست یابیم، بایستی چهره معنوی و سیمای انسان کامل مورد نظر دین اسلام را بشناسیم (15، صص:5 ).

بهروز رها

3301 بحث

دوشنبه 25/6/1392 - 13:38 - 0 تشکر 646137

انواع انسان شناسی: انسان موجودی دارای ابعاد گوناگون معنوی، عقلانی، عاطفی، اجتماعی و زیست شناختی است و می توان او را از منظر دین، فلسفه، عرفان و علم مورد مطالعه قرار داد. به همین دلیل امروزه با انواع مختلفی از انسان شناسی فلسفی، دینی، عرفانی و علمی روبرو هستیم. در انسان شناسی فلسفی، دیدگاه انسان شناختی فیلسوفان به گونه ای انفرادی و یا در قالب مکاتب فلسفی انسان شناختی هم چون ایده آلیسم، رئالیسم، اگزیستانسیالیسم و مانند آن قابل بررسی است. دیدگاه هایی که گاه در یک مکتب فلسفی نیز در تضاد با یکدیگرند(13). برای مثال، اگر چه سارتر منکر ابعاد معنوی و الاهی اگزیستانسیالیزم انسان است، اما کرکگور از فیلسوفان الاهی بر این باور است که هرچه انسان بیشتر خود را با خدا احساس کند، از هستی بالاتری برخوردار خواهد بود (12). در انسان شناسی علمی، انسان از زاویه علومی هم چون روان شناسی، جامعه شناسی، مردم شناسی و زیست شناسی مورد بررسی و مطالعه قرار می گیرد. هرچند این نوع انسان شناسی ها علمی تلقی می شوند، اما در درون هرکدام مانند روان شناسی، نظریه ها و دیدگاه های گوناگون و گاه متضادی مشاهده می گردد.

بهروز رها

3301 بحث

دوشنبه 25/6/1392 - 13:39 - 0 تشکر 646140

در روان شناسی که به عنوان نوعی «انسان شناسی جدید» نگریسته می شود، انسان از زاویه مکاتبی هم چون رفتار گرایی، شناخت گرایی، روان تحلیلی و مانند آن مورد بررسی قرار می گیرد. برای مثال در مکتب روان شناسی رفتارگرا به ویژه در رویکرد اسکینر، نوعی جبرگرایی1 محض، لذت گرایی2 و رویکردی ذره گرایانه3 بر مطالعه و تعریف انسان حاکم است. در این مکتب نه تنها جنبه معنوی و الاهی انسان بلکه اعتقاد به مسایلی هم چون «وجدان» نیز مورد انکار قرار گرفته است (4، صص: 149-166). در روانکاوی فروید نوعی جبرناخودآگاه4 تعیین کننده اساس رفتارهای آدمی است و انسان تا حد یک موجود روانی- جنسی تقلیل و تنزل می یابد، به گونه ای که تمامی رفتارها و اعمال آدمی از نظر وی تابع امیال و غرایز جنسی و پرخاشگری است. این تأکیدات باعث شده است تا برخی از صاحب نظران و منتقدان نگرش فروید را نوعی دیدگاه غیر اخلاقی و غیر دینی درباره انسان بدانند (10، صص:297 ). بر اساس این گونه دلایل نیز برخی از صاحب نظران مانند یاسپرس بر این باورند که روان شناسی امروزی، علم شناخت نقص هاست. روان شناسی نمی تواند بگوید که انسان چیست؟ و چگونه باید باشد؟ و این علم علاوه بر کنار گذاردن جنبه «معنوی» انسان، با ادعای دانش زیاد درباره وی، او را کوچک می شمارد (17، ص:187 ). در انسان شناسی دینی انسان را می توان از زاویه ادیان مختلف مورد بررسی قرار داد. البته انسان شناسی های دینی دارای وجوه تشابه و افتراق فراوانی هستند (18 و 14). در انسان شناسی اسلامی نیز سه قلمرو انسان شناسی فلسفی، انسان شناسی نقلی و انسان شناسی عرفانی تا حدودی از یکدیگر قابل تفکیکند.

