عناصر داستانی در رمان «شطرنج با ماشین قیامت»

صفحه اصلی تبیان شبکه اجتماعی مشاوره آموزش فیلم صوت تصاویر حوزه کتابخانه دانلود وبلاگ فروشگاه اینترنتی

انجمن ها > انجمن ادبيـــات > صفحه اول بحث

لطفا در سایت شناسائی شوید!

ادبيـــات (بازدید: 1664)

بهروز رها

3301 بحث

پنج شنبه 4/7/1392 - 12:30 -0 تشکر 653126

عناصر داستانی در رمان «شطرنج با ماشین قیامت»

منبع : دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه شهید باهنرکرمان-نشریه ادبیات پایداری-سال دوم شماره 3 و 4.
نویسندگان: دکتر احمد رضی و فائقه عبدالهیان

رویدادهای تکان دهنده ای چون جنگ که تاریخ یک ملّت را دگرگون می کند، بی تردید بر ادبیات و هنر نیز تأثیر می گذارد. پس از جنگ تحمیلی دهه شصت شمسی، حجم زیادی از رمان های جنگ در ایران منتشر شد که برخی از آنها توانستند جایگاه خوبی در میان خوانندگان و منتقدان پیدا کنند.

رمان «شطرنج با ماشین قیامت»، یکی از آثار تمثیلی است که در آن با دوری جستن از خاطره نگاری صرف، تلاش شده است تا خواننده در ورای تقابل ها و کشمکش های ظاهری بازتاب یافته در رمان، به درک مفاهیم مندرج در لایه های زیرین اثر سوق داده شود. این رمان به دلایل مختلف، از جمله آمیختگی تخیّل نویسنده با اسناد تاریخی و خاطرات شخصی، پرهیز از نگاه مطلق گرایانه نسبت به جنگ و مواجهه شعاری با آن، گسترش نگاه اندیشه ورزانه به هستی و انسان از اهمیّت ویژه ای برخوردار است امّا بخشی از موفقیّت های این رمان، ریشه در نحوه به کارگیری عناصر داستانی آن دارد.

این مقاله بر آن است تا به این پرسش پاسخ دهد که چه عوامل داستانی در اثرگذاری روایی این رمان مؤثر بوده است؛ از این رو تلاش می شود تا با استفاده از روش توصیفی-تحلیلی، چگونگی به کارگیری و پیوند عناصر داستانی در آن توضیح داده شود و نحوه شکل گیری پیرنگ، کانون روایت، درون مایه، شخصیّت پردازی، گفتگو، لحن، سبک و زبان در آن، مورد تجزیه و تحلیل قرار گیرد.

بعدی

1 از 5

کل آیتم ها 43
برو به صفحه

بهروز رها

3301 بحث

پنج شنبه 4/7/1392 - 12:31 - 0 تشکر 653127

1- مقدّمه

رمان «شطرنج با ماشین قیامت» در سال 1375 نوشته شد امّا برای اوّلین بار در سال 1384، چاپ و منتشر گردید و در سال 1389 به چاپ شانزدهم رسیده. این رمان، مورد توجّه بسیاری از منتقدان قرار گرفته و جوایز مختلفی را به خود اختصاص داده است؛ از جمله جایزه ادبی اصفهان به عنوان بهترین رمان سال (1385)، جایزه کتاب سال شهید حبیب غنی پور به عنوان بهترین رمان دفاع مقدس (1385)، تنها رمان تقدیر شده کتاب سال دفاع مقدّس(1385)، کاندیدای نهایی کتاب سال انجمن نویسندگان و منتقدان مطبوعات کشور (1385)، کاندیدای نهایی بخش رمان کتاب جمهوری اسلامی ایران(1385)،کاندیدای نهایی کتاب سال قلم زرین (1385). همچنین این رمان به زبان های انگلیسی، آلبانیایی، عربی و فرانسه ترجمه شده است. این موارد نشان می دهد که «شطرنج با ماشین قیامت»، یکی از رمان هایی است که در جلب توجّه مخاطبان عام و خاص موفّق بوده است و شایسته بررسی های علمی از جهات گوناگون است.

