shayanmaleknesa.blogfa.com/post/1

با این پیش زمینه می خواهم بگویم، ادبیات دفاع مقدس با اولین شلیك گلوله در این جنگ متولد شد و سیر ادبیات دفاع مقدس از سال 59 تا به الان بر این مبناست كه ابتدا به صورت مهیج و شعاری مطرح بود و در این دوره ادبیات شعاری نه به معنای عام كه از محتوا خالی باشد بلكه بحث تشویق اذهان و نسل جوان برای دفاع از وطن و خاك؛ مطرح شد.

این ادبیات ادامه داشت تا اواسط جنگ، در این دوره ادبیات دفاع مقدس به مسائل شعوری پرداخت، به این صورت كه ادبیات دفاع مقدس تفكربرانگیز شد.

و در دل داستانها سئوال هایی چون چرا جنگ كردیم؟ و... مطرح شد. و نهایتا در پایان جنگ، داستان نویسان ما توانستند بدون محدودیت به نوشتن آثاری در حوزه دفاع مقدس بپردازند. نویسندگان قبلا در آثارشان راوی داستان بودند اما جنگ كه تمام شد؛ نویسنده نه به عنوان یك راوی بلكه تماشاچی، می نشیند و به جنگ، تهاجم، تلفات و به دشمن و... فكر می كند و مسائل را به صورت تفكیك پذیر می نویسد. در حقیقت ادبیات بعد از جنگ كه نویسندگان به صورت شعوری به آن نگاه كردند به ادبیات جنگ نزدیك تر است.

در ابتدای امر، داستان های دفاع مقدس از عناصر داستانی كم بهره بودند، اما بعد از جنگ نویسندگانی متولد شدند كه در جنگ حضور داشتند به خوبی از عناصر داستانی، در آثارشان بهره گرفتند و آثار خوبی در این حوزه خلق كردند و هرچه از جنگ فاصله گرفتیم این ادبیات قوی تر شد و ادبیات دفاع مقدس نویسنده اش را متولد كرد.

اعتقاد دارم كه دهه 80، ادبیات داستانی دفاع مقدس از حالت جنینی (نهال بودن) خارج شده است و وارد مرحله رشد و بالندگی شده است به نحوی كه در خارج از كشور ما بتوانیم در حوزه جهانی حرفی برای گفتن داشته باشیم مثل نویسندگانی چون بایرامی، دهقان، تجار به صورت كلی ادبیات جنگ و انقلاب را تقریبا در یك راستا می دانم. در اصل ادبیات انقلاب هنوز شكل نگرفته بود كه دفاع مقدس شكل گرفت. در حقیقت ادبیات دفاع مقدس مثل فرزند بزرگی است كه از انقلاب زاییده شد و هنوز ادبیات انقلاب می تواند به صورت مستقل رشد كند، مثل داستان قطار 57 رضا رئیسی، كه فرصتی است برای دوباره مطرح شدن ادبیات انقلاب