بهروز رها

3301 بحث

دوشنبه 25/6/1392 - 13:40 - 0 تشکر 646144

البته باید اذعان نمود که همة اقسام انسان شناسی دینی به این دلیل که به توصیف و تعریف انسان می پردازند به عنوان « مبانی تربیت دینی» قلمداد می شوند. در مقاله حاضر، به بررسی اجمالی «انسان شناسی عرفانی با تأکید بر صحیفه سجادیه» که مبین نوعی نگاه الاهی- عرفانی به انسان است، خواهیم پرداخت. 1. 2. اهمیت انسان شناسی عرفانی در عرفان اسلامی انسان به عنوان جلوه ای از «هستی مطلق» و موجی از «دریای جان» تلقی می شود. معرفت و انسان شناسی عرفانی بر آن است تا انسان را به خود آورد و او را از اوهام و پندارها دور نماید و وی را به حقیقت مطلق متصل کند. انسان شناسی و تربیت عرفانی نه تنها در پی بیرون آوردن انسان از غفلت است، بلکه خود عین « بیرون آمدن» است. یعنی انسان باید خود دروغین را ویران کند و خویشتن را تسلیم خدا کند تا به هستی واقعی خویش نائل گردد. مسیر سلوک عرفانی توجه به گوهر خویش و نگریستن به آیینه معرفت خدابین «دل» است. در انسان شناسی و تربیت عرفانی سخن بر سر «حال» و «مقام معنوی» انسان است و آدمی سرانجام باید به نوعی «پرستش عاشقانه» که مبتنی بر نوعی «تربیت حال معنوی» است، دست یابد. شناخت عرفانی بیشتر نه از راه استدلال و سنجش منطقی، بلکه از راه «دریافت» و نوعی اشراق و روشن شدگی درون حاصل می گردد که بیش از هر چیز نتیجه «عنایت الاهی» و «تزکیه درون» است و اوج این دریافت، « محو شدن» انسان عارف است. محو شدنی مانند پیوستن قطره به دریا و بسان موجی که در دریا فرو می نشیند(10، صص: 81-88). لذا تأکید و تکیه بر این گونه دریافت ها که از طریق «دل» حاصل می شود از جمله محورهای اساسی انسان شناسی عرفانی اسلام است. در این رابطه گفته می شود که «دل» آفریده شده است تا مملکت جسم و وجود آدمی به وی سپرده شود و آدمی به واسطه آن از عالم خاکی به اعلی عِلّیین سیر نماید. از این منظر محور انسان شناسی و تربیت اسلامی، سیر روح، باطن و دل انسان به سوی حق و هدف نهایی تعلیم و تربیت اسلامی نیز وصول به «قرب الاهی» است(9، صص: 300-303). البته باید اذعان نمود که مقوله «دل» و دریافت های معنوی درونی کمتر مورد توجه مربیان و روان شناسان قرار گرفته است. اگرچه در روان شناسی امروزی مفاهیمی چون «احساس، هیجان و عاطفه» مطرح اند، اما به طور کلی این گونه مفاهیم ارتباط چندانی با مقوله «دل» در مفهوم «عرفانی و الاهی» آن ندارد و حتی در مواردی وجود چنین چیزی به وسیله برخی از روان شناسان مورد نفی و انکار قرار گرفته است (3، ص: 147). به علاوه، از منظر متون اسلامی، «دل» را نباید تنها به عنوان یک مقوله «احساسی و عاطفی» و یا تنها مرکز عواطف حتی از نوع معنوی و ماوراءالطبیعی آن مد نظر قرار داد.

