تبیان، دستیار زندگی

آثار عطار :
1- دیوان عطار : مجموعه ی قصاید و غزلیات عطار را شامل می شود که بیش تر آن ها عرفانی و دارای مضمون های بلند صوفیانه است . 
2- منطق الطیر : خود عطار منطق طیر را ، مقامات طیور هم گفته است : 
مقامات طیور ما چنان است
که مرغ عشق را معراج جان است 
و بعید نیست که نام کامل آن منطق الطیر و مقامات طیور باشد که در اواخر منطق الطیر گوید : 
ختم شد بر تو چو بر خورشید
نور منطق الطیر و مقامات طیور 
و حداقل این که دو نام داشته است . 
اما این که به جای منطق الطیور (زبان پرندگان) ، منطق الطیر (زبان پرنده) گفته است به این دلیل است که اولا این اصطلاح به همین صورت در قرآن مجید ( سوره ی نمل) آمده است و ثانیا منطق الطیر نیز به معنی زبان پرندگان است. 
این مثنوی که حدود 4600 بیت دارد، مهم ترین و برجسته ترین مثنوی عطار و یکی از مشهورترین مثنوی های تمثیلی فارسی است . این کتاب که در واقع می توان آن را حماسه ی عرفانی نامید، عبارت است از داستان گروهی از مرغان که برای جستن و یافتن سیمرغ که پادشاه آنهاست به راهنمایی هدهد به راه می افتند و در راه از هفت مرحله ی سهمگین می گذرند و در هر مرحله ، گروهی از مرغان از راه باز می مانند و به بهانه هایی پا پس می کشند تا این که، پس از عبور از این مرحله هفت گانه ، سرانجام از گروه انبوه مرغان که در جست و جوی سیمرغ هستند ، تنها سی مرغ باقی می مانند و چون به خود می نگرند در می یابند که آن چه بیرون از خود می جسته اند - سیمرغ - اینک در وجود خود آنهاست . 
منظور عطار از مرغان ، سالکان راه و از " سی مرغ " مردان خداجویی است که پس از عبور از مراحل  هفت گانه ی سلوک یعنی ( طلب، عشق ، معرفت ، استغنا، توحید ، حیرت ، فقر و فنا) سرانجام حقیقت را در وجود خویش کشف می کنند. 
عطار با بیان این داستان تمثیلی ، مراحل سیر و سلوک را در سفر تمثیلی سی مرغ به سوی سیمرغ به تصویر می کشد . 
قبل از عطار کسانی به این طرح منطق الطیر توجه داشته اند، کسانی چون ابوعلی سینا و امام محمد غزالی " رساله الطیر " نگاشته اند . اما باید انصاف داد که هیچکدام اولا آن جذابیت و ثانیا آن سادگی منطق الطیر عطار را ندارد و از این رو منطق الطیر عطار همه  آن ها را در طی زمان تحت الشعاع خود قرار داد.

