تبیان، دستیار زندگی

www.daneshju.ir/forum/f930/t102621.html

پینوشت:
1- از دكتر محمد على فروغى
2- از دكتر محمد على فروغى
3- از دكتر محمد على فروغى

پیشگفتار
بسم الله الرحمن الرحیم
به نام خداوند جان آفرین *** حکیم سخن در زبان آفرین
خداوند بخشنده و دستگیر *** کریم خطا بخش پوزش پذیر (1)
براى اینكه این تایپیک را با بصیرت بیشتر مطالعه كنید، نظر شما را به چند مطلب ، بطور فشرده جلب مى كنم .

قربانى مسلخ عشق
آغاز سخنم را با این حكایت عرفانى كه در دیباچه (مقدمه ) گلستان سعدى آمده و بیانگر نهایت عشق عبد به معبودش ، خداى بزرگ است مى آرایم :
یكى از عارفان نیك نهاد نگهدارنده دل از ورود اغیار، در دریاى عشق به خدا و شناخت معبود حق ، غرق شده ، و در بوستان پر عطر پیوند به خدا سرمست گشته بود، پس از آنكه حالت عادى یافت ، یكى از یاران ، از او پرسید: از این بوستان ، چه هدیه نفیسى براى ما آورده اى ؟!
عارف پاسخ داد: «تصمیم داشتم وقتى كه به درخت گل عشق معبود برسم ، دامنم را پر از گل كنم و از آن براى شما به رسم هدیه بیاورم ، ولى وقتى كه به آن درخت رسیدم بوى گل آن ، به گونه اى مرا سرمست كرد (2) كه از خود بى خود شدم ، دامنم از دستم جدا شد،» (و دیگر دامنى نداشتم تا گل در آن بریزم و بیاورم.)
ای مرغ سحر (3) عشق ز پروانه بیاموز *** کان سوخته را جان شد (4) و آواز نیامد
این مدعیان در طلبش بی خبرانند *** کانرا که خبر شد خبری باز نیامد (5)
ای برتر از خیال و قیاس و گمان و وهم *** وز هر چه گفته اند و شنیدیم و خوانده ایم
مجلس تمام گشت و به آخر رسید عمر *** ما همچنان در اول وصف تو مانده ایم

سعدى كیست ؟
درباره نام سعدى و القابش ، تاریخ تولد و وفاتش ، سفرهاى او و تاریخ نگارش بوستان و گلستانش ، نظرات مختلفى بیان شده است . در اینجا بهتر این است كه از نقل اقوال بگذریم و آنچه صحیحتر به نظر مى رسد همان را بنگاریم .
بعضى به نقل از كتاب «تلخیص مجمع الاداب» از ابن الفوطى ، معاصر سعدى وى را چنین یاد كرده اند:
مصلح الدین ابو محمد، عبدالله بن مشرف بن مصلح بن مشرف ، معروف به سعدى شیرازى (6).
و در لغتنامه دهخدا، چنین آمده :
مشرف الدین ، مصلح بن عبدالله سعدى شیرازى(7)
سعدى در حدود سال 606 هجرى در شیراز متولد شد و به سال 690 (27 ذیحجه ) در سن 84 سالگى در شیراز در گذشت . آرامگاه او در شیراز معروف است (8).
تاریخ تولد او از مقدمه گلستان استفاده مى شود، زیرا در آغاز مقدمه گلستان مى گوید:
هر دم از عمر می رود نفسی *** چون نگه می کنم نمانده بسی
ای که پنجاه رفتو در خوابی *** مگر این چند روزه دریابی
خلل آن کس که رفت و کار نساخت *** کوس رحلت زدند و بار نساخت
و در پایان مقدمه می گوید:
درین مدت که ما را وقت خوش بود *** ز هجرت ششصد و پنجاه و شش بود
مراد ما نصیحت بود و گفتیم *** حوالت با خدا کردیم و رفتیم
با مقایسه این دو قطعه شعر، چنین به دست مى آید كه او گلستان را در سال 656 هجرى در آن وقت كه پنجاه سال داشته ، نوشته است . بنابراین ولادت او در سال 606 هجرى بوده است .
خاندان سعدى از علماى دین بودند. پدرش در سلك علما و مورد احترام مردم بوده است . سعدى در بوستان به همین مطلب اشاره كرده ، مى گوید:
همه قبیله من عالمان دین بودند *** مرا معلم عشق تو شاعری آموخت
از قضا روزگار، سعدى در آن هنگام كه دوران كودكى را مى گذراند، پدرش از دنیا رفت ، چنانكه خود گوید:
مرا باشد از درد طفلان خبر *** که در طفلی از سر برفتم پدر
نیز از گفتار سعدى فهمیده مى شود كه او در خانواده اى كاملا مذهبى و زیر سایه پدرى عابد و پرهیزكار، و علاقمند به دانش ، رشد و نمو كرده است ، كه خود مى گوید:
یاد دارم كه در ایام طفولیت متعبد بودم و شبخیز و مولع زهد و پرهیز. شبى در خدمت پدر (رحمة الله ) نشسته بودم و همه شب دیده بر هم نبسته و مصحف عزیز در كنار گرفته و طایفه اى گرد ما خفته ، پدر را گفتم از اینان یكى سر بر نمى دارد كه دو گانه اى بگزارد، جان پدر تو نیز اگر بخفتى ، به كه در پوستین خلق افتى(9).
نیز مى گوید:
ز عهد پدر یاد دارم همی *** که باران رحمت بر او هر دمی
که در خردیم لوح و دفتر خرید *** ز بهرم یکی خاتم زر خرید