بهروز رها

3301 بحث

دوشنبه 25/6/1392 - 13:40 - 0 تشکر 646146

در قرآن مجید سه معنا برای «دل» در نظرگرفته شده است که نگاهی جامع به این موضوع مستلزم توجه به هر سه معنای یاد شده است. نخست آن که «دل» به عنوان مقوله «ادراک و شناخت» در نظرگرفته شده است، چنان که خداوند در قرآن کریم می فرماید: «ای پیامبر برخی از افراد به سخنان تو گوش فرا می دهند ولی بر قلوب آن ها مهر نهاده ایم و چیزی ادراک نمی کنند» (انعام/25). دوم آن که دل محل «احساس و عواطف» است، چنان که در قرآن آمده است که «مؤمنان کسانی هستند که چون خداوند را یاد می کنند دل های آنان خاشع و مالامال از احساسات پاک و الاهی می گردد» (انفال/2). هم چنین از دل به عنوان مقوله «فعل و عمل» نیز یاد شده است. در این باره قرآن می فرماید: «روزی فرا می رسد که نه مال و نه فرزندان هیچ کدام نفعی و سودی برای انسان ندارد، جز آن که « قلب سلیمی» وجود داشته باشد»(شعراء/88-89). واضح است که در نگرش و بررسی جامع مقوله «دل» بایستی تمامی ابعاد مزبور مورد توجه قرار گیرد. این تفکر در باورهای اسلامی وجود دارد که در آدمی «حس پرستش» به عنوان حقیقتی معنوی و ماورایی وجود دارد و بر اساس معرفت و حال ناشی از آن، آدمی تمایل دارد تا در مقابل خداوند خضوع و خشوع کند و او را تقدیس نماید. از این نظر گفته می شود که انسان دارای فطرت و استعداد دینی ذاتی است (16، ص: 69). استعدادی که به ویژه از طریق دل و عواطف آدمی قابل کشف است و تعلیم و تربیت نیز با پرورش آن ها می تواند رهنمودهای فراوانی برای کمال و تعالی انسان داشته باشد. اجمالاً باید گفت که انسان شناسی عرفانی با تکیه بر دل و تزکیه درون به دنبال تحکیم و بسط جایگاه و «مقام معنوی» و «منزلت الاهی» انسان است. این نگاه به انسان و تربیت، به گونه ای بارز و شاید منحصر به فرد در کتاب صحیفه سجادیه مورد بررسی قرار گرفته است که در ادامه پس از معرفی اجمالی اهمیت این کتاب، به آن پرداخته خواهد شد. 1. 3. اهمیت صحیفه سجادیه صحیفه سجادیه یکی از بزرگ ترین آثار مدون قرن اول هجری است که دارای محتوای بسیار غنی در زمینه مسایل عبادی، سیاسی، تربیتی و ... است (8، ص: ). اگرچه ظاهر این کتاب بر مدار راز و نیاز و دعا و عرض حاجت است. اما در این پوشش دعایی و نیایشی بسیاری از مسایل و نکات دقیق، ظریف و حساس سیاسی، اجتماعی، تربیتی، عرفانی و انسان شناختی نیز مطرح شده است، به علاوه نقش دعا در فرآیند رشد و تعالی انسان در بهترین و متعالی ترین شکل آن ترسیم شده است. این کتاب به تعبیر امام خمینی (ره)، صحیفه نورانیه الهیه است که از اسمای عرفان عارف بالله و عقل نورانی سید ساجدین(ع) برای رهایی بندگان خدا از سجن طبیعت و فهماندن ادب عبودیت و قیام در خدمت و ربوبیت، نازل شده است. کتاب صحیفه از معجزات قولی امام معصوم(ع) تلقی می شود که به زمان و مکان خاصی محدود نمی شود (5، صص: 28- 33).