موفّقیت این رمان ناشی از عوامل متعدّدی است؛ از جمله اینکه وقایع آن، آمیزه ای از اسناد تاریخی، خاطرات شخصی و تخیّل نویسنده است. جنگی که نویسنده روایت می کند، در منطقه محل زندگی او اتّفاق افتاده است و او نیز خواسته یا ناخواسته، درگیر حوادث جنگ شده و ابعاد گوناگون آن را از نزدیک دیده است. او در دوران جنگ، مدتی دیده بان بود، (رک. مرتجی، 1388) یعنی همان وظیفه ای را برعهده داشت که راوی و شخصیّت اصلی رمانش برعهده دارد. طبیعی است که با جزئیات حوادث جنگ و خصوصیّات شخصیّت های رمانش کاملاً آشنا باشد. به علاوه، تحصیلات دانشگاهی نویسنده در رشته ادبیّات نمایشی است؛ از این رو، نگاهی نمایشی و تصویری به پدیده های پیرامون دارد که به او در حسّی نمودن و نمایشی کردن روایت کمک کرده است. او آموخته است که برای تأثیرگذاری بیشتر، بهتر است حرف های خود را غیرمستقیم بزند و تلاش کند تا رمانش را طوری بنویسد که خوانندگان، خود قطعات آن را مانند یک پازل کنار هم بچینند. ساختار تمثیلی این رمان نیز که در این نوشتار توضیح داده خواهد شد، در راستای ثمربخشی بیشتر درون مایه های آن است.

بهروز رها

3301 بحث

پنج شنبه 4/7/1392 - 12:31 - 0 تشکر 653128

همچنین نویسنده تلاش کرده است تا با خلق اثری در حوزه رئالیسم، نگاهی واقع گرایانه نسبت به جنگ داشته باشد و با پرهیز از مطلق گرایی، حوادث ناشی از جنگ را به صورت خاکستری ببیند. از نظر او سیاه و سفید دیدن بیش از حد شخصیّت ها و قهرمانان رمان، یکی از آسیب های مهم ادبیّات دفاع مقدّس است زیرا این امر، موجب ایجاد شکاف میان مخاطبان و شخصیّت های رمان می شود؛ به طوری که مخاطب خود را با قهرمان بی عیب و نقص داستان بیگانه می بیند و احساس می کند که چنین قهرمانی از جنس زندگی او نیست. به علاوه، این رمان به دلیل مجال نویسنده برای پرداختن به ماهیّت جنگ ایران، زمینه سازی حوادث ناشی از آن، به تصویرکشیدن جهان اجتماعی شخصیّت ها و سرنوشت آنها، قابلیّت بررسی های جامعه شناسانه را نیز دارد. این رمان که جنگ ایران و عراق را روایت می کند، با یادآوری قتل عام ارامنه به دست ترکان عثمانی، نشان می دهد که جنگ، خاص یک ملّت نیست امّا نوع نگاه به جنگ در هنگام مواجهه و سپس تلاش ها برای تغییر وضعیّت آن، متفاوت است. از سوی دیگر، این رمان بر آن است تا اشکال مختلف شک و سؤال را که انسان معاصر درگیر آن است، نشان دهد؛ سؤالاتی که یکی از جایگاه های بروز آن ها، در هنگامه جنگ و مجاورت انسان در جوار مرگ است. گزینش آیاتی از سه کتاب مقدّس، یعنی قرآن، انجیل و تورات و چینش آنها کنار هم و در ابتدای رمان نیز درصدد پاسخ گویی به همین سؤالات است و نقش اراده را در دستیابی به آرزوها و غلبه بر مشکلات در ادیان مختلف برجسته می کند.