در پرداخت تاریخ شفاهی جنگ قصور كردیم

ادبیات دفاع مقدس به طور كلی، شعر، داستان و مقولات دیگر را در برمی گیرد و من به طور مشخص در مورد ادبیات داستانی دفاع مقدس مطالبی را عنوان می كنم. به طور كلی ادبیات دفاع مقدس به سه دوره تقسیم می شود.
دوره اول؛ هم زمان با جنگ (ده سال اول)، دوره دوم، ادبیات پس از جنگ (ده سال دوم)، و دوره اخیر كه در آن قرار داریم.
در مرحله اول كمتر شاهد ادبیات ناب دفاع مقدس هستیم، در این دوره معمولا آثار حالت تهیجی داشت و كسی كه آثار این دوره را می خواند؛ در او شور و هیجان و نیاز به دفاع از كشور ایجاد می شد و شاید كم تر به واقعیت های دفاع مقدس و جنگ 8 ساله پرداخته شد.
دوره دوم در حقیقت دوره بینابین است. در دوره سوم؛ ادبیات به سمت شخصی شدن رفت یعنی از قالب دولتی بودن خارج شد و نویسندگان مختلف از سراسر كشور (كسانی كه جنگ را درك كرده بودند یا به این نوع ادبیات علاقه داشتند) به طور واقعی به این نوع از ادبیات پرداختند، مثل جنگ از نگاه حبیب احمدزاده، محمدرضا بایرامی و... به صورت كلی، مسیر ادبیات دفاع مقدس روشن و هموار است و روز به روز در این زمینه پیشرفت بهتری داریم.
نكته مهمی كه باید مطرح كنم این است كه در زمینه تاریخ شفاهی دفاع مقدس در این 30 سال قصور و كوتاهی صورت گرفته است.
تاریخ شفاهی جنگ به معنی مكتوب كردن خاطرات شفاهی آدم های جنگ است. این 8سال را اگر هر شخصی كه در جنگ حضور داشته است یك برگ خاطره از آن دوران بنویسد؛ ما با انبوهی از آثار و خاطرات جنگ روبرو هستیم. متاسفانه در این زمینه كارهای كمی صورت گرفته است.
در پایان؛ اگر ما به دور از تنفر و شیفتگی به مقوله جنگ و دفاع مقدس به طور واقعی نگاه كنیم، همیشه به این جنگی كه اتفاق افتاده است سرافرازانه افتخار می كنیم چون به دشمن اجازه ندادیم كه قطعه ای از خاك كشورمان را جدا كند، با وجود اینكه 30 كشور به طور مستقیم به عراق كمك می كردند. به جوانان ایرانی اعتماد كنیم و واقعیت جنگ را بگویم.

زهره یزدان پناه:
ادبیات دفاع مقدس باید منعكس كننده الطاف خفیه الهی باشد
تفاوتی كه دفاع ملت ما در دوران جنگ تحمیلی با دیگر جنگ ها و حتی دفاع ملت های دیگر در دنیا داشته، پشتوانه ایدئولوژیك و جهان بینی الهی آن بوده است. همین جهان بینی الهی و ایدئولوژی اعتقادی هست كه باعث ضمیمه شدن كلمه مقدس به كلمه دفاع در دوره جنگ تحمیلی شده است.
بی دلیل نیست كه حضرت امام(ره) از این دوران به عنوان دوران الطاف خفیه الهی یاد كرده اند. چون این دوره به دلیل همان پشتوانه و زیربنای اعتقادی، دوره رشد، كمال و تعالی در زمینه های مختلف از جمله مراتب انسانی، اخلاقی و عرفانی و... بوده است.
ادبیات دفاع مقدس، از چنین دورانی نشأت گرفته می شود. لذا ادبیاتی را می توان در زمره ادبیات دفاع مقدس به شمار آورد كه در كنار ناگواری های این دوران به ابعاد مختلف این الطاف خفیه الهی و رشد و تعالی ها حتی در پس زمینه های زندگی افراد درگیر با آن در جامعه نیز بپردازد. متأسفانه ادبیاتی كه الان به عنوان ادبیات دفاع مقدس از آن نام برده می شود در بخش رمان، بیشتر تلخی ها و ناگواری هاست كه بزرگنمایی می شود و در مورد ابعاد دیگر غفلت صورت می گیرد. غفلت از حماسه ها، مقاومت ها و سلحشوری های حماسه آفرینان هشت سال دوران دفاع مقدس و به جای آن القای یأس و نا امیدی و... جزء نگاه یك سویه و غیر منصفانه به دفاع مقدس نیست. البته در بخش خاطرات ادبیات دفاع مقدس تاكنون كارهای مناسبی ارائه شده و به این بخش تا به حال خوب پرداخته شده اما در بخش رمان تا حد انتظار مطلوب هنوز فاصله بسیار است.