بهروز رها

3301 بحث

دوشنبه 25/6/1392 - 13:42 - 0 تشکر 646148

صحیفه دانشگاهی است که استاد و مدرس آن امام سجاد(ع)، موضوع آن عرفان و حقیقت آن نفی هر چیز غیر از خداوند، به هر طریق ممکن، و در بردارنده عناصری مانند نیاز، عشق، آگاهی و خودشناسی و مبارزه است. در این کتاب مباحث فراوانی درباره انسان و چگونگی تربیت عرفانی و الاهی وی به صورت تلویحی و تصریحی مطرح شده است که در ادامه به گونه ای اجمالی مورد بررسی قرار می گیرد. 2. انسان شناسی و تربیت در صحیفه بی تردید انسان شناسی عرفانی امام سجاد(ع) به دلیل توجه به ابعاد معنوی و الاهی آدمی، می تواند سرآمد و مکمل دیدگاه های انسان شناختی معاصر که در آن ها خلاء عمیق کم توجهی و یا بی توجهی به مسایل معنوی وجود دارد، باشد. انسان شناسی صحیفه کوششی در جهت «بیدارکردن»، «رشد بذر» و «کشش ربوبی» در انسان است؛ معرفت، بذر و کششی که در وجود آدمی به ودیعه گذاشته شده است تا رنگ آمیزی زیبای الاهی در درون انسان متجلی گردد (بقره/ 81 و اعراف/172). از این منظر، انسان شناسی صحیفه نوعی بازگشت به شهادت و پیمان اولیه و ازلی الاهی انسان است (2، دعای 15و34) و به طور کلی در صحیفه، انسان از منظر نوعی «روان شناسی الهی»5 مورد بررسی قرار گرفته است. صحیفه سجادیه مبدع نوعی انسان شناسی است که در آن انسان لحظه ای از دایره فیض و عنایت الاهی جدا و خارج نمی گردد. به همین دلیل امام سجاد(ع) به احساس حضور، عنایت و فیض مداوم الاهی توجه ای ویژه و فراگیر دارد، به گونه ای که این احساس را در همه حالات خویش هم چون مصائب، خوشی ها و تمامی لحظات و سکنات آدمی همراه و جویا است (دعای1). از نظر امام سجاد(ع) کسب این گونه حالات و هم چنین دریافت فیض «معرفت الهی» نیازمند « توفیق» است و از این رو، می فرماید که «سپاس و ستایش مخصوص پروردگاری است که خویش را به ما شناساند و نعمت بزرگ شکر و سپاسگزاری اش را به ما الهام نمود و درهای معرفت و ربوبیت را بر روی ما گشود و ما را به اخلاص در توحید خود، هدایت فرمود (دعای5 و2). امام سجاد(ع) در فراز دیگری می فرماید: «ای کسی که گنجینه های رحمتت بی زوال است ما را نیز از آن بهره ای ده، هر که را تو هدایت کنی دانا شود، هر که را به خود نزدیک سازی، غنیمت برد. خداوندا در پرتو ارشاد و هدایت خود ما را به راه حق رهسپار فرما (دعای47). از نظر امام سجاد(ع) تزکیه درون زمینه ساز کسب فیض هدایت الاهی است. لذا در یکی از دعاهایش می فرماید: «خداوندا مرا از آلودگی و پلیدی پاکیزه گردان و آلودگی گناه را از من بزدای، پیراهن عافیت بر من بپوشان، ردای سلامت خود را بر اندامم بیفکن و به توفیق و ارشادت تأییدم کن (همان) و همان گونه که هدایت یافتگان را به نور خود هدایت فرمودی مرا نیز هدایت فرما (دعای 49). در دعای دیگری می فرماید: «ای خدای من رحمت و توفیقت را همواره بر من ارزانی دار تا آن را چون نردبانی برای عروج خویش به سوی خشنودیت مورد استفاده قرار دهم (دعای6). درک عظمت خالق از طریق ذکر نعمت های بی شمار وی از جمله اصول اساسی رویکرد تربیتی صحیفه است که در سراسر کتاب بارز و مشهود است. در یکی از دعاها چنین آمده است: «سپاس خدایی را که شب و روز را آفرید و هرکدام را در دیگری فرو می برد، روز را وسیله کار و شب را وسیله آسایش و ... (دعای 36). از این نظر شکر و سپاسگزاری دارای ابعاد گوناگونی است و امام(ع) در این باره می فرماید، «خداوندا شکر و ستایش و سپاس مخصوص توست که چه بلاهایی را از ما بگردانیدی و چه نعمت هایی که به ما ارزانی داشتی و ...(دعای44). به علاوه، معنای شکر از دیدگاه امام سجاد(ع) آن است که تمام اعضا، حالات و فعالیت های آدمی همگی برای او و در راه کسب تقرب به حضرت حق انجام گیرد (دعای 6). به همین دلیل از دیدگاه امام(ع) وظایف یک فرد مسلمان چیزی جز اطاعت خداوند نیست (دعای20). امام سجاد(ع) در یکی از فرازهای دعای صحیفه می فرماید: «پرورگارا ما را برای انجام نیکی ها، سپاسگزاری نعمت ها، ترک بدعت ها، امر به معروف و نهی از منکر، نکوهش باطل، هدایت گمگشتگان، مدد رسانی ناتوانان و فریاد رسانی ستمدیدگان موفق بدار» (همان) . در صحیفه سجادیه ویژگی ها و کمال انسانی در داشتن صفاتی هم چون دانش، بردباری، صبر، بخشندگی، شجاعت و محبت به مردم با ایمان خلاصه شده است. امام سجاد(ع) اگر چه مروج مکتب عرفانی و الاهی است، اما عرفان و تربیت آن حضرت(ع) «عرفان حضور» است نه عرفان «انزوا» و «پرهیز». چنان که در فرازی از دعای صحیفه می فرماید: «خداوندا مرا برای مبارزه با کسانی که بر من ستم کرده اند توانا ساز، زبانی گویا ده، بر ستمکاران پیروزم گردان و ... (دعای38). البته این مبارزه، تنها ابعادی سیاسی و اجتماعی ندارد، بلکه مبارزه با نفس و هواهای نفسانی نیز هست (دعای39).