مسلماً بخشی از موفقیّت های این رمان، ریشه در عناصر داستانی آن دارد. چگونگی به کارگیری و پیوند عناصر داستانی در این رمان، نقش مهمّی در ارتباط با خوانندگان ایفا می کند. این مقاله درصدد است تا رمان «شطرنج با ماشین قیامت»، را از منظر عناصر داستانی بررسی نماید، از این رو، با روش توصیفی-تحلیلی، پیرنگ، درون مایه، شخصیّت پردازی، صحنه پردازی، زاویه دید، لحن، سبک و زبان این رمان را مورد بررسی قرار می دهد و چگونگی پیشبرد روایت داستان را بیان می کند.

بهروز رها

3301 بحث

پنج شنبه 4/7/1392 - 12:31 - 0 تشکر 653129

2- خلاصه رمان

موسی، شخصیّت اصلی رمان، دیده بان هفده ساله ای است که به اجبار مسئولیت رانندگی ماشین غذای پرویز را قبول می کند. رساندن غذا به بچه های مقر و چهار فرد (گیتی و دخترش، مهندس و دو کشیش مسیحی) که در شهر ساکن هستند، برای او که دلبسته رسیدن به پست برتری چون سرگردی و راندن ماشین نظامی است، بسیار دشوار است. در همین زمان موسی از طرف سرگرد به یک جلسه فراخوانده می شود. موضوع این جلسه، وجود ماشین راداری است در دست دشمن که موقعیّت توپخانه هایی را که به سمت دشمن شلیک می کنند، دقیق شناسایی و اطلاع رسانی می کند و بلافاصله آنجا مورد اصابت دشمن قرار می گیرد. موسی و دوستش امیر، مأمور پیداکردن ماشین می شوند امّا به دلیل نداشتن اطلاعات از شکل ظاهری آن، نمی توانند آن را پیدا کنند. قاسم، کسی است که موسی از او دستور می گیرد و خودش تحت فرمان شخصی به نام سرگرد است، نقشه ای طراحی می کند. این نقشه پنهان شدن بچّه های مقر در گودی کنار قبضه و شلیک مجدّد آن هاست اما در ادامه، بخشی به نقشه اضافه می شود که موسی از آن بی خبر است. نقشه از این قرار است که پس از شلیک مجدّد بچه های مخفی شده در گودی کنار قبضه و شک کردن نیروهای عراقی به درست عمل کردن ماشین رادار و تعویض برد گلوله های ماشین رادار، نیروهای قاسم با یک آتش بازی و درخواست کمک صوری، باعث می شوند که فرمانده عراقی با صدور نامه ای سرّی، استفاده از ماشین رادار هنگفت با این مقدار خطا را ممنوع نماید.

بهروز رها

3301 بحث

پنج شنبه 4/7/1392 - 12:31 - 0 تشکر 653130

3- پیرنگ

داستان به عنوان متنی روایی، معمولاً دارای دو طرح است؛ یکی طرح مجرد داستانی و دیگری طرح روایت شده آن. (ر.ک جمالی، 1385: 112) طرح مجرد داستانی، انگیزه نویسنده برای روایت کردن رمان است؛ از این جهت، رمان «شطرنج با ماشین قیامت» دارای پیرنگ خاطرات است. طرح اولیّه برای نویسنده این رمان، همان طور که در مصاحبه هایش بیان کرده، دیدن یکی از اسناد مربوط به جنگ است که در ابتدا و انتهای رمان آورده شده است. اما طرح روایت شده رمان، برای داشتن انسجام و استحکام روابط مبتنی بر سببیّت خود، ناگزیر از به کارگیری عناصری است که بدون آنها طرح، سست یا کم تأثیر خواهد بود. عناصری همچون شروع، ناپایداری، گسترش، تعلیق، نقطه اوج، گره گشایی و پایان بندی (ر.ک. مستور، 1379: 16-26) که آنها را در این رمان مرور می کنیم.