نمونه ای از اشعار داستانی سی مرغ و سیمرغ : 
مجمعی کردند مرغان جهان
آن چه بودند آشکارا و نهان 
جمله گفتند این زمان در روزگار
نیست خالی هیچ شهر از شهریار 
چون بود کاقلیم ما را شاه نیست
بیش ازین بی شاه بودن راه نیست 
یک دگر را شاید ار یاری کنیم
پادشاهی را طلبکاری کنیم 
پس همه در جایگاهی آمدند
سر به سر جویای شاهی آمدند . 
3- الهی نامه: این منظومه مجموعه ای است از قصه های گوناگون کوتاه و مبتنی بر گفت و شنود پدری با پسران جوان خود که بیهوده در جست و جوی چیزهایی بر آمده اند که حقیقت آن ها با آن چه عامه ی مردم از آن ها می فهمند، تفاوت دارد. 
4- مصیبت نامه : از دیگر منظومه های عطار، مصیبت نامه است که در بیان مصیبت ها و گرفتاریهای روحانی سالک و مشتمل است بر حکایت های فرعی بسیار که هر کدام از آن ها جداگانه نیز خالی از فایده و نتیجه ای نیست. در این منظومه شیخ نیشابور خواننده را توجه می دهد که فریفته ی ظاهر نشود و از ورای لفظ و ظواهر امر، به حقیقت و معنی اشیا پی ببرد . 
-5 مختارنامه : عطار یکی از شاعرانی است که به سرودن رباعیات استوار و عمیق عارفانه و متفکرانه مشهور بوده است . رباعیات وی گاهی به رباعیات خیام، ترانه ساز همشهری او ، بسیار نزدیک شده است و به همین سبب بسیاری از این رباعیات را بعدها به خیام نسبت داده و در مجموعه ی ترانه های وی به ثبت رسانده اند  . همین آمیزش و نزدیکی فکر و اندیشه ، کار تمیز و تفکیک ترانه های این دو شاعر بزرگ را دشواری می سازد . 
-6 تذکره الاولیا : عطار از جوانی به زندگانی و سرگذشت عارفان و مقامات اولیای تصوف علاقه و دل بستگی تام داشته است . همین تعلق خاطر سبب شده است که او سرگذشت و حکایات مربوط به نود و هفت تن از اولیا و مشایخ تصوف را در کتاب تذکره الاولیا گردآوری کند . این کتاب در سال های آخر سده ی ششم یا سال های آغاز سده ی هفتم هجری تالیف شده است. 
بدون شک، عطار از شاعران بزرگ و معتدل زبان فارسی است که خود به درجه ی والایی از کمال معرفت دست یافته است. 
او چون سلف خود ناصر خسرو از روزی که شروع به شعر و شاعری کرد از مدح و ثنای خلق تن زد و زبان به تحمید و تمجید نگشود . 
من ز کس بر دل کجا بندی نهم 
تا هر دون را خداوند می نهم 
نه طعام هیچ ظالم خورده ام
نه کتابی را تخلص کرده ام 
همت عالیم ممدوحم بس است
قوت جسم و قوت روحم بس است 
پیش خود بردند پیشینان مرا
تا به کی زین خویشتن بینان مرا
عطار در طول زندگانی خود به صفای باطن و صیقل درون و تزکیه ی نفس پرداخت و به پاسداری دل خود مشغول شد تا آنجا که هفت شهر عشق را زیر پا گذاشت و هفت وادی پر خوف و خطر را با قدم اخلاص در نوردید. او آن چه را که سنایی در آغاز کار از سرمایه های عرفانی به عرصه ی شعر فارسی وارد کرد، با والایی و برجستگی خاصی به کمال نسبی خود نزدیک کرده است و اگر بگوییم که عطار حتی برای مولانا جلال الدین که خود را وامدار و دنباله رو سنایی و عطار می دانست - راه رسیدن به اوج عارفانه ای را که در مثنوی و غزلیات شورانگیز شمس می بینیم ، هموار کرده است ، سخنی به گزاف نگفته ایم . 
نمونه از شعر او 
ندارد درد ما درمان دریغا
بماندم بی سرو سامان ، دریغا 
در این حیرت فلک ها نیز دیری است 
که می گردند سرگردان، دریغا
رهی بس دور می بینم ، در این ره
نه سر پیدا و نه پایان، دریغا 
چو نه جانان بخواهد ماند و نه جان 
ز جان دردا واز جانان، دریغا 
پس از وصلی که همچون باد بگذشت
درآمد این غم هجران، دریغا 