بهروز رها

3301 بحث

دوشنبه 25/6/1392 - 13:45 - 0 تشکر 646152

تربیت عرفانی امام سجاد(ع) بعد اجتماعی وسیع و گسترده ای دارد. در یکی از دعاهای صحیفه در این باره چنین آمده است، «خداوندا از این که در پاسخ به دادخواهی مظلومان کوتاهی ورزیدم، عفو می طلبم. خداوندا از تو طلب بخشش می کنم از این که به ستمدیده ای در حضور من ظلم شد و به یاری اش برنخاستم، مستمندی دست دراز کرد خود را بر او مقدم داشتم، در ادای حق مؤمنی کوتاهی کردم، خداوندا هر کدام از بندگانت را که از من به او آسیبی رسیده است یا حقی از او زایل شده است، از من راضی گردان و هر کس به حقی از حقوق من تجاوز کرده است او را زنده یا مرده بیامرز (همان)، و مرا از آزردن هر زن و مرد با ایمان و مسلمانی باز دار(دعای22). حضرت(ع) به جلب و کسب رضای الاهی توجه ویژه ای دارد به گونه ای که می فرماید: «خداوندا چنان کن که در هر حال، در هراس و امنیت، در خشنودی و خشم، در سود و زیان، در درون خویش احساس آرامش و رضایت کنم» (دعای35). «خداوندا مرا به قضا و قدر خویش دلخوش دار و سینه ام را به آن چه داده ای گشاده دار و سپاسگزاری از آن چه نداده ای بر آن چه که داده ای افزون ساز» (دعای52). بر این اساس امام سجاد علیه السلام همه امور را به خداوند واگذار می کند و می فرماید: «خداوندا به سوی تو پناه می برم، از تو می ترسم، از تو فریاد می خواهم، به تو امیدوارم، تو را می خوانم، به تو اعتماد می کنم، از تو یاری می طلبم، به تو باور دارم و بر تو تکیه می کنم» (دعای31 و32).