رمان با یک نامه ناتمام با عنوان «به کلّی سری» آغاز می شود. این نامه، یک موقعیت ناپایدار را نشان می دهد و ناتمام رها کردن آن، بر شدت ناپایداری می افزاید. مضمون این نامه، دعوت به یافتن محل استقرار رادار فرانسوی سامبلین است. پس از این نامه، با مطلبی که از قول نویسنده مواجه می شویم. نویسنده در توضیح چهار سطری خود، درصدد است تا حس کنجکاوی مخاطب را برانگیزاند تا با او همراه شود. به نظر می رسد که نویسنده با تغییر زاویه روایت پس از این نامه و توضیح کوتاهش، خواسته است شروعی برانگیزاننده برای جلب و جذب مخاطب داشته باشد وگرنه این رمان می توانست حتّی بدون نامه و توضیح نویسنده هم شروع شود.

با همان عبارت اوّل رمان که پس از نامه و توضیحش از زبان پرویز آورده می شود: [«-باشه؟...باشه؟... فقط چهار روز؟»(احمدزاده، 1387: 13)]، نشانه های ناپایداری دوم آشکار می گردد. هرچه روایت جلوتر می رود، این نشانه ها افزون تر می شود و با افزایش اطّلاعات مخاطب از شخصیّت اصلی (موسی)، ناپایداری دوم به صورت کامل شکل می گیرد. حالات شخصیّت اصلی رمان (موسی) برای آرام نشان دادن خود در هنگام بیان نحوه کارش، کار پرویز و وضعیّت مقر، درخواست پرویز از موسی برای قبول رانندگی ماشین توزیع غذا همراه با کار دیده بانی و تکمیل اطلاعات مخاطب از موسی، به تثبیت ناپایداری دوم در ذهن خواننده می انجامد و راوی نیز بیان می کند که به رانندگی ماشین پرویز نیز منصوب شده است. از طرفی این اتّفاق به همراه جلسه ای که سرگرد، شخصیّت اصلی (موسی) را به آن فراخوانده است، ناپایداری دوم را بغرنج تر می کند و گره اصلی رمان شکل می گیرد؛ یعنی چگونگی پیداکردن ماشین رادار و از کار انداختن یا خنثی کردن عملکرد آن.

بهروز رها

3301 بحث

پنج شنبه 4/7/1392 - 12:32 - 0 تشکر 653131

در پیوند با این گره اصلی، داستان گسترش می یابد و آشکارسازی ویژگی های شخصیّت اصلی داستان که به دلیل روایتگری، بر دوش خود او گذاشته شده است، انجام می گیرد و خواننده متوجّه می شود که با شخصیّتی کمال نیافته اما فعّال سر و کار دارد. موسی در ارتباط با چهار نفر (گیتی و دخترش، مهندس و دو کشیش) که پرویز در کنار بچه های مقر برای آنها غذا می برد، نسنجیده عمل می کند. کم سن بودن موسی، نداشتن بلوغ عاطفی (در مقابل پرویز و کشیش ها)، توسل به فرار و زور (در مقابل گیتی و مهندس)، برخوردار نبودن از درک موقعیتی در صحبت کردن (در مقابل سرگرد) و...، نشانه های نداشتن آمادگی و توانایی لازم برای مواجهه با شرایطی است که در آن مرز مرگ و زندگی بسیار به هم نزدیک می شود. با این گروه و زیر شاخه های آن، رمان وارد بخش تعلیق می شود. در این بخش، به دلیل مواجهه بیشتر موسی با شخصیّت ها، مخاطب به طور کامل با رمان درگیر می شود و در انتظار حل تعلیق های متعدّد در نقطه اوج می ماند. در واقع این تعلیق ها خواننده را به با بن بست های ذهنی موسی آشنا می کند. نویسنده، به خوبی از پس آشکارسازی این نقاط برآمده است.

تعلیق های متعدّدی شکل می گیرد؛ از جمله: 1. مجبور بودن یا مختار بودن انسان؛ 2. وجود داشتن یا نداشتن ماشین رادار؛ 3. جاسوس بودن یا نبودن مهندس و کشیش ها؛ 4. بدنام بودن یا نبودن پدر خودش در محلّه؛ 5. مناسب یا نامناسب بودن جمع کردن کسانی که پرویز برایشان غذا می برد در ساختمان مهندس برای شب عملیّات فریب رادار؛ 6. محق بودن او در مقام یک دیده بان برای کشتی حتّی از راه دور؛ 7. درست یا نادرست عمل کردن افراد دستور دهنده عملیّات از جمله سرگرد.

