تبیان، دستیار زندگی

البته به این نکته نیز باید توجه کرد که امام هادی برای آماده کردن شیعه به غیبت صاحب الزمان (عج) و همچنین حفظ جان امام حسن عسکری ـ علیه السلام ـ از تعرض دشمنان فرزند خود را جز از خواص شیعه و افراد مورد اعتماد مخفی می کرد و از مقام و عظمت آن حضرت کمتر صحبت می فرمود و لذا اطلاعات کمی از دوران کودکی حضرت امام حسن عسکری در منابع مشاهده می کنیم.

امام حسن عسکری ـ علیه السلام ـ از جمله امامانی است که در سنین جوانی به شهادت رسیدند ولی با این حال آن حضرت مدتی از دوره جوانی خود را همراه پدر بوده و در حدود 22 سالگی پدر را از دست داد[10] آن حضرت قبل از اینکه داغ پدر ببیند در حدود 20 سالگی برادر بزرگتر خود را نیز از دست داد و فراغ برادر برای آن حضرت سخت بود، چنان که نقل شده حضرت در ماتم برادر خیلی بی تابی می نمودند[11] و همچنین امام حسن عسکری ـ علیه السلام ـ در دوره ای که نزد پدر بودند برخورد و رفتار خلفا را با پدر بزرگوار خویش مشاهده می نمودند

و از ظلمی که در حق اهلبیت ـ علیهم السلام ـ روا می داشتند بی خبر نبود و از جمله اینکه از خبر تخریب قبر و بقعه امام حسین ـ علیه السّلام ـ و جسارت طاغوتیان به آن مکان مقدس محزون شد. در مورد ازدواج آن حضرت نیز اختلاف هست برخی می گویند آن حضرت در زمان پدر با نرجس خاتون ازدواج کردند[12] ولی برخی می گویند بعد از شهادت پدر این امر محقق شد.[13] در هر صورت امام با کنیزی ازدواج نمودند که مادر صاحب الزمان (عج) شد. 

امام هادی قبل از رحلت، پسرش ابومحمد حسن ـ علیه السّلام ـ را به حضور طلبید و نور حکمت و مواریث پیامبران و سلاح امامت را بدو سپرد و به امامت وی تصریح کرد و در حضور یاران مورد اعتماد خویش به او وصیت کرد و شهادت آن حضرت در چهل سالگی رخ داد و در سامرا مدفون گردید.[14] امام حسن عسکری بعد از رحلت پدر به نص صریح آن حضرت و ائمه گذشته به امامت شیعیان اثنی عشری رسید. مدت امامت آن حضرت با توجه به تاریخ شهادت پدر 254 هـ.ق و همچنین تاریخ شهادت خود آن حضرت که 260 هـ.ق گفته شده[15] تقریباً 6 سال بوده[16] و سن آن حضرت در زمان به شهادت رسیدن نیز 28 سال گفته شده است.
و شیخ مفید گفته: امام حسن عسکری در یکم ربیع الاول سال 260 هـ.ق مریض شد و در روز هشتم همان ماه در روز جمعه در سن 28 سالگی شهید و در خانه خودش در سامرا مدفون گردید.[17]
و براساس روایتی که از امام صادق ـ علیه السّلام ـ نقل است که فرمودند: همه ما یا کشته می شویم و یا مسموم.
لذا درباره امامانی که روایتی درباره شهادتشان در دست نیست بر این باوریم که خلفای جور آنان را به شهادت رسانده اند.[18]
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1. سیره پیشوایان، مهدی پیشوائی.
2. حیات سیاسی امامان شیعه، رسول جعفریان.
3. زندگانی امام حسن عسکری، باقر شریف قرشی.
4. منتهی الامال، شیخ عباس قمی، ج 2.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . شیخ مفید، الارشاد، قم، آل البیت، 1413ق، ج2، ص313.
[2] . همان.
[3] . سبط بن جوزی، تذکرة الخواص، قم، مؤسسه اهل البیت (بی تا)، ص 324.
[4] . محمد بن طولون، الائمه الاثنا عشر، بیروت، منشورات رضی، ص 113.
[5] . مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، مؤسسه الوفا، 1403ق، ج 5، ص 238.
[6] . محمد بن جریر طبری، دلائل الامامة، نجف، مکتبة حیدریة، ص 223.
[7] . کلینی، اصول کافی، تهران، انتشارات مسجد (بی تا) ج 2، ص 430.
[8] . شیخ صدوق، علل الشرایع، قم، مکتبة طباطبائی (بی تا) ج 1، ص 176 و 230.
[9] . عاملی، محسن امین، اعیان الشیعه، ج 2، ص 40.
[10] . مفید، همان، ص311.
[11] . طبسی، محمد جواد، با خورشید سامرا، ترجمه عباس جلالی، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، 1379، ص 62.
[12] . مجلسی، همان، ج 51، ص 11.
[13] . طبسی، همان، ص 71.
[14] . مجلسی ، همان، ج 50، ص 210، به نقل از عیون المعجزات، ص 133.
[15] . کلینی، همان، ج 2، ص 430.
[16] . ابن صباغ مالکی، الفصول المهمة فی معرفة الائمه، قم، دارالحدیث للطباعة و النشر، ج 2، ص109.
[17] . شیخ مفید، همان، ج 2، ص 336.
[18] . مجلسی، همان، ج 50، ص 238.