بهروز رها

3301 بحث

دوشنبه 25/6/1392 - 13:45 - 0 تشکر 646153

«توبه» و«اعتذار» از مؤلفه های مهم دیگری است که در تربیت و عرفان امام سجاد(ع) جایگاه ویژه ای دارد. چرا که توبه موجب پالایش روانی، خودآگاهی، تزکیه نفس، آگاهی به ضعف و نادانی ها و دوری از غرور می گردد (دعای47 و50). در صحیفه آمده است که «خداوندا من کسی هستم که از بندگان تو می ترسم ولی از تو احساس امن می کنم. من کسی هستم که از بندگانت شرم دارم و گناهان خود را از آنان می پوشانم ولی آن ها را برتو بارز و آشکار می سازم» (دعای 8 و 40). اهمیت توبه برای امام سجاد(ع) به گونه ای است که می توان گفت که صحیفه «فرهنگ و مکتب توبه و اعتذار» است. اعتذار و توبه ای که به خودشناسی، تزکیه، تعالی، کمال و تقرب الاهی آدمی می انجامد و در پالایش و زدودن موانع درونی و بیرونیِ رشد و تعالی انسان، نقش اساسی دارد. به طور کلی موانع رشد و هدایت انسان از نظر صحیفه اموری هم چون حرص، غضب، حسد، کم صبری، عدم قناعت، بدخویی، زیاده روی در شهوت، غلبه تعصب ها، پیروی هوس، سرپیچی از هدایت، غفلت، پافشاری بر گناه، کوچک شمردن معصیت، بزرگ داشتن طاعت، تحقیر نیازمندان، پشتیبانی از ستمگران، رها کردن ستمدیدگان، بدون آگاهی سخن گفتن و آرزوهای دور و دراز است (دعای47). امام سجاد(ع) در این باره می فرماید: «خداوندا مرا از آن چه مانع از قرب من به تو می گردد و از نزدیک شدن به سوی تو غافل می سازد، رها فرما» (همان). در دعای دیگری برخی دیگر از موانع تعالی و رشد انسان مطرح شده است، «خداوندا مرا از ضعف و نقص نیت، دل مشغولی به خویشتن، ناسپاسی، غرور و خودخواهی و خودپسندی دور نگهدار و برمقام و منزلت من میفزای مگر آن که بر مقام و منزلتم نزد خودت بکاهی، خداوندا عزت و سربلندی آشکار برایم قرار مده مگر آن که به همان اندازه مرا پیش نفسم خوار و پست گردانی» (دعای20). 3. جمع بندی و نتیجه گیری در تعلیم و تربیت امروزی مفاهیمی هم چون هدف های پرورشی در «حوزه عاطفی»6 مورد توجه قرار می گیرد که شامل هدف هایی مانند ایجاد تغییرات در علایق، نگرش ها و ارزش ها و نیز رشد ارج شناسی و سازگاری را نشان می دهد(7، ص: 20). اما این حوزه دقیقاً با مفهوم «پرورش دل» در تربیت عرفانی تطابق ندارد. چرا که از نگاه عرفانی این حوزه عمدتاً به عنوان زمینه و آیینه کسب «معرفت ربوبی» نگریسته می شود، در حالی که اهداف حوزه عاطفی دقیقاً مبتنی بر معنای عرفانی آن نیست.