مورد سوم، تعلیق بسته ای است که در همان بخش حل می شود و مورد چهارم، نقطه کوری است که به خواننده واگذار می شود. در موارد 1، 2، 5، 6 و 7 تعلیق هایی شکل می گیرد که خواننده را به سمت بزنگاه یا نقطه اوج هدایت می کند. تنوع گفتاری حاصل از زبان تلگرافی که در بخش های انتهایی تعلیق با رمان همراه می شود، باعث سرعت گفتاری و ایجاد هیجان برای رسیدن به اوج رمان می شود که در آن، موسی در جریان تک گویی درونی مستقیم، پنهان داشت های خود را پی برده و آشکارا در اختیار مخاطب قرار می دهد.

گره گشایی رمان، برخلاف پرداخت های گسترده و قوی بخش های قبل، سریع و بدون کش و قوس انجام می گیرد. در نوزده صفحه پایانی رمان و قبل از ارائه سند نهایی، نویسنده رمان با حرف های قاسم در مورد انسان و مسئله جبر و اختیار، به شک و تردید موسی و همه شخصیّت هایی که با او همراه بودند، پاسخ می دهد؛ از این رو، موسی دیگر از کشیش ها بنای یادبود نمی خواهد چون با حرف های قاسم دریافته است که باید عمل و اراده داشته باشد و بر آن استوار بماند.

پایان رمان، مانند ابتدایش، با سندی همراه است. سندِ انتهایی، ترجمه نامه یکی از فرماندهان عراقی (فرمانده گروه سوم الکترونیک رادار) به فرماندهی سپاه هفتم رژیم بعث عراق درباره چگونگی عملکرد رادار سامبلین است. قبل از سند، راوی دانای کل دوباره بر تسلّط خود بر افکار مخاطب تأکید می کند. استفاده از سندی دیگر در کنار سند ابتدایی و وجود عنصر مشترک در هر دو سند، به جمع بندی مخاطب از محتوای رمان کمک فراوانی می کند.

بهروز رها

3301 بحث

پنج شنبه 4/7/1392 - 12:32 - 0 تشکر 653132

4- کانون روایت

در رمان «شطرنج با ماشین قیامت»، پس از سه صفحه که در آنها به ترتیب از تورات، انجیل و قرآن مطالبی نقل می شود و پس از آوردن قسمتی از سند نخستین، تحت عنوان «به طور کلّی سری»، با این جملات مواجه می شویم: «وقتی ماشین نویس ارتش، با ضربات انگشت هایش، حرف حرف سیاه این بخش نامه را بر سفیدی کاغذ می کوبید، شاید هرگز حدس نمی زد که رسیدن این کلمات در دو یا سه روز بعد، چگونه همچون طوفانی، زندگی و جنگ ما را در هم خواهد ریخت!...»(همان: 11) در این جملات، با راوی ای مواجهیم که دارای شیوه روایتی کانون صفر-بازنمود همگن است. بعد از این جملات، در انتظار روایت داستان به همان شیوه هستیم امّا در صفحه بعد، این شیوه به کانون درونی-بازنمود همگن تبدیل می شود. در ادامه رمان با این جملات روبه رو می شویم: «-باشه؟... باشه؟... فقط چهار روز! تلألو شعله های غمناک پالایشگاه بر صورتش افتاده و خیرگی چشم مصنوعی اش را بیشتر می کرد. دومین بار بود که بدخواب می شدم.» (همان: 13)

ژرار ژنت، نظریّه پرداز فرانسوی، چهار دسته متمایز از جایگاه راوی را در داستان ارائه کرده است: 1. راوی در آنها به عنوان راوی به عنوان شخصیّت حضور ندارد. 2. راوی در آن به عنوان راوی حضور ندارد امّا به عنوان شخصیّت حضور دارد. 3. راوی به عنوان راوی حضور دارد امّا به عنوان شخصیت حضور ندارد. 4. راوی در آن هم به عنوان راوی حضور دارد و هم به عنوان شخصیّت.