تحصیلات سعدى
سعدى پس از مرگ پدر، ظاهرا در كنار تربیت جد مادریش مسعود بن مصلح پدر قطب الدین شیرازى (10) قرار گرفت و مقدمات علوم ادبى و شرعى را در شیراز آموخت و سپس براى اتمام تحصیلات به بغداد رفت و همین سفر، مقدمه سفرهاى طولانى دیگر شد.
گویا سفر او به بغداد در حدود سالهاى 620 و 621 هجرى اتفاق افتاد. او در بغداد در مدرسه نظامیه به ادامه تحصیل پرداخت كه خود مى گوید:
مرا در نظامیه ادرار بود *** شب و روز تلقین و تکرار بود
و در آنجا با دانشمندان و بزرگان آن عصر، ملاقات كرد و بهره ها جست . از جمله با علامه شهاب الدین سهروردى (وفات یافته سال 632). در این مورد «جامى» مى گوید:
سعدى از مشایخ كبار، بسیارى را دریافته و به صحبت شیخ شهاب الدین سهروردى رسیده و با وى در یك كشتى ، سفر دریا كرده است. (11)
چنانكه سعدى در بوستان به این مطلب اشاره كرده ، مى گوید:
مرا شیخ دانای مرشد، شهاب *** دو اندرز فرمود بر روی آب
یکی آنکه در جمع بد بین مباش *** دگر آنکه در نفس خود بین مباش (12)

سفرهاى طولانى سعدى
سعدى پس از تحصیلات خود در دانشگاه نظامیه بغداد، به سفرهاى طول و دراز دست زد. او در آن عصر و با وسایل آن زمان به شهرهاى روم ، حجاز، شام ، هند، كاشغر، سومنات ، مصر و...سفر كرد. سفرش از شیراز، در سال 620 یا 621 شروع شد و تا سال 655 هجرى ادامه یافت ، و در همین سال به شیراز باز گشت و تاءلیفات خود را در این زمان در شیراز نوشت . او پس از 30 یا 35 سال مسافرت و جهانگردى با كوله بارى از تجربیات گوناگون ملتهاى مختلف ، و دستى پر از معلومات بشرى به وطن باز گشت . (13)
او در مورد سفرهاى طولانى خود مى گوید:
در اقصای عالم بگشتم همی *** بسر بردم ایام با هر کسی
تمتع ز هر گوشه ای یافتم *** ز هر خرمنی خوشه ای یافتم (14)
شاعر معروف ، جامى مى گوید:
سعدى ، اقالیم را گشته و بارها به سفر حج پیاده رفته. (15)
و بنا به نقل دولتشاه :
سعدى چهارده نوبت به حج رفته و براى جهاد به سوى روم و هند رهسپار شده است. (16)
او از مسافرت و جهانگردى خسته نمى شد. كتاب بوستان و گلستان او نتیجه تجربه هایى است كه در محفلها و شهرها و كشورهاى گوناگون به دست آورده است .
گویند: یكى از آشنایان سعدى به او گفت: «این همه تجربه ها را از كجا به دست آورده اى؟»
سعدى در پاسخ گفت: «از سفرهاى دور و دراز»
او پرسید: «چگونه این همه خستگى سفر را تحمل كردى؟»
سعدى در پاسخ گفت:
تهی پای رفتن به از کفش تنگ *** بلای سفر به که در خانه جنگ
حاضران دانستند كه همسر سعدى ، خوش اخلاق نیست . یكى از حاضران گفت: «با این حال همسر شیخ سعدى ، براى ما مرد حكیم و عاقلى پرورش داد.(17)»