جهانگیر خسروشاهی:
شاهكار ادبی خلق نشده است
ادبیات دفاع مقدس به لحاظ رشد كمی قابل توجه است اما این موضوع خوشبینانه به نظر نمی رسد. بدین لحاظ كه بعضی از بنگاه ها و انتشاراتی ها به خاطر اینكه اشتهار و نامشان در عنوان های كتاب های دفاع مقدس زنده بماند، این دسته از كتاب ها را منتشر می كنند و خود این بنگاه ها بدون چاپ كتاب های دفاع مقدس هیچ موضوعیت و موجودیتی ندارد. مثلاً عنوان می كنند كه 600 هزار عنوان كتاب در زمینه دفاع مقدس منتشر شد، در حقیقت این كمیت، طبیعی نیست بلكه اگر نویسندگانی همت كنند و كتاب هایشان را از طریق این بنگاه ها به چاپ برسانند، كار ارزشمندی صورت گرفته. بسیاری از كتاب هایی كه توسط این بنگاه ها به چاپ می رسد فاقد كیفیت هستند و در كل موضوع های ارزشمند دفاع مقدس زخمی می شوند و نویسندگان این حوزه دیگر رغبت دوباره به بازآفرینی مجدد این موضوعات ندارد.
كار بسیاری از پژوهشگران و محققان در تدوین خاطرات جنگ و دفاع مقدس ارزشمند است. اما بسیاری از این كارها به صورت خام و بدون ویرایش ادبی و یكسان سازی و وحدت رویه كتاب ها صورت می گیرد و كتاب های خوبی نیستند، این سیر همچنان وجود دارد، و این كمیت نشانه خوبی نیست كه بتوان به آن مباهات كرد اما با وجود این كمیت ها كارهای درخشانی در حوزه ادبیات دفاع مقدس صورت گرفته است، مثل جشنواره ادبی یوسف؛ در خصوص كتاب های كوتاه دفاع مقدس است. این جشنواره جوانان اهل ذوق و با دغدغه دفاع مقدس را به خود جلب كرده است و حدود هزار قصه برای این جشنواره ادبی نوشته شده است كه در سه موضوع چون خانواده رزمنده ها و وضعیت فعلی رزمنده ها و... بوده است، جشنواره ادبی یوسف دارای یك نگاه تاجر مأبانه و منفعت طلبانه بنگاه ها نیست.
مطلبی هم در مورد كیفیت آثار ادبی دفاع مقدس، آثار قابل توجهی نوشته شده است. و این آثار بخشی از فرهنگ دفاع مقدس است. امیدواریم این كارها بتوانند نسل های آینده را با جبهه آشنا كند.
نكته این كه؛ در رمان های دفاع مقدس یك خلأ وجود دارد. در حقیقت ما هنوز نتوانسته ایم پیوستگی و اتفاقات جنگ را در قالب یك شاهكار ادبی بیاوریم؛ مثلاً وقتی جنگ شروع شد، یك سری اقتضائات جهانی را در برمی گرفت، یك رمان باید بتواند علل جنگ را توضیح دهد و یك یا دو نسل قبل از جنگ را بررسی كند؛ جنبش های مختلفی كه در به وجود آمدن جنگ دخیل بودند. كارهایی كه كشورهای استعماری در خصوص تفرقه انگیزی بین مسلمانان و بین كشورها انجام دادند، در كل این رمان ها باید واقعیت ها و شخصیت های اصلی جنگ را بازگو كند و بعد در آخر به موضوع خط مقدم و شهید و جبهه و... بپردازند. مركز تحقیقات جنگ سپاه پاسداران كتاب های با ارزش در خصوص روزشمار جنگ منتشر كرده است كه كار قابل توجهی است كه نویسندگان می توانند با توجه به این دایره المعارف جنگ، رمان خوبی در قد و قامت جنگ و صلح تولستوی و... بنویسند.
اما با وجود این، قطعه های درخشانی از این جواهر و شاهكار بزرگ تراش خورده است و هر نویسنده ای به اندازه بضاعتش در این خصوص كار كرده است، اما هنوز تا رسیدن به یك شاهكار ادبی در حوزه ادبیات دفاع مقدس راه باقی است.