بهروز رها

3301 بحث

پنج شنبه 4/7/1392 - 12:32 - 0 تشکر 653133

از دیدگاه ژنت، نگاه راوی به داستان یا درونی است یا بیرونی. (ر.ک. جمالی، 1385: 121) ژنت با ترکیب دو مقوله زاویه دید و راوی، شش نوع شیوه روایت ارائه داده است:
1. کانون صفر (کانون مشاهده)-بازنمود ناهمگن (کانون روایت): راوی در مقام دانای کل است و خود از شخصیّت های درون داستان نیست و از دید «او-راوی» داستان را روایت می کند. (جایگاه راوی=مورد شماره 3، زاویه: بدون شعاع کانونی)
2. کانون صفر-بازنمود همگن: راوی در مقام دانای کل است و خود از شخصیّت های درون داستان استت و از دید «من-راوی» داستان را روایت می کند. (جایگاه راوی=مورد شماره 4، زاویه: بدون شعاع کانونی)
3 کانون درونی-بازنمود ناهمگن: زاویه دید، سوم شخص محدود است و راوی از شخصیّت های درون داستان نیست و از دید «او-راوی» داستان را روایت می کند. (جایگاه راوی=مورد شماره 3، زاویه: درونی)
4. کانون درونی-بازنمود همگن: زاویه دید، سوم شخص محدود است و راوی از شخصیّت های درون داستان است و از دید «من-راوی» داستان را روایت می کند.(جایگاه راوی=مورد شماره 2، زاویه: درونی)

5. کانون بیرونی-بازنمود ناهمگن: راوی همچون ناظر بی طرفی داستان را روایت می کند و خود از شخصیّت های درون داستان نیست و از دید «او-راوی» داستان را روایت می کند.(جایگاه راوی=مورد شماره 1، زاویه: بیرونی)

6. کانون بیرونی-بازنمود همگن: راوی همچون ناظر بی طرفی داستان را روایت می کند و خود از شخصیّت های درون داستان است و از دید «من-راوی» داستان را بیان می کند.» (جایگاه راوی-مورد شماره 4، زاویه:بیرونی)(لزگی و سجادی صدر، 1384: 91)

راوی در رمان «شطرنج با ماشین قیامت»، از همان آغاز، از کانون صفر (دانای کل) به کانون درونی (محدود) تغییر موضع می دهد و این تمهید او برای ایجاد غافل گیری در خواننده است. در تقسیم بندی ژنت، کانون درونی-بازنمود همگن، از منظر جایگاه قرارگیری راوی، معادل اول شخص مفرد در تقسیم بندی های قدیمی از انواع زاویه دید است. در کانون صفر، خواننده از مسائلی آگاهی ندارد و نقش ماشین رادار و علّت دگرگونی زندگی و جنگ توسط آن، باعث درگیری ذهن او می شود. راوی حتّی برای تأثیر بیشتر از عنصر حذف استفاده می کند. او مشّخصات ماشین رادار و قسمت پایانی نامه اوّل را ذکر نمی کند. در این حالت، ما با او احساس همدلی نمی کنیم ولی با تغییر در کانون، همراهی با راوی ای که حالا جای یکی از شخصیّت ها قرار دارد (مطهری راد، 1388)، امکان پذیر می شود. «نویسنده ای که قصد دارد از همان ابتدا، میان خواننده و تنها شخصیّت اصلی، پیوندی صمیمی ایجاد نماید، زاویه دید اول شخص را انتخاب می کند.»(حنیف، 1379: 83) شخصیّت اصلی (موسی) جزئی ترین وقایع مرتبط با خودش را با شور و هیجانی ویژه برای مخاطب توضیح می دهد و به دلیل همین شور و صمیمیّت، مخاطب با شخصیّت اصلی(موسی) همراه می شود و زمینه های همذات پنداری در او فراهم می شود.

