تبیان، دستیار زندگی

یکی از مسائل مهم امروز جامعه تربیت کودکان و نوجوانان است که اگر به شکل علمی و روان شناسانه و با استفاده از دستورات دینی بدان پرداخته شود در حل بسیاری از مشکلات تربیتی – اخلاقی و رفع مفاسد اجتماعی در آینده موثر خواهد بود و البته این مهم میسر نخواهد شد مگر با ارتقاء سطح آگاهی ها و دانش والدین در چگونگی تشویق فرزندان به نیکی ها و منع آنان از بدی ها.

 

پدران و مادران در طول تاریخ ، با توجه به نقش های خود　 فرزندان را　 همواره به کارهایی وا داشته و از کارهایی نهی کرده اند. مسئله امر و نهی وتشویق وهشدار ریشه در درون هرانسانی دارد و مربوط به زمان و مکان یا منطقه خاصی نمیشود وهر مسئله ای که　 اینگونه فراگیر باشد　 نشان از فطری بودن آن دارد. هشدار ،　 اخطار و فریاد دربرابر خطرها وانحرافات مخصوص انسان نیست.

واداشتن پسران و دختران به انجام تکالیف دینی لازم است که با نرمی و مهربانی و تشویق همراه باشد و تکلیف شاقّ از آنها خواسته نشود، بهخصوص دختران که زودتر از پسران به سنّ تکلیف میرسند ولی در عین حال والدین با جدّیت در این موارد عمل کنند، به طوری که کودک احساس نکند که تکالیف دینی اموری جدّی یا ضروری نیستند. هنر پدر و مادر این است که این دو جنبهی به ظاهر متضاد را یکجا جمع کنند یعنی هم جدّی و هم رئوف و مهربان باشند تا بتوانند کودک را به انجام فرائض دینی وا دارند. هر نوزادی بر فطرت سالم الهی زاده می شود; لیکن این پدر و مادر هستند که گاه او را با تربیت های ناشایست خویش از صراط مستقیم منحرف می سازند .

خانوادههایی که از فرصت دوران کودکی برای این منظور استفاده نمیکنند در دوران بلوغ و نوجوانی معمولاً با مشکلات جدّی روبرو میشوند زیرا کسی که انجام تکالیف دینی را تا مرحلهی نوجوانی یا جوانی و بزرگسالی به تاخیر انداخته است هر چند معتقد به موازین دینی باشد، به علت نبود ممارست عملی و آمادگی روحی، معمولاً نمیتواند به راحتی به احکام دینی عمل کند. 　بیشتر کسانی که در سنین بالاتر وظایف عبادی خود را انجام نمیدهند بیاعتقاد به مبادی دینی نیستند بلکه آنها معمولاً کسانی هستند که قبلاً ورزیدگی و آمادگی لازم را به دست نیاوردهاند و لذا ارادهی آنها تابع اعتقادات آنها نیست، یعنی فاصله و شکافی بین فکر و عمل آنها وجود دارد مگر اینکه از ایمانی محکمتر و اعتقادی قویتر برخوردار شوند اما با ایمان در سطح معمول و اعتقاد عادی معمولاً غلبه بر مقاومتهای درونی و نفسانی کار آسانی نیست.

همراه بردن کودکان به مسجد، هر چند در نماز جماعت شرکت نکنند یا مراسم عزاداری در ماه محرم یا مناسبتهای مذهبی دیگر از قبیل شرکت در نماز عید فطر و جشنهای مذهبی که معمولاً مورد علاقه کودکان هستند، برای پرورش عواطف دینی کودکان بسیار مفید است. هر چند باید دقت کرد که این نوع برنامهها فراتر از طاقت و حوصلهی آنها نباشد و آنان را خسته نکند

بنابراین استدلال کسانی که معتقدند طفل پس از رسیدن به حدّ تشخیص، خود باید مسیر خویش را انتخاب کند و نباید پیشاپیش عادت به برخی امور از جمله تکالیف دینی را در او به وجود آورد، به هیچ وجه درست نیست. اگر این استدلال، صحیح باشد، باید تربیت را تا رسیدن به سن تشخیص تعطیل کرد. حال آنکه تربیت به یک معنا چیزی جز ایجاد عادات در کودک نیست. این عادتها ارادهی انسان را از مقاومتهای درونی آزاد میسازد و تابع عقل او میگرداند، مانند عادت به سحرخیزی. کسی که به سحرخیزی عادت کرده است، اگر قصد سحرخیزی کند، به راحتی از عهدهی انجام آن برمیآید اما اگر چنین عادتی در او به وجود نیامده باشد، انجام آن برای وی بسیار دشوار است و چه بسا ارادهی او تابع عقل او نشود به چنان کاری توفیق نباید بخصوص در دورهی دبستانی که دورهی ایجاد عادات مطلوب است نباید از این امر غفلت کرد.

مسالهی دیگر، شرکت دادن کودکان در مجالس و مراسم دینی است. همراه بردن کودکان به مسجد، هر چند در نماز جماعت شرکت نکنند یا مراسم عزاداری در ماه محرم یا مناسبتهای مذهبی دیگر از قبیل شرکت در نماز عید فطر و جشنهای مذهبی که معمولاً مورد علاقه کودکان هستند، برای پرورش عواطف دینی کودکان بسیار مفید است. هر چند باید دقت کرد که این نوع برنامهها فراتر از طاقت و حوصلهی آنها نباشد و آنان را خسته نکند.