واقع‌نمایی مهمترین موضوع نقد ادبیات دفاع مقدس است

حل بخشی این مسائل به عهده حوزه نقد ادبی و بخشی هم بر عهده حوزه پژوهش ادبی است. ازجمله نظریاتی كه مبانی داستان دفاع مقدس و ادبیات داستانی را می‌سازد و ادبیات دفاع مقدس همیشه با آن این مسائل دست به گریبان بوده همان بحث واقع‌نمایی و چگونگی ظهور و پرداخت شخصیت در داستان دفاع مقدس است. این برای داستان‌نویس اشكال مفرطی نیست كه درباره مكتب ادبی اثر خود و ظرایف معنایی آن نتواند تحلیلی ارائه دهد. اما با منتشر شدن كتابی كه واقعیت‌ها و حقایق دفاع مقدس را تحریف كرده یا مصادره كرده سر و صداها صد چندان می‌شود. متأسفانه در این بخش در جایزه كتاب سال دفاع مقدس اثر چندان شایسته و درخوری ارائه نشده است. این دو حوزه با یكدیگر مرتبط هستند و اگر می‌بینیم در ساحت داستان‌نویسی ما آثاری تولید می‌شوند كه آیینه جنگ ما نیستند و دارند آن را وارونه جلوه می‌دهند، دلیل این است كه بن‌مایه‌های نظری درستی برای آن تعریف نشده است

عضی از پژوهش‌ها از نظام پژوهشی خوبی برخوردار نیست. كسی كه كارش نوشتن است و به خاطر نوشتن تقدیر شده می‌آید و كار پژوهش و نقد انجام می‌دهد. نكته دیگر غیر از ضعف پژوهش‌های نقد این است كه یك پژوهشگر باید با بنیادهای فلسفی خود آشنا باشد، اگر یك پژوهشگر در اثر خود از آموزه‌های اسلامی بی نصیب باشد اثر نامطلوبی تولید می‌كند.

بی توجهی در حوزه ادبیات دفاع مقدس زیاد است

سازوكار موجود را علت ضعف تولید آثار ادبیات كودك و نوجوان در حوز ه دفاع مقدس است . نوشتن برای بزرگ ترها در حوزه دفاع مقدس انگیزه دارد؛ چون جنگ برای آن ها یاد آور یك نوستالژی است؛ اما بچه ها از جنگ چیزی نمی دانند و آن را تجربه نكرده اند؛ بنابراین جنگ برای بچه ها بیشتر جنبه تاریخی دارد.» او در ادامه خاطرنشان كرد: «نوشتن برای بچه ها درباره جنگ بسیار سخت است و بیشتر جنبه تاریخ نویسی پیدا می كند و از ادبیات نویسی فاصله می گیرد.»

نگیزه، هم در عرصه تولید آثار درخور دفاع مقدس نیست و هم در بین كسانی كه متولیان تشویق نویسند ه های دفاع مقدس هستند.» این شاعر كودكان و نوجوانان در پایان متذكر شد: «ضرورت دارد هشت سال دفاع مقدس كه از افتخارات ماست، به نسل بعد منتقل شود؛ در حالی كه جهانی می خواست ما را نابود كند و خدا خواست كه نشود و مردم به راه افتادند و ایستادند. هرچند با این سازو كارهایی كه می بینیم، این انتقال صورت نمی گیرد..

ادبیات دفاع مقدس، ادبیات ضد جنگ است

«ما از آنچه داریم غافلیم و میدان را برای بیگانگان خالی می¬كنیم. چرا دانشجویان ما موضوع تحقیق خود را پس از گذشت نزدیك به بیست سال از پایان یافتن جنگ، در مواردی نادر راجع به ادبیات دفاع مقدس انتخاب می¬كنند در حالی كه می¬بینیم نخستین رساله دكترا در ادبیات جنگ را در فرانسه می¬گیرند و متعلق به این كشور است؟ چرا در كتابفروشی¬ها به زحمت 10 عنوان كتاب جنگ و دفاع مقدس از نویسندگان ما دیده می¬شود؟ آیا جز این است كه جریان روشنفكری به ما در این عرصه لطمه زد. چرا شعرهای جنگ بیژن نجدی هیچ گاه طرح نشد؟ چرا از شعر فریدون مشیری كه در اولین حمله عراق به ایران سروده شد، سخنی به میان نیامده؟ آیا جز وجود آفت¬های روشنفكری می¬توان دلایل دیگری را ردیف كرد؟ چرا همچنان شعر گفتن درباره یك بسیجی با اما و اگر همراه است؟ به این سؤال-ها باید فكر كرد و پاسخ داد.»