بهروز رها

3301 بحث

پنج شنبه 4/7/1392 - 12:33 - 0 تشکر 653134

راوی همگن در این رمان از نظر سطح دربرگیری روایت، محدود است؛ یعنی ماجراها تنها از درون یکی از شخصیّت ها بیان می شود؛ بنابراین خواننده با پنهان داشت هایی روبه رو است و همیشه آماده مواجه شدن با وقایع جدید است و به خواندن رمان برای کشف آنچه نمی بیند، ادامه می دهد امّا «باید خواننده هر محدودیتی را که در نظرگاه راوی هست، در نظر بگیرد... و آمادگی جبران این کاستی را به طرق مناسب داشته باشد»(اسکولز، 1383: 29) نویسنده نیز برای به حداقل رساندن این محدودیّت از سه عامل استفاده می کند:

1. نویسنده در لابه لای شیوه روایتی کانون درونی-بازنمود همگن، از شیوه کانون بیرونی-بازنمود همگن نیز استفاده می کند که در آن، راوی همچون ناظر بی طرف عمل می کند و همچون دوربین فیلمبرداری به روایت کردار و گفتار شخصیّت های رمان می پردازد. از فواید استفاده از چنین روشی، این است که «خواننده به جای اینکه همواره خود را مخاطب گفتار گوینده احساس کند، با نمایشی شدن حکایت، بی واسطه بیننده کردار و شنونده مستقیم گفتار شخصیّتهاست». (رضی و فیض، 1385: 57) همچنین روایت نمایشی به رمان سرعت می بخشد:«-من مهره سیاهم؟ باشه. قبول!-خب خیلی ناراحت بود، حق هم داشت که یک جوری، دق دلی اش را خالی کند.-یعنی نیستید؟-دیگه چته؟ قبول کردم دیگه! من مهره سیاه! جناب عالی چی؟-من خیلی وقته از این مسخره بازی ای که خداتون درست کرده، کنار کشیدم.»(احمدزاده، 1387: 150)

بهروز رها

3301 بحث

پنج شنبه 4/7/1392 - 12:33 - 0 تشکر 653135

2. راوی همگن با کانون مشاهده درونی، تنها می تواند از طریق یادآوری خاطرات به گذشته و از طریق تخیّل به سمت آینده حرکت کند. در این رمان نیز نویسنده از هر دو شیوه برای رفع محدودیّت دید استفاده می کند: «برای لحظه ای احساس کردم باغبان، مثل زمان بچگی، پشت سر من و بچّه ها می دود.» (همان: 72) «اگر جاده زیر دید دشمن قرار می گرفت، حتماً با حرکت دست، آنها را متوجّه می کردم.»(همان: 161)

بهروز رها

3301 بحث

پنج شنبه 4/7/1392 - 12:33 - 0 تشکر 653136

3. از میان مهم ترین تکنیک های جریان سیّال ذهن (ر.ک. بیات، 1383: 77)، نویسنده در این رمان از حدیث نفس و تک گویی درونی مستقیم استفاده می کند. «حدیث نفس از میان لایه های مختلف ذهن با لایه های سطحی تری نسبت به تک گویی درونی سرو کار دارد».(همان: 88) در طول رمان، در میان دو شیوه روایتی (کانون درونی-بازنمود همگن و کانون بیرونی-بازنمود همگن) از حدیث نفس استفاده می شود و این گفتارها در داخل علامت سجاوندی (گیومه) قرار می گیرند و از بقیه، متمایز می شوند: «قابلمه غذا را روی طاقچه سمت چپ، بیرون درگاه خانه گذاشت تا شاید از دست گربه، درامان بماند."خداکنه بابای جواد هم، همین قدر حواسش به آن دیگ بزرگ باشه."»(احمدزاده، 1387: 199)