علت شهرت او به سعدى
واژه سعدى ، لقب شعرى (تخلص ) اوست . از این رو به این لقب شهرت یافته است . درباره اینكه او این واژه را از كجا اقتباس كرده ، دو قول است :
1. از نام «سعدبن زنگى بن مودود سلغرى» از اتابكان (كه در سال 599 تا 623 در شیراز حكومت مى كرد و در آن سامان ، امنیت به وجود آورد.)
2. از نام نوه او «سعدبن ابى بكر بن سعدبن زنگى»
بیشتر محققان ، قول دوم را برگزیده اند، زیرا تاریخ نگارش گلستان و بوستان ، با تاریخ حكومت سعدبن ابى بكر، هماهنگ است. (18)
دكتر خطیت در مقدمه شرح گلستان خود مى نویسد: «سعدى بوستان را به نام ابوبكر سعدبن زنگى نوشت ، و گلستان را به نام «سعدبن ابى بكر» فراهم نمود.»

شأن و مقام على علیه السلام و خاندانش در اشعار سعدى
گرچه مطابق قائن ، سعدى در مذهب شافعى است و شاید تحت تاءثیر فرزند اولین مربى و معلمش بعد از پدر، یعنى دایى اش علامه قطب الدین شیرازى شافعى قرار گرفته ، ولى در وصف امیر مؤ منان على علیه السلام و خاندان رسالت - از نظر كمى و كیفى - بهتر از دیگران سخن گفته و شرط انصاف را رعایت كرده ، تا آنجا كه مى گوید:
کس را چه زور و زهره که وصف علی *** جبار در مناقب او گفته هل اتی
زور آزمای قلعه خیبر که بند او *** در یکدگر شکست به بازوی لافتی
مردی در مصاف (19) زره پیش بسته بود *** تا پیش دشمنان نکند پشت برغزا (20)
شیر خدا و صفدر میدان و بحر جود *** جان بخش در نماز و جهانسوز در وغا(21)
دیباچه مروت و دیوان معرفت *** لشگرکش فتوت (22) و سردار اتقیا
فردا که هر کسی به شفیعی زنند دست *** ماییم دست و دامن معصوم مرتضی
پیغمبرآفتاب منیر است در جهان *** آلش ستارگان بزرگان بزرگند و مقتدا
یا رب به نسل طاها اولاد فاطمه *** یا رب به خون پاک شهیدان کربلا
یا رب به صدق سینه پیران راست رو *** یا رب به آب دیده مردان آشنا
یا رب خلاف امر تو بسیار کرده ایم *** امید است از کرامت عفو ما مضی (23)
دلهای خسته را به کرم مرهمی فرست *** ای اسم اعظمت در گنجینه شفا
گر خلق تکیه بر عمل خویش کرده اند *** ما را بس است رحمت و فضل تو متکا(24)
یكى دیگر از اشعار سعدى كه نمایانگر علاقه او به خاندان رسالت و در وصف پیامبر اسلام صلى الله علیه و آله آمده ، چنین است :
سعدی اگر عاشقی کنی و جوانی *** عشق محمد بس است و آل محمد