از یك سو روشنفكران و از سوی دیگر برخی عملكردها باعث شد ادبیات جنگ آسیب ببیند. نویسندگان این وادی نیز جوان و تازه¬نفس بودند. از طرف دیگر، افزودن كلمه «مقدس» بر دفاع و جنگ ما باعث شد تا در این عرصه كمتر چون و چرایی را شاهد باشیم و كارهای پژوهشی روندی یكسویه داشته باشند و به دنبال آن بخشی از تصویر فراخ و گسترده جنگ تحمیلی، ناگفته و تصویر نشده باقی بماند. «تمام همتی كه برای سربلندی ادبیات دفاع مقدس انجام گرفته است معطوف به برپایی جشنواره¬ها و مسابقاتی بوده كه بیشتر جنبه موسمی و فصلی داشته است و معقتدم كمتر فعالیت پژوهشی و تطبیقی درخصوص ادبیات جنگ به شكل مطلوب انجام شده باشد.

ضرورت باورپذیرشدن ادبیات دفاع مقدس

باورپذیر شدن ادبیات داستانی دفاع مقدس دارای چه سازوكار و سامانه ادبی و محتوایی است؟ برخی بر این باورند كه باید از بین رخدادها و وقایع دوران دفاع مقدس آنچه را كه جنبه مثبت واقعه است گزینش و در آثار ادبی منعكس كرد.

 برخی نیز همراه بودن جنبه های مثبت و منفی واقعه برای انعكاس صحیح و كامل آن رخداد را مدنظر قرار می دهند؛ گرچه می توان از نقطه ابتدایی نظریه اول تا نقطه انتهایی نظریه دوم تركیب هایی را ارائه كرده و بر آن تأمل نمود. حال به راستی انعكاس یك واقعه در حوزه ادبیات، آن هم در حوزه داستان كه فراگیر شخصیت، واقعه، زمان، مكان، رخداد، كشمكش و... است، چگونه و با چه منطق علمی، پژوهشی، تاریخی و اجتماعی باید شكل بخشی شود؟ در این مقال، قصد دریافت های روان شناسی یا جامعه شناسی نداریم اما عرف معمول ادبیات داستانی تا آنجا كه دریافت ما قد می دهد، ارائه جنبه های نیك و شر در زندگی بشر و رویارویی این عناصر در روند داستان است.

حوزه انسانی و زندگی انسان- به استثنای معصومین(ع)- دارای وجوه مثبت و منفی است و هیچ قطع و حكمی در مورد روند زندگی آحاد مختلف بشر به شكل كاملاً، قطعاً و جامعاً «نیك» به مفهوم مطلق و خاص نیست، بنابراین فراز و فرودهای این تركیب(خوب، بد) به ناچار در زندگی و اعمال رفتار ما خود را نشان می دهد. البته اگر مفهوم خوب و بد و مصادیق آن را كاملاً با شاخصه های متقن بسنجیم و همگرایی فكری و آرمانی را نیز در این حوزه حاكم گردانیم، باز هم سلیقه ها، نگاه ها، برداشت ها و قضاوت ها یكسان نخواهد بود.

در این صورت چگونه و چرا باید معرفت شناسی و رفتارگرایی شخصی یا گروهی را بر تمام حیطه های برداشت ها و قضاوت های این حوزه، تسری و سیطره دهیم؟ اگر آرمان گرایی و حقیقت جویی در حوزه اعتقادی و فرهنگی با تناسب شرایط زمان و مكان، یكی از مهم ترین ابزار قضاوت های فكری و باورهای جامعه امروز ماست، این حیطه بسیار گسترده و فراگیر را نیز باید به بحث گذارد و با مطالعه و گفت وگوهای نظری و مشاهدات مكانی و زمانی، آن را تعریف و مفهوم سازی عینی و كاربردی كرد. آموزه های دینی ما چیزی جز ایجاد رفتار صحیح و اندیشه سالم نیست و معرفت شناسی و شناخت، شرط اول ورود به این مباحث است.