تنها در اواخر رمان، پس از اشتباه راوی درباره خرابی عملیّات، در حدود شش صفحه تک گویی درونی مستقیم به کار برده می شود. «در لایه های گفتار، نظم و عقل و منطق و ترتیب زمانی حاکم است و گاهی محتویّات ذهن، در این لایه ها سانسور می شود اما در لایه های پیش از گفتار ذهن، نه ترتیب زمانی مطرح است، نه نظم منطقی و نه سانسور.»(بیات، 1383: 78) بنابراین، ذهنیات و افکار راوی، بی پرده به مخاطب نشان داده می شود، روابط علّی و معلولی رمان شکسته می شود و جو پُر تنش، مخصوصاً پس از گفتگوهای طولانی، به صورت بی سیمی و کوتاه برای مخاطب از بین می رود: «هنوز دارن طبل میزنن، دام! دام! دام! صدا، مثل صدای دمادم دسته بوشهری هاست ولی صدای سنج نمی آد. یکی داره خارج میزنه! شترق! کدوم شون خارج میزنن؟ چرا همه جا تاریکه؟ همه توی ظلمت گم شدن. نفسم! نفسم بیرون نمی آد. یه چیزی جلوی نفسم رو گرفته. بزنش کنار! خفه شدی! یا الله! زودتر... آخیش، راحت شدم!»(احمدزاده، 1387: 103)

راوی این رمان از نوع راوی خطاکار یا اتکاناپذیر است. این راوی «کسی است که تفسیرها و ارزیابی هایش از آنچه روایت می کند، با باورهای ضمنی و ارزش گذاری های نویسنده همخوانی ندارد.»(انوشه، 1376: 741) به این تقابل بین موسی و قاسم (که به گونه ای حرف های نویسنده را بیان می کند)، در بخش های درون مایه و لحن بیشتر می پردازیم.

برو به انجمن

▲

دسترسی‌های سریع

انجمن فعال در هفته گذشته

مدیر فعال در هفته گذشته

آخرین مطالب

آلبوم تصاویر بازدید از کلیسای جلفای...
آلبوم تصاویر بازدید اعضای انجمن نصف جهان از کلیسای جلفای اصفهان.
بازدید از زیباترین کلیسای جلفای اصفهان
جمعی از کاربران انجمن نصف جهان، در روز 27 مردادماه با همکاری دفتر تبیان اصفهان، بازدیدی را از کلیسای وانک، به عمل آورده‌اند. این کلیسا، یکی از کلیساهای تاریخی اصفهان به شمار می‌رود.
اعضای انجمن در خانه شهید بهشتی
خانه پدری آیت الله دکتر بهشتی در اصفهان، امروزه به نام موزه و خانه فرهنگ شهید نام‌گذاری شده است. اعضای انجمن نصف جهان، در بازدید دیگر خود، قدم به خانه شهید بهشتی گذاشته‌اند.
اطلاعیه برندگان جشنواره انجمن‌ها
پس از دو ماه رقابت فشرده بین کاربران فعال انجمن‌ها، جشنواره تابستان 92 با برگزاری 5 مسابقه متنوع در تاریخ 15 مهرماه به پایان رسید و هم‌اینک، زمان اعلام برندگان نهایی این مسابقات فرارسیده است.
نصف جهانی‌ها در مقبره علامه مجلسی
اعضای انجمن نصف جهان، در یك گردهمایی دیگر، از آرامگاه علامه مجلسی و میدان احیا شده‌ی امام علی (ع) اصفهان، بازدیدی را به عمل آوردند.

مرور بخشها

دین

زندگی

جامعه

فرهنگ

دین

زندگی

جامعه

فرهنگ

تبیان، دستیار زندگی

در حال بار گزاری ....

همه

متن

فیلم

صدا

تصویر

دانلود

مرور بخشها دین زندگی جامعه فرهنگ

دین

زندگی

جامعه

فرهنگ

مرور بخشها

دین

زندگی

جامعه

فرهنگ