قبله ی ذرات عالم
قبله‌ی ذرات عالم روی توست 
کعبه‌ی اولاد آدم کوی توست

میل خلق هر دو عالم تا ابد 
گر شناسند و اگر نی سوی توست

چون به جز تو دوست نتوان داشتن 
دوستی دیگران بر بوی توست

هر پریشانی که در هر دو جهان 
هست و خواهد بود از یک موی توست

هر کجا در هر دو عالم فتنه‌ای است 
ترکتاز طره‌ی هندوی توست

پهلوانان درت بس بی‌دلند 
دل ندارد هر که در پهلوی توست 

نیست پنهان آنکه از من دل ربود 
هست همچون آفتاب آن روی توست

عقل چون طفل ره عشق تو بود 
شیرخوار از لعل پر للی توست

تیربارانی که چشمت می‌کند 
بر دلم پیوسته از ابروی توست

گفتم ابرویت اگر طاقم فکند 
این گناه نرگس جادوی توست

گفتم ای عاقل برو چون تیر راست 
کین کمان هرگز نه بر بازوی توست

بیا که قبله‌ی ما
بیا که قبله‌ی ما گوشه‌ی خرابات است
بیار باده که عاشق نه مرد طامات است
پیاله‌ای‌دو به من ده که صبح پرده درید
پیاده‌ای‌دو فرو کن که وقت شهمات است
در آن مقام که دلهای عاشقان خون شد
چه جای دردفروشان دیر آفات است
کسی که دیرنشین مغانست پیوسته
چه مرد دین و چه شایسته‌ی عبادات است
مگو ز خرقه و تسبیح ازانکه این دل مست
میان ببسته به زنار در مناجات است
ز کفر و دین و ز نیک و بد و ز علم و عمل
برون گذر که برون زین بسی مقامات است
اگر دمی به مقامات عاشقی برسی
شود یقینت که جز عاشقی خرافات است
چه داند آنکه نداند که چیست لذت عشق
از آنکه لذت عاشق ورای لذات است
مقام عاشق و معشوق از دو کون برون است
که حلقه‌ی در معشوق ما سماوات است
بنوش درد و فنا شو اگر بقا خواهی
که زادراه فنا دردی خرابات است
به کوی نفی فرو شو چنان که برنایی
که گرد دایره‌ی نفی عین اثبات است
نگه مکن به دو عالم از آنکه در ره دوست
هر آنچه هست به جز دوست عزی و لات است
مخند از پی مستی که بر زمین افتد
که آن سجود وی از جمله‌ی مناجات است
اگرچه پاک‌بری مات هر گدایی شو
که شاه نطع یقین آن بود که شهمات است
بباز هر دو جهان و ممان که سود کنی
از آنکه در ره ناماندنت مباهات است
ز هر دو کون فنا شود درین ره ای عطار
که باقی ره عشاق فانی ذات است

لعل گلرنگت شکربار آمدست 
قسم من زان گل همه خار آمدست
گو لبت بر من جهان بفروش ازانک 
صد جهان جانش خریدار آمدست
پاره دل زانم که در دل دوختن 
نرگس تو پاره‌یی کار آمدست
دل نمی‌بینم مگر چون هر دلی 
در خم زلفت گرفتار آمدست
پسته‌ی شورت نمک دارد بسی 
زین سبب گویی جگر خوار آمدست
نی خطا گفتم ز شیرینی که هست 
پسته‌ی شورت شکربار آمدست
چشمه‌ی نور است روی او ولیک 
آن دو لب یک دانه نار آمدست
زان شکر لب شور در عالم فتاد 
کان شکر لب تلخ گفتار آمدست
چشمه نوشش که چشم سوز نیست 
درج لعل در شهوار آمدست
عاشقا روی چو ماه او نگر 
کافتابش عاشق زار آمدست
دست بر سر پیش رویش آفتاب 
پای کوبان ذره کردار آمدست
بر همه عالم ستم کردست او 
با چنان رویی به بازار آمدست
آری آری روشن است این همچو روز 
کان سیه گر چون ستمکار آمدست
خون جان ماست آن خون نی شفق 
گر سوی مغرب پدیدار آمدست
آنچه در صد سال قسم خلق نیست 
بی رخ او قسم عطار آمدست

مرا در عشق او
مرا در عشق او کاری فتادست 
که هر مویی به تیماری فتادست
اگر گویم که می‌داند که در عشق 
چگونه مشکلم کاری فتادست
مرا گوید اگر دانی وگرنه 
چنین در عشق بسیاری فتادست
اگر گویم همه غمها به یک بار 
نصیب جان غمخواری فتادست
مرا گوید مرا زین هیچ غم نیست 
همه غمها تو را آری فتادست
چو خونم می‌بریزی زود بشتاب 
که الحق تیز بازاری فتادست
مرا چون خون بریزی زود بفروش 
که بس نیکم خریداری فتادست
مرا جانا ز عشقت بود صد بار 
به سرباری کنون باری فتادست
دل مستم چو مرغ نیم بسمل 
به دام چون تو دلداری فتادست
از آن دل دست باید شست دایم 
که در دست چو تو یاری فتادست
کجا یابد گل وصل تو عطار 
که هر دم در رهش خاری فتادست

عزم آن دارم که
عزم آن دارم که امشب نیم مست 
پای کوبان کوزه‌ی دردی به دست
سر به بازار قلندر در نهم 
پس به یک ساعت ببازم هرچه هست
تا کی از تزویر باشم خودنمای 
تا کی از پندار باشم خودپرست
پرده‌ی پندار می‌باید درید 
توبه‌ی زهاد می‌باید شکست
وقت آن آمد که دستی بر زنم 
چند خواهم بودن آخر پای‌بست
ساقیا در ده