1. ایجاد شبکه ارتباطی وکالت
در زمان امام حسن عسکری ـ علیه السّلام ـ تشیع در مناطق مختلف و شهرهای متعددی گسترش و شیعیان در نقاط فراوانی تمرکز یافته بودند. شهرها و مناطقی مانند، کوفه، بغداد، نیشابور، قم، آبه (آوه) مدائن، خراسان، یمن، ری، آذربایجان، سامرا، جرجان و بصره از پایگاه های شیعیان به شمار می رفتند.[4]
گستردگی و پراکندگی مراکز تجمع شیعیان، وجود سازمان ارتباطی منظمی را ایجاب می کرد تا پیوند شیعیان را با حوزه امامت از یک سو و ارتباط آنان را با همدیگر از سوی دیگر برقرار سازد، این نیاز از زمان امام نهم احساس می شد و شبکه ارتباطی وکالت و نصب نمایندگان در مناطق گوناگون، به منظور برقراری چنین سیستمی، از آن زمان به مورد اجرا گذاشته می شد. این برنامه در زمان امام عسکری نیز تعقیب گردید؛

به گواهی اسناد و شواهد تاریخی، امام حسن عسکری نمایندگانی از میان چهره های درخشان و شخصیتهای برجسته شیعیان، برگزیده، در مناطق متعدد منصوب کرده و با آنان در ارتباط بود و از این طریق پیروان تشیع را در همه مناطق زیرنظر داشت.

از جمله این نمایندگان می توان به «ابراهیم بن عبده»، نماینده امام در نیشابور و «احمد بن اسحاق بن عبدالله قمی اشعری» در قم اشاره کرد.[5] در رأس سلسله مراتب وکلای امام «محمد بن عثمان عَمَری» قرار داشت که وکلای دیگر، به وسیله او با امام در ارتباط بودند، آنان نوعاً اموال و وجوه جمع آوری شده را به وی تحویل می دادند و او به محضر امام می رساند.[6] 

2. ارتباط از طریق پیک ها و نامه ها
علاوه بر شبکه ارتباطی وکالت، امام از طریق اعزام پیکها نیز با شیعیان و پیروان خود ارتباط برقرار می ساخت و از این رهگذر مشکلات آنان را برطرف می کرد. در این زمینه به عنوان نمونه می توان از فعالیت های «ابو الادیان»، یکی از نزدیکترین یاران امام یاد کرد. او نامه ها و پیام های امام(ع) را به پیروان آن حضرت می رساند و متقابلا نامه ها، سؤالها، مشکلات، خمس، و دیگر وجوه ارسالی شیعیان را دریافت نموده و در سامرا به محضر امام عسکری می رساند.[7] گذشته از پیک ها، امام از طریق مکاتبه نیز با شیعیان ارتباط برقرار می ساخت و از این رهگذر آنان را زیر چتر هدایت خویش قرار می داد. نامه ای که امام حسن عسکری به «ابن بابویه» نوشته نمونه ای از این نامه ها است.[8]
3. ارتباط از طریق فعالیتهای سری و مخفی
امام حسن عسکری ـ علیه السّلام ـ نوع دیگر ارتباط خود را با شیعیان از طریق فعالیتهای مخفی نزدیک ترین یاران خود برقرار می کرد. از جمله «عثمان بن سعید عمری» که از نزدیکترین و صمیمی ترین یاران امام بود، زیر پوشش روغن فروشی فعالیت می کرد. شیعیان و پیروان حضرت عسکری اموال و وجوهی را که می خواستند به امام تحویل دهند به او می رساندند و او آنها را در ظرفها و مشکهای روغن قرار داده و به حضور امام می رساند.[9] 

