تبیان، دستیار زندگی

منبع مقاله: دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه شهید باهنر کرمان-نشریه ادبیات پایداری-سال دوم شماره 3 و4 
نویسندگان: فاطمه تسلیم جهرمی و دکتر یحیی طالبیان

مقدّمه

.

1- مختصری از زندگی و احوال ادیب الممالک فراهانی

2- سه مرحله شعری ادیب الممالک فراهانی

به تعبیر آرین پور، ادیب الممالک به تمام معنای واقعی ادیب است. (آرین پور، 1372: 137) وی علاوه بر تسلّط بر دو زبان و آشنایی با چند زبان و خط، از علومی نظیر رمل، خط، نجوم، حکمت و... بهره داشت. او از لحاظ سبک شعری به شاعران دوره بازگشت تعلّق دارد در حالی که از نظر محتوا و موضوع، از شعرای مشروطه به شمار می آید. (همان، 1372: 139) اما حیات شعری ادیب را می توان به سه بخش مجزا تقسیم کرد:

1. پیش از مشروطیّت:

در این مرحله، وی شاعری است مدّاح و وابسته به دربار قاجار که کمتر موضوعات اجتماعی و سیاسی و انتقاد در اشعارش دیده می شود.

2. پس از مشروطیّت:

با برقراری نظام مشروطه و عمومی شدن ادبیّات، شعر ادیب تحت تأثیر مسائل سیاسی و اجتماعی روز قرار می گیرد و پر از مضامین سیاسی، اجتماعی و انتقادی می گردد.

3. دوران سرخوردگی و شکست آرمان های مشروطه:

سرخوردگی از تحقّق آرمان های مشروطه، موجب سرایش اشعار متعدّد ادیب در انتقاد از مشروطه طلبان می گردد به طوری که تندترین انتقادها، حمله ها، اعتراض ها، طنزها و هجویّات ادیب الممالک، متعلّق به همین دوره است.

3- جلوه های ادبیّات پایداری در اشعار ادیب الممالک فراهانی

1-3-هویّت ملّی و وطن دوستی:

ادیب به کرّات خود را عاشق وطن معرفی می کند و این تنها موضوعی است که در سراسر اشعارش به دفاع و حمایت از آن برمی خیزد.(ص 77) وی دیدگاه خود را درباره وطن، این گونه توضیح می دهد:
مرد وطن را چنان عزیز بشمارد
با دل و جان که شیرخواره لبن را
مرد وطن را چنان ز صدق پرستد
فاش و هویدا که بت پرست وثن را
هرکه زحب الوطن نیافت سعادت
بسته به زنجیر ننگ گردن و تن را (ص 14)
همچنین وی از نخستین شاعرانی است که از قالب سرود برای بیان احساسات میهنی و دردهای درونی خود که ناشی از نابسامانی و ضعف و زبونی ایران و ایرانی بود، بهره می برد. در میان اشعار ادیب، چهار سرود با عنوان سرود ملّی (ص 541)، سرود غم (ص 542)،سرود شادی (ص 545) و سرود وطنی (ص 547) به چشم می خورد که همه از درون مایه ای وطنی و ملّی برخوردارند(2).
ز راه کرم ای نسیم سحرگه
سوی پارساگرد بگذر از این ره
به «سیروس» از ما بگو ای شهنشه
چرا گشتی از حال این ملک غافل
که گشته چنین خراب و تبه فتاده زغم
رعیت شه به حال پریشان و روز سیه
ز برای خدا از طریق وفا بنگر به سوی ما
که جهان به ما شده چون قفس به گلو رسیده همی نفس (ص 541)

2-3-دعوت به مبارزه علیه استبداد و استعمار:

بخش گسترده و مهمّی از اشعار ادیب الممالک با مضمون تشویق و تهییج مردم علیه ظلم و ستم قاجار و دول متجاوز خارجی سروده شده است؛ به عنوان مثال، شاعر در ابیات ذیل از کلیّه اقشار جامعه می خواهد تا علیه استبداد محمّدعلی شاه و مداخلات بیگانگان برپا خیزند و در این مبارزه از بذل جان خود ابایی نداشته باشند:
ای نگهبانان آیین ای دلیران در حروب
ای مدیران جراید ای خطیبان در خطوب
ای علمداران امت ای نوامیس خرد
ای خداوندان فکرت ای جواسیس قلوب
راعی ما گلّه را به دست گرگ داد
ساقی ما باده ما را به سَم دارد مشوب...
ای که داری درد دین را جفت با عشق وطن
دست از شادی بشوی و خانه ز آزادی بروب
جان فدا کن بی تحاشی کز شرف یابی نوال
سربه کف نه بی محابا تا ز حق گردی مثوب (ص 105)
او حتّی با لحنی حماسی، ایرانیان را به هوشیاری و جنگ با دوَل بیگانه ی متجاوز فرا می خواند و هرگونه صلح با آنان را رد می کند:
ببر راه دشمن از این بوم و مرز
ز توپش مترس از نهیبش ملرز
مبر ز آشتی نام هنگام جنگ
مبر دل ز نام و مده تن به ننگ(ص 684)
و معتقد است که اگر ایرانیان دست به دست هم بدهند، می توانند بر دشمنان خارجی فایق آیند:
کنون گر به هم دست یاری دهیم
به پیروزی امیدواری دهیم
نه از روس مانیم یک تن به جای
نه از انگلیسان بی عهد و رای (ص 682)

3-3-ظلم ستیزی:

در خراسان میرزا صدرای نجد السّلطنه
کرده بیدادی که اندر گلّه گرگ گرسنه
گر خراسان جان برد از دست روس و انگلیس
جان نخواهد برد از بیداد نجد السّلطنه! (ص 389)
در سایر موارد، شاعر به نکوهش ظلم و ستم غربیان، تجاوزات روس و انگلیس به سرحدّات ایران و اشغال کشور می پردازد و نتایج بیدادگری ایشان را گزارش می دهد.(صص: 475، 13، 679، 838، 832 و...)