بنیادهای فكری و فرهنگی ما با استنتاج از منابع و مآخذ محكم شكل می یابد و این روند باید در دیگر مقوله هایی كه با تفكر و عقل و خرد و اندیشه سروكار دارد نیز تسری یابد. ادبیات داستانی فضای بسیار مطلوب و سازنده ای برای پرواز اندیشه ها و دغدغه های انسانی و بشری است. اگر پروازهایی در این گستره از سلامت كامل برخوردار نمی باشد احتمالاً به لحاظ همان بنیادهای ناسالم، ناقص و انحرافی است كه بحث ما در این فرصت، آنها را شامل نخواهد شد. ما به اندیشه مندانی توجه داریم كه با اعتقادی الهی و به لحاظ انجام مسئولیت و تعهد دینی یا ملی خود در قبال جامعه و نسل های امروز و فردا، به تلاش و زایندگی ادبیات داستانی در این برهه از زمان كمك كرده و گنجینه ای از مفاهیم و دغدغه های نسل دیروز و امروز انقلاب و دفاع مقدس را در آثار خویش به یادگار می گذارند.

داستان دفاع مقدس، داستان نسل زنده و با نشاط و به روز و روشنگر نسل های امروز و آینده است. راه رسیدن به معرفت انسانی در دفاع از هویت دینی و موجودیت میهنی، مؤلفه های بسیاری را در خود جای می دهد. مسیر و معبر، متنوع و متعدد است. اگر به تعداد انفس، راه شناخت الهی وجود دارد، چرا برای ورود به این معرفت باید حصار،تنگنا و محدودیت هایی را قائل شویم؟ این مسیر نیز دارای تنوع و تكثر است و لاجرم نگاه ها و برداشت ها و تلقی ها نیز متنوع و متكثر است(البته با پیش داوری های معمول، این تنوع و تكثر را محمل منفی بافی های رایج قرار ندهیم). ما باید مخاطب امروز و آینده را بشناسیم و برای او بنویسیم و فقط برای نسل دیروز كه خود میراث دار یا صاحب اصلی این فرهنگ و دغدغه هاست ننویسیم؛ گرچه این جاودانگان حماسه ساز نیز خود باور دارند كه این رسالت با تنوع، جاذبه و ابداع كامل می شود و اهتمام بر شیوه های پیشین، شاید سنگلاخ و ناهمواری امروز را باعث شود زیرا تلقی ها و زبان امروز گونه های جدید و تازه ای را آزمایش می كند. این كلام، نه برای دفاع یا توجیه برخی از ناملایمات رفته یا انحصارهای برداشتی از موضوع است بلكه نیازهایی است كه امروز فراروی ما قرار دارد و بدون توجه و تأمل مناسب در این مقوله نمی توان چشمداشتی به اثربخشی ادبیات داستانی دفاع مقدس در نسل های آتی داشت. كمی حوزه ارتباط، تلقی ها و برداشت ها و اندیشه های آرمانی خود را وسعت و تنوع بخشیم و به هنرمندان و نویسندگان متعهد و خوش دغدغه امروز بیشتر بها دهیم و آنها را باور كنیم و اجازه دهیم با نگاه متفاوت از ما به كنكاش و انعكاس زوایای مختلف و نادیده واقعه پرداخته تا شاید با خلق كارهای مناسب تر، ملموس تر و عینی تر در قالب داستان، پیوند بهتر و محكم تری را در نسل امروز و آینده با فرهنگ و ارزش های دفاع مقدس به وجود آورند. این مجال، فرصت سوزی نیست بلكه ایجاد فرصت ها و به كارگیری استعدادهایی است كه هرروزه انتظار شكوفایی و به بار نشستن توانایی و امكان سنجی ها را فراروی ما قرار می دهد. چه معلوم كه این فرصت ها باعث فرهنگ سازی مورد نظر نشود و ادبیات دینی و ملی ما نیزاز آن بهره مند نگردد؟!