تألیفات ارزشمند سعدى
محقق بزرگ ، دهخدا مى نویسد:
مشرف الدین ، مصلح بن عبدالله ، سعدى شیرازى ، نویسنده و گوینده بزرگ قرن هفتم ، در شیراز به كسب علم پرداخت . سپس به بغداد رفت و در مدرسه نظامیه به تعلیم مشغول شد. سعدى سفرهاى بسیارى كرد و در زمان سلطنت اتابك ، ابوبكربن سعدبن زنگى (623 - 668 ه - ق ) به شیراز باز گشت و ره تصنیف «سعدى نامه» یا بوستان (در سال 655) و گلستان (در سال 656) پرداخت . علاوه بر اینها، قصاید، غزلیات ، قطعات ، ترجیع بند، رباعیات ، مقالات و قصاید عربى دارد كه همه آنها را در كلیات وى جمع كرده اند.
امتیاز بزرگ سعدى در غزل عاشقانه و مثنوى اخلاقى ، و نثر فنى به سبك مقاله (25) نگارى است.(26)
مجموعه كلیات سعدى كه اكنون در دسترس است ، حاوى همه آثار قلمى سعدى است كه عبارتند از: مجالس ، گلستان ، بوستان غزلیات ، قصاید فارسى ، رباعیات ، ترجیحات ، قطعات ، مثنویات ، مطایبات ، ملمعات ، مثلثات و قصاید عربى .

نگاهى به گلستان سعدى
گلستان سعدى ، مجموعه اى از گنجینه ها و گوهرهاى فرهنگى است . بر اساس اینكه بهشت داراى هشت باب (در) است ، هشت باب زیر تشكیل شده است :
باب اول : در سیرت پادشاهان .
باب دوم : در اخلاق درویشان .
باب سوم : در فضیلت قناعت .
باب چهارم : در فواید خاموشى .
باب پنجم : در عشق و جوانى .
باب ششم : در ضعف و پیرى .
باب هفتم : در تاءثیر تربیت .
باب هشتم : در آداب صحبت .
سخن در وصف گلستان سعدى و زیبایى واژه ها و عمق بیان دلنشین سعدى ، بسیار است .
كوتاه سخن آنكه : سعدى به زبان همه ملل سخن گفته ، و گفتارش بعد از هفتصد و پنجاه و هشت سال تازه است و گویى براى امروز جهان نوشته شده است . از این رو زبانهاى زنده جهان از جمله به زبان فرانسوى ، لاتینى ، آلمانى انگلیسى ، عربى و تركى ترجمه و به جهانیان گزارش شده است و مردم دنیا او را به عنوان معلم راستین ادب و اخلاق مى شناسند.
دكتر «فوزى عطرى» نویسنده سرشناس عرب مى نویسد:
گلستان سعدى كتابى است كه در زمینه پرورش ادب و اخلاق ، تحریر شده و به همین جهت سالهاى علاوه بر ایران ، در سایر كشورها نیز به عنوان كتاب درسى ، مورد مطالعه دانش آموزان و دانشجویان قرار گرفته و با این وجود از لطافت و ظرافت خاصى هم برخوردار است .... اعتقاد عمومى بر این است كه شیخ شیراز، شاعر و نویسنده اى فقط متعلق به ایران نیست .
دكتر فوزى در مقاله اى تحت عنوان «سعدى شیرازى ، شاعرى كه به زبان همه جهان سخن گفت» ، مى نویسد:
وقتى «بنیامین فرانكلین» یكى از عبارات گلستان سعدى را شنید، تعجب زده گفت: «خدایا چه مى شنوم ؟ بى شك این عبارت یكى از عبارات گمشده تورات است.» و «امرسون» با برداشتى كه از كتاب سعدى داشته ، سعدى را شاعرى دانسته كه به زبان همه ملتها سخن گفته است. (27)
در اینجا به نظرم جالب آمد كه نكته اى در شأن سعدى از حضرت اما خمینى رحمة الله علیه بگویم ، تا هم شأن سعدى در هنر را دریابیم و هم یادگارى از امام خمینى رحمة الله علیه زینت بخش این سطور گردد.
در یكى از روزها عروس امام ، همسر مرحوم حجة الاسلام و المسلمین آقاى حاج احمد آقا (ره) با اصرار از امام در خواست مى كند كه اشعارى را بسراید و به او اهدا كند، اما در ضمن گفتارى به او مى فرماید:
شاعر اگر سعدی شیراز است *** بافته های من و تو بازی است (28)
دكتر خلیل خطیب مى نویسد:
گلستان را باید فرآورده آزمونها و نمودار مطالعه سعدى در افكار و احوال و اخلاق و آداب مردمى شمرد، كه وى در سفر سى ساله با آنان سروكار داشته و از راز درونشان آگاه گشته و از هر یك اندرزى شنیده و نكته اى آموخته و به گنجینه خاطر سپرده است و آنگاه در فراغ بال چند ساله اى كه در روزگار سلغریان یافته ، این گهرهاى تابناك را به رشته تحریر كشیده و گیسوى عروس سخن را به زیور نظم و نثر گرانبهاى خویش بیاراسته است .
نبوغ سعدى در نویسندگان و گویندگان از گلستان ، نیك نمایان است و اگر استاد جز همین اثر را به یادگار نمى گذاشت ، بر اثبات بزرگى وى كافى بود. سعدى در گلستان آموزگارى خردمند است كه جویندگان فضیلت را گاه با نقل افسانه و داستان به شیوه مقامه نویسان و گاه با حجت و برهان و استناد به تاریخ ، به شناخت خوب و بد، توان مى بخشد. از گفتن حق بیم ندارد، بر نقایصى كه در اجتماع مى بیند، پرده نمى پوشد، عشوه ده رشوت ستان نیست . كلام بكرش هم فلسفى است ، هم عرفانى و هم به معیار دین ، درست تو هم به آیین اخلاق ، پسندیده .
وى فرزانه اى روانشناس است كه داروى تلخ نصیحت را با شهد ظرافت آمیخته ، تا نازك طلبان و نازنینان جهان هم از گفتارش ملول نشوند، این است كه دانایان سخن ، سعدى را زبده حكمت و خلاصه معرفت و گلستانش را چون بوستان ، و بوستانش را چون گلستان ، جان پرور مى شمرند... (29)
محمد محمدى اشتهاردى
زمستان 1373ش