3-4-نظرات بیگانه:

به ایرانیان روس بیداد کرد
گمانش که ایران تهی شد ز مرد
چو بیشه تهی ماند از نره شیر
شغالان درآیند در وی دلیر (ص 703)
یا اشعاری که در هجو غربیان سروده است.(ص 832)

5-3-ابراز انزجار و هجو دشمنان داخلی:

در اشعار ادیب، بخش قابل ملاحظه ای وجود دارد و آن هجویّات سیاسی وی است که در آنها دشمنان، شاه قاجار یا دیگر مستبدان و قدرتمندان را هجو می گویند و آنها را خائن می شمارد. آرمان شاعر در این اشعار، آرمانی وطن دوستانه و انسانی است. موضوعات این هجویّات عبارتند از: شاه مستبد قاجار یعنی محمّدعلی شاه، امرا و حاکمان ناکارآمد و بی لیاقت، وزرا و وکلای خائن، علمای فاسد، عاملان فاسد دستگاه های دولتی، به ویژه عدلیّه و دستگاه متزلزل قضا، مدعیّان مشروطه فرمایشی و به اعتباری مستبدانه و سران متلوّن مزاج احزاب. وی در اشعارش، این افراد را از مهم ترین عوامل نابسامانی اوضاع کشور و عقب ماندگی ایرانیان می داند و آنها را هجو می کند:
حافظان دینند مشتی رهزنان یاللعجب!
حارس ملکند جمعی غرزنان یا ولتا!
کینه توز و کینه ورز و کینه خواه و کینه جو
فتنه آر و فتنه بار و فتنه کار و فتنه زا (ص 36)
نمونه های این هجویّات در دیوان وی اندک نیست امّا هدف بیشتر هجویّه های سیاسی ادیب، محمّدعلی شاه قاجار و وابستگانش است. (صص: 104، 106، 173، 545، 863، 865، 954 و...)؛ از جمله قصیده ای با این آغاز:
امروز که حق را پی مشروطه قیام است
بر شاه محمّدعلی از عدل پیام است (ص 173)

6-3-دعوت به همبستگی ملّی و نفی تفرقه:

هم زمان با رواج اندیشه های نوین در باب منشأ قدرت سیاسی و حکومت در دوران مشروطیّت، ادیب نیز معتقد است که تمامی قدرت اجتماع، ناشی از اتّحاد ملّت است و اصولاً هدف از اجتماع، اتّحاد قواست. وی اتّحاد ملّی را راهی برای مقاومت در برابر دشمنان داخلی و خارجی معرفی می کند:
غرض ز انجمن و اجتماع جمع قواست
چرا که قطره چو شد متّصل به هم دریاست
بلی چو مورچگان را وفاق دست دهد
به قول شیخ هژیر اسیر فناست
ولی چو تفرقه اندر میان جمع افتد
همان حکایت صوفی و سیّد و ملّاست (ص 118)
وی حتّی در ترجیع بندی دوازده بندی، احزاب سیاسی را اندرز می دهد و آنان را به اتّحاد ملی و ترک اختلاف تشویق می کند.(ص 531)

7-3-غیرت دینی بر ضد استبداد و استعمار:

یکی از مضامین مهمّ اشعار ادیب الممالک، توجه به مذهب (3) و رویکرد اتّخاذ اسلامی برای سامان دهی مردم بر ضد استعمار و استبداد است. میزان اثرگذاری این مقوله را از نظر وسعت و شدّت تأثیر، می توان همپای غیرت ملّی و بلکه فراتر از آن دانست. در این راستا، ادیب در مدّتی که نایب رئیس مدرسه لقمانیه تبریز بود، به کسوت روحانیّت درآمد و از این طریق با طلاقت لسانی که داشت، به موعظه و ارشاد مردم در جهت مبارزه با استعمار و استبداد می پرداخت. (کیوانی، 1373: 27) وی مسمط معروفی در نعت پیامبر(ص) با مطلع:
برخیز شتربانا بربند کجاوه
کز چرخ همی گشت عیان رایت کاوه (ص 427)
سروده است که از درون مایه ای ملّی و مذهبی برخوردار است تا آنجا که به گفته کسروی، در تبریز برای تشویق و تهییج مردم به مبارزه، آن را «... واعظان تکه تکه بالای منبرها خواندندی.»(کسروی، 1354: 161) در اشعار، شاعر با یادکرد نام بزرگان، ائمه و قهرمانان دینی و اعمال ستودنی آنها، از آنان می خواهد به ملّت ایران و اسلام یاری رسانند.(صص 15، 458، 68)
از دیگر رویکردهای شاعر به مضامین مذهبی در راه مبارزه با استبداد و استعمار، می توان به بهره گیری از قیام عاشورا و امام حسین(ع)اشاره کرد که در آن، مقاومت مجاهدان راه آزادی با جان فشانی های یاران امام(ع) و چهره پلید ظالمان با یزید و لشکریانش مقایسه می شود و به طور کلی، مقاومت امروز با حماسه عاشورا همسان پنداشته می شود. (صص 13، 111، 108، 458، 134، 471، 734، 824، 931 و...) همچنین وی به تفرقه افکنی، پراکندگی و اسارت ملّت اسلام اشاره می کند و از این راه، سعی در تحریک مخاطبانش دارد.(ص 133)