بهروز رها

3301 بحث

دوشنبه 25/6/1392 - 13:46 - 0 تشکر 646154

از منظر تربیت عرفانی، هدف آرمانی تربیت آن است که آدمی ضمن رها شدن از تمامی قید و بندهای ظاهری و درونی به سطوح بالاتر معرفت و قرب الاهی نزدیک شود. این همان آرمانی است که هدف غایی تربیت اسلامی قلمداد می شود(6، صص: 58-59). از این منظر باید گفت که آرمان های تربیتی اسلام، اساساً «عرفانی» است و سایر ابعاد تربیت آدمی نیز بایستی در پرتو این آرمان نگریسته شود. اگرچه به نظر می رسد که هدایت همه افراد در مسیر تربیت عرفانی در مفهوم ناب و همه جانبه آن تا حدودی دشوار است، درک حالت عرفانی زمینه ای همگانی دارد و مهم آن است که این «زمینه» در مراکز تربیتی فراهم گردد. توجه به «زمینه» یاد شده مستلزم آن است که آموزش های دینی در مدارس به گونه ای باشد که دانش آموزان را به سوی کشف حقیقت و وصول به قرب الاهی به عنوان کمال انسان از دیدگاه اسلام هدایت نمایند(11، ص: ). در حوزه تعلیم و تربیت نیز برخی از صاحب نظران زمینه یاد شده را مورد توجه قرار داده اند. برای مثال پستالوزی «محبت» را تنها بنیاد تربیت تلقی می کند. از نظر وی حقیقت انسان تنها در پیوند عشق و خدا تجلی و هویدا می گردد و بی عشق انسان بی خداست و اگر عشق و خدا نباشد، از انسان چیزی نمی ماند(10، ص: 87). اما باید اذعان نمود که «تربیت دل» و پرورش عرفانی حوزه ای فراموش شده در دیدگاه های تربیتی امروز است. به گونه ای که حتی این موضوع در آرای تربیتی اندیشمندان مسلمان نیز به ندرت مورد توجه قرار گرفته است(10، صص: 88-81). به هر حال در نظریه تربیت اسلامی حوزه «دل» و تربیت «عرفانی» جایگاهی بس رفیع دارد و لازم است. در تعلیم و تربیت اسلامی در سطح محتوا، روش، تربیت معلم و سایر عناصر تعلیم و تربیت، اقدامات و تمهیداتی صورت پذیرد تا دست کم شرایط و فضای تربیت عرفانی در مراکز آموزشی فراهم گردد. تأکید بر این موضوع از این نظر نیز مهم است که متأسفانه در مدارس امروزی به این مقوله اهمیتی داده نمی شود و نوعی بی توجهی به «تربیت دل» به دلیل حاکمیت جهت گیری های آموزشی و درسی محض بر محافل آموزشگاهی جامعه اسلامی سایه افکنده است. به علاوه، تکیه بر تربیت عرفانی همان گونه که در متن مقاله و از اظهارات امام سجاد(ع) در صحیفه برمی آید، «سایکولوژیک کردن»7 و یا «سکولاریزه»8 شدن نیست. بلکه تربیت و تجربه های عرفانی اگر چه درونی و فردی است، اما نتایج عینی، اخلاقی و اجتماعی فراوانی دارد و با استفاده از آن بایستی زمینه تحقق مدینه فاضله الاهی و عرفانی اسلام آماده شود. اوج کوشش های تربیتی در نگرش عرفانی باید بر«سازندگی معنوی» و پرورش گرایش های معنوی و الاهی انسان استوار گردد. این نوع سازندگی در تربیت عرفانی بدون تردید با تکیه بر دل عمیق و سریع حاصل می شود. امری که به نظر می رسد در تعلیم و تربیت امروزی فراموش شده است به گونه ای که به تعبیر برخی از صاحب نظران، تعلیم و تربیت امروزی خود به سدی در راه تکامل و مانعی برای رشد و تعالی معنوی انسان تبدیل شده است (10). رویکرد اساسی تربیت از منظر صحیفه، خدایی شدن، با خدا بودن و رو به سوی او داشتن است، رویکردی که بر «عشق» و «دل» متکی و مبتنی بر پرورش و تقویت «احساس حضور الاهی» و بر اساس «هدایت الهی» است. خلاصه این که در نظریه «تربیت عرفانی امام سجاد(ع)» بایستی پیوندی اساسی بین «تربیت» و «هدایت الاهی»، پرورش روحیه و احساس حضور الهی، شکر و سپاسگزاری از نعمات خداوند، توبه و اعتذار و سایر جنبه های تربیت عرفانی در سطح آرمان ها، اهداف کلی، اصول، محتوا و روش های تربیتی مورد توجه قرار گیرند. از این منظر لازم است که برنامه های آموزشی، به ویژه آموزه های دینی مدارس بر اساس مؤلّفه ها و تعالیم تربیت عرفانی امام سجاد(ع) و با توجه به مبانی، اصول و روش های تعلیم و تربیت اسلامی مورد بازنگری قرار گیرند تا این که بتوان در سطح افکار، نگرش ها و رفتارهای دانش آموزان تغییراتی را که معطوف به تربیت و پرورش عرفانی مورد نظر صحیفه سجادیه است، ایجاد نمود. بدیهی است که مقاله حاضر تنها دیباچه و ورودی مقدماتی بر این بحث است و بایستی با فعالیت های گسترده و تحقیقی این نظریه بسط، تعمیق و کاربردهای عملی بیشتری یابد. یادداشت ها 1. determinism 2. hedonism 3. reductionism 4. unconscious 5. divine psychology 6. affective domain 7. psychologicalization 8. secularization منابع 1- قرآن مجید 2- صحیفه کامله سجادیه، (1381)، ترجمه محمد تقی خلجی، تهران: انتشارات میثم، چاپ پنجم. 3- احمدی، علی اصغر، (1362)، فطرت بنیان روان شناسی اسلامی، تهران: انتشارات امیر کبیر. 4- استیونسون، لسلی، (1368)، هفت نظریه درباره طبیعت انسان، ترجمه بهرام محسن پور، تهران: انتشارات رشد. 5- بابایی، (1379)، "صحیفه سجادیه مرکز اطلاع رسانی جهانی و الهی"، مجله پاسدار اسلام، دوره 19، شماره 223. 6- باقری، خسرو، (1382)، نگاهی دوباره به تربیت اسلامی، تهران: انتشارات رشد، چاپ هشتم. 7- بلوم، بنجامین، اس، (1368ا)، "طبقه بندی هدف های پرورشی"، کتاب اول: حوزه شناختی، ترجمه دکتر علی اکبر سیف و خدیجه علی آبادی، تهران: انتشارات رشد، شماره 138. 8- حسینی، سیدعلی اکبر، (1372)، سیری اجمالی در تاریخ تعلیم و تربیت اسلامی، قم: دفتر نشر فرهنگ اسلامی ، چاپ اول. 9- دفتر همکاری حوزه و دانشگاه، (1372)، فلسفه تعلیم و تربیت: در آمدی برتعلیم و تربیت اسلامی، جلد 1، تهران: انتشارات سمت. 10- دفتر همکاری حوزه و دانشگاه، (1369)، مکتب های روان شناسی و نقد آن، تهران: انتشارات سمت، جلد اول. 11- دفتر همکاری حوزه و دانشگاه، (1377)، انسان از دیدگاه اسلام، تهران: انتشارات سمت. 12- یاسپرس و سارتر، (1362)، انسان کامل از دیدگاه کرکگور، تهران: مؤسسه مکاتباتی اسلام شناسی. 13- گوتک، جرالد، (1378)، فلسفه و مکاتب تربیتی، ترجمه دکتر محمد جعفر پاک سرشت، تهران: انتشارات سمت. 14- مایر، فردریک، (1374)، تاریخ اندیشه های تربیتی، جلد اول و دوم، ترجمه علی اصغر فیاض، تهران: انتشارات سمت. 15- مطهری، مرتضی، (1367)، انسان کامل، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم. 16- مطهری، مرتضی، (1381)، تعلیم و تربیت در اسلام، تهران: انتشارات صدرا. 17- نقیب زاده، دکتر میر عبدالحسین، (1374)، نگاهی به فلسفه آموزش و پرورش، تهران: انتشارات طهوری. 18- هیوم، رابرت ا.، (1369)، ادیان زنده جهان، ترجمه دکتر عبدالرحیم گواهی، قم: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.