4. ارتباط از طریق نمایندگان مردم
تماس مستقیم با امام، با فرستادن افرادی از طرف شیعیان به محضر آن حضرت، نوع دیگری از وجود ارتباط میان امام و دوستانش بود.[10] از جعفر بن شریف جرجانی نقل شده است که گفت: به زیارت خانه خدا مشرف شدم و در سامرا به خدمت امام حسن عسکری رسیدم، خواستم اموالی را که دوستان به وسیله من فرستاده بودند به آن حضرت بدهم، پیش از آنکه بپرسم، به چه کسی بدهم امام فرمود: آنچه را همراه آورده ای به مبارک، خادم من بسپار.[11]
بنابراین با وجود همه تنگناها و محدودیت هایی که خلافت عباسی برای امام(ع) به وجود آورده بود آن حضرت همواره با شیعیان خود در ارتباط بوده و از این طریق به امور مختلف ایشان رسیدگی می فرمود.
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1. حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، رسول جعفریان.
2. سیره پیشوایان، مهدی پیشوائی.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . شیخ مفید، الارشاد، ترجمه رسولی محلاتی، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی ، چاپ ششم، 1383 ش، ج 2، ص 442.
[2] . شیخ صدوق، معانی الاخبار، تهران، مکتبه الصدوق، 1379 هـ.ق، ص 65.
[3] . ابن شهر آشوب، مناقب، قم، کتاب فروشی مصطفوی، ج 4، ص 434.
[4] . شیخ محمد جواد طبسی، حیاة الامام العسکری، طبقة الاولی، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، 1371ش، ص 223ـ226.
[5] . مهدی پیشوایی، سیره پیشوایان، قم، مؤسسه تحقیقاتی امام صادق ـ علیه السّلام ـ ، چاپ اول، 1372ش، ص 632 و 634.
[6] . شیخ طوسی، اختیار معرفة الرجال، مشهد، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، 1348 ش، ص 532.
[7] . مهدی پیشوایی، پیشین، ص 636.
[8] . ابن شهر آشوب، پیشین، ج 4، ص 425.
[9] . شیخ طوسی، الغیبه، تهران، مکتبة نینوی الحدیثه، ص 214.
[10] . رسول جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، قم، انصاریان، چاپ هفتم، 1383ش، ص 551.
[11] . اربلی، کشف الغمه، تحقیق: سید هاشم رسولی، تبریز، ج 2، ص 427.

2. محمد بن عثمان بن سعید ثمری: وی نیز همچون پدر از بزرگان شیعه و از نظر تقوی و عدالت و بزرگواری مورد اعتماد و احترام شیعیان بود و از یاران مورد اعتماد امام عسگری ـ علیه السّلام ـ بود چنانچه امام عسگری در جواب (احمد بن اسحاق) که سوال کرده بود به چه کسی از شیعیان و معتمدین حضرت مراجعه کند حضرت فرمود: عمری (عثمان بن سعید) و پسرش هر دوی آنها امین و مورد اعتماد من هستند، آنچه به تو برسانند از جانب من می رسانند و آنچه به تو بگویند از طرف من می گویند. سخنان آنان را بشنو و از آنان پیروی کن زیرا این دو تن مورد اعتماد و امین من هستند وی که به عنوان نایب دوم امام زمان (عج) نیز بوده در تاریخ 304 یا 305 هجری قمری وفات یافت.[6]
3. احمد بن ابراهیم بن اسماعیل: ایشان یکی از خواص و نزدیکان امام حسن عسکری بود که آثار ارزنده ای در علوم مختلف از خود به یادگار گذاشت کتاب (اسماء الجبال و المیاه و الاودیه) در علم جغرافیا بوده و همچنین در علم لغت تبحر داشته و از کاتبان و همنشینان امام بوده[7] وی در سال 291 هجری قمری وفات یافت.[8] 

4. فضل بن شاذان بن خلیل مکنی به ابو محمد: که از مشایخ و ثقات و معتمدین و محدثین اواسط قرن سوم هجری است وی فقیه متکلم جلیل القدر و از اصحاب حضرت جوادـ علیه السّلام ـ و امام هادی و امام حسن عسگری علیهم السلام بوده و حدود یکصد و هشتاد کتاب به او منسوب است که در موضوعات مختلف نگاشته از جمله (اثبات الرجعة) (اربع مسائل فی الامامیة)، (الرد علی الباطنیة و القرامطة)، (حدوث العالم) و... او را متوفای 260 هجری می دانند.