پاورقی:
1- آغاز بوستان سعدى
2- یعنى : تجلیات الهى آن چنان مرا سرمست عظمت خود كرد.
3- مرغ سحر: بلبل گوینده سحر.
4- جان شد: جان به رفت .
5- یعنى: «اینها كه ادعا مى كنند خدا را شناخته اند، از او بى خبرند، زیرا آن كس كه او را شناخت ، از او خبرى به دیگران نرسید.» چنانكه گفته اند: «با خبران غمت ، بى خبر از عالمند.»
6- تاریخ ادبیات در ایران (ذبیح الله صفا) ج 3 ص 586.
7- لغتنامه دهخدا، ج 29 ص 52.
8- علامه دهخدا مى نویسد: وفات سعدى بین سالهاى 691 و 694 در شیراز رخ داد. آرامگاه جدید او در اردیبهشت 1331 شمسى افتتاح گردید. (لغتنامه دهخدا، ج 29، ص 520).
9- گلستان سعدى ، باب دوم ، حكایت 7. (داستان 49 همین كتاب )
10- محمود بن مسعود بن مصلح كازرونى شافعى معروف به علامه قطب الدین شیرازى از شاگردان خواجه نصیر طوسى به شمار مى آمد و در عصر خود در علوم معقول ، سر آمد دانشمندان بود.وى به سال 710 هجرى در تبریز در گذشت . (الكنى و الالقاب ، ج 3، ص 73). بنابراین سعدى نزد «مسعودبن مصلح» آموختن را آغاز كرده است.
11- نفحات الانس ، ص 601.
12- اقتباس از تاریخ ادبیات در ایران ، ج 3، ص 595 – 597
13- همان مدرك
14- دیباچه بوستان سعدى
15- نفحات الانس ، ص 600.
16- تذكرة الشعراء ص 223 .
17- داستانهایى از تاریخ اسلام ، نوشته سید غلامرضا سعیدى ، ج 3 ص 13 .
18- اقتباس از تاریخ ادبیات ایران ، ج 3، ص 589.
19- مصاف : میدان جنگ .
20- غزا: جنگ .
21- وغا: جنگ .
22- فتوت : جوانمردى .
23- عفو ما مضى : بخشش گناهان گذشته
24- كلیات سعدى به خط میرخانى ، ص ، 411 (آغاز قصاید فارسى )
25- مقاله : یعنى خطبه منظوم و منثور، یا خطبه و سخنان ادبى به نثر فنى و مصنوع تواءم با اشعار و امثال ، و مشحون به صنایع بدیعى اعم از لفظى و معنوى است. (لغتنامه دهخدا، ج ، 43، ص 888)
26- همان مدرك ، ج 29، ص 520
27- روزنامه رسالت ، تاریخ 1/9/65، ص 4
28- كتاب باده عشق ، ص 15
29- گلستان سعدى ، با شرح دكتر خلیل خطیب ، صفحه د.