در رابطه با پیدایش حسّ مذهبی کودکان، بررسیهای روانکاوان نشان میدهند که این امر مربوط به ماههای قبل از چهار سالگی است و حتی در برخی از کودکان از حدود سنین 2 یا 3 سالگی هم دیده شده است.به همراه رشد و افزایش سنّ، این احساس علنی میشود آنچنان که در 6 سالگی میتوان به عیان تظاهرات مذهبی و علاقه به انجام دادن رفتارهای مذهبی را در کودک دید. کودک از 6 سالگی علاقهی مذهبی نیرومندی دارد. دوستدار حرف زدن و ارتباط با خدا است، امری که والدین غیر مذهبی از آن عصبانی هستند و نگران که چرا او این همه علاقه را به مذهب بروز میدهد و البته معلوم نیست که همین عشق و علاقه در او باقی و برقرار بماند و برای روشن شدن وضع او باید مدتی منتظر ماند.

مذهب در سنین مختلف برای کودکان معانی مختلف دارد ولی دنیای آنها از حدود 6 سالگی دنیای عشق و محبّت، احترام به خدا، ستایش و نیایش او و احساس شرمساری در صورت تخلف از دستور خداست و حتی این امر در قیافهی او هم پیداست. از حدود 8 سالگی به بعد شوق مذهبی او بیشتر، به مسائل مذهبی علاقهمندتر و به عبارت دیگر متدینتر میشود. سعی دارد کاری انجام دهد که به گفتهی والدین و مربیان او مورد رضای خداوند است. از حدود چهارسالگی، کنجکاوی سراسر وجود کودک را فرا گرفته و سبب آن میشود که با حقایقی در بارهی جهان آشنا شود. این آشناییها خود منجر به مبداجویی و قبول خدا خواهد شد و این مرحله، سن طبیعی برای پذیرش خداوند است.

بررسیها نشان میدهند که کودک از حدود 3 سالگی علاقهی زیادی به دعا و سرودهای مذهبی دارد و از تکرار آن بخصوص اگر همراه با آوازهای جمعی باشد بسیار لذت میبرد. کم کم از حدود 6 سالگی ارتباطش با خدا به صورت حرف زدن و درخواست کردن است

کودک در این سن این احساس را دارد که هیچ چیز بدون علت پدید نمیآید و چنین احساس میتواند اساس همهی داوریهای او باشد. کودک چهار ساله به والدین خود وصل است. پدر خود را بزرگ و مهم میداند و تلقی او از خدا این است که او هم چون پدرش ولی بزرگتر است! او حتی خداوند را مانند عضوی از اعضای خانوادهی خود به حساب میآورد و سوالات او این طرز فکر را ایشان میدهد. او ممکن است عکسی زیبا ولی عجیب و غریب را عکس خدا تصور کند و به آن صورت معبودی بدهد و البته چنین توصیفی بیشتر اوقات او را راضی میکند.

مفهوم خدا و صفات او تا حدود 6 سالگی　 هنوز امری ریشهدار نیست ولی از حدود 7 سالگی خدا را مقامی قدرتمند میشناسد که ارزشی بالاتر از ارزش والدین دارد و میخواهد که با دستورات او آشنا شود.صفات خدا تا حدودی برای او آشنا است ولی جنبههایی چون ازلی و ابدی بودن برایش نامفهوم است و هم باید دانست که او هنوز با جنبههای محسوس آشنا است نه با مسائل مجرّد و ذهنی.

بررسیها نشان میدهند که کودک از حدود 3 سالگی علاقهی زیادی به دعا و سرودهای مذهبی دارد و از تکرار آن بخصوص اگر همراه با آوازهای جمعی باشد بسیار لذت میبرد. کم کم از حدود 6 سالگی ارتباطش با خدا به صورت حرف زدن و درخواست کردن است. این نکته هم شایان ذکر است که نوع درخواستهای کودک، صورت مادی دارد مثل خوردنیها، اسباببازیها، لباس و غیره.

حس مذهبی یا بعد چهارم روح انسان

با کشف «حس مذهبی» در انسان و اینکه «حس دینی» یکی از عناصر اولی و ثابت و طبیعی روح انسان است.ثابت گردید که در روح و روان و سرشت انسانی چهار حس وجود دارد:

　«حس کنجکاوی»این همان حسی است که از روز نخست فکر بشر را به بحث و بررسی پیرامون مسائل مبهم و مجهول وادار نموده و در پرتو آن علوم و صنایع پدید آمده است، این همان حس است که از روزگار پیش، به کاشفان و مخترعان و پایه گذاران علوم نیرو بخشیده که از رازهای نهفته، پرده بردارند و در این راه به سختیها و ناملایمات تن دهند.

«حس نیکی»پدید آورنده اخلاق و تکیه گاه فضائل و سجایای انسانی و صفات عالی روحی است، این همان حسی است که انسان را به نوع دوستی و عدالتخواهی سوق میدهد، و در انسان یکنوع گرایش فطری بفضائل و اخلاق نیک و تنفر از زشتیها و صفات بد پدید می آورد.

«حس زیبائی» پدید آورنده هنر و سبب تجلی انواع ذوقیات میباشد.

«حس مذهبی»هر فردی از افراد انسان فطرتا خداخواه و خداجو بوده و یکنوع تمایل و کشش به ماوراء طبیعت در خود احساس میکند.وجود «حس مذهبی» در روح انسان ثابت مینماید که تمام تمایلات مذهبی در انسان، ریشه ذاتی دارد و توجه به خدا و مسائل ماوراء طبیعی، از فطرت انسان، سرچشمه میگیرد، البته تجلیات این فطرت، در دوران بلوغ نمایان تر و آشکارتر است.

کوتاه سخن اینکه کسانی که انسان را با دید وسیعتر مورد بررسی قرار داده اند همگی معترفند که توجه به خدا در انسان از یک حس عمیق مذهبی ریشه گرفته و وجود انسان با این حس به هم آمیخته شده است.