و همچنین کتاب الایضاح فی الرد علی سائر الفرق از اوست.[9]
5. احمد بن محمد بن خالد برقی (متوفای 274 یا 280هـ): وی نیز از یاران و اصحاب امام حسن عسکری بوده و همچنین پدرش محمد نیز از یاران امام محسوب می شد ولی احمد شهرتی بیش از پدر داشته او دارای آثار علمی بود از جمله المحاسن که حاوی بسیاری از احادیث ائمه است.

6. حسین بن اشکیب سمرقندی (مروزی) از اصحاب و یاران امام حسن عسکری و در نقل روایت از جانب رجالیون ثقه توصیف شده مدتی در قم خادم حرم حضرت معصومه(س) بوده سپس در سمرقند مقیم و به نشر معارف تشیع پرداخت.[10] 

7. حسن بن موسی الخشاب از بزرگان و علمای شیعه و از یاران امام عسگری بود و آثار علمی در موضوعات مختلف داشته از جمله: کتاب(الرد علی الواقفه) و (النوادر) و... .

8. ابراهیم بن ابی حفص: کنیه اش ابو اسحاق، کاتب و از اصحاب بزرگ امام حسن عسگری ـ علیه السّلام ـ به شمار می رود و مردی ثقه و موجه است و همچنین او کتابی در رد اهل غلو و ابی الخطاب نوشت.[11]

9. احمد بن ادریس قمی معروف به معلم، از اصحاب و یاران امام عسگری ـ علیه السّلام ـ به شمار می رود او فقیهی ثقه و مورد اعتماد شیعه بود که روایات زیادی نقل کرده و روایاتش صحیح است دارای اثری به نام نوادر بوده ـ در سال 306 در گذشت.[12]

10. داود بن قاسم بن اسحاق از اهالی بغداد که در نزد ائمه علیهم السلام دارای مقام و منزلتی عالی بود و در نقل حدیث او را ثقه دانسته اند و از اصحاب خاص امام جواد و هادی و عسگری و حضرت صاحب الزمان علیهم السلام محسوب و از همه آنها نقل روایت کرده است.

معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1. زندگانی امام حسن عسگری، باقر شریف قرشی، ترجمه سید حسن اسلامی.
2. حیاة الامام العسکری، محمد جواد طبسی.
3. خورشید سامرا، محمد جواد طبسی.
4. حیاة فکری سیاسی امامان شیعه، رسول جعفریان.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . طوسی‏، الغیبة، تهران، مکتبة نینوی الحدیثة بی تا ص 216.
[2] . همان ص 214.
[3] . همان ص 216.
[4] . همان .
[5] . حسین جاسم، تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم، ترجمه سید محمد تقی آیت اللهی، تهران ، امیرکبیر، 1367 ش، ص 155.
[6] . طوسی پیشین ص 219 - 223 .
[7] . شیخ طوسی، الفهرست. تحقیق شیخ جواد قیومی، بیروت، موسسه نشر الفقاهة، ص72؛ رجال نجاشی، ص92 .
[8] . تهرانی، آقا بزرگ، الذریعه، بیروت، دارالاضواء چاپ دوم، 1403ق ج 2 ص 66.
[9] . فضل بن شاذان الایضاح. تحقیق جلال الدین حسینی (بی جا ) (بی تا) ص 1 .
[10] . احمد بن علی نجاشی، تحقیق آیت الله شبیری زنجانی، قم، جامعة مدرسین، 1413ق، ص 76، ش 182.
[11] . باقر شریف قرشی، حیاه الامام الحسن العسکری، ترجمه سید حسن اسلامی، قم، جامعه مدرسین، 1371، ص139 .
[12] . احمد بن علی نجاشی، همان ص 143.