برو به انجمن

▲

دسترسی‌های سریع

انجمن فعال در هفته گذشته

مدیر فعال در هفته گذشته

آخرین مطالب

آلبوم تصاویر بازدید از کلیسای جلفای...
آلبوم تصاویر بازدید اعضای انجمن نصف جهان از کلیسای جلفای اصفهان.
بازدید از زیباترین کلیسای جلفای اصفهان
جمعی از کاربران انجمن نصف جهان، در روز 27 مردادماه با همکاری دفتر تبیان اصفهان، بازدیدی را از کلیسای وانک، به عمل آورده‌اند. این کلیسا، یکی از کلیساهای تاریخی اصفهان به شمار می‌رود.
اعضای انجمن در خانه شهید بهشتی
خانه پدری آیت الله دکتر بهشتی در اصفهان، امروزه به نام موزه و خانه فرهنگ شهید نام‌گذاری شده است. اعضای انجمن نصف جهان، در بازدید دیگر خود، قدم به خانه شهید بهشتی گذاشته‌اند.
اطلاعیه برندگان جشنواره انجمن‌ها
پس از دو ماه رقابت فشرده بین کاربران فعال انجمن‌ها، جشنواره تابستان 92 با برگزاری 5 مسابقه متنوع در تاریخ 15 مهرماه به پایان رسید و هم‌اینک، زمان اعلام برندگان نهایی این مسابقات فرارسیده است.
نصف جهانی‌ها در مقبره علامه مجلسی
اعضای انجمن نصف جهان، در یك گردهمایی دیگر، از آرامگاه علامه مجلسی و میدان احیا شده‌ی امام علی (ع) اصفهان، بازدیدی را به عمل آوردند.

تبیان، دستیار زندگی

در حال بار گزاری ....

همه

متن

فیلم

صدا

تصویر

دانلود

مرور بخشها دین زندگی جامعه فرهنگ

دین

زندگی

جامعه

فرهنگ

مرور بخشها

دین

زندگی

جامعه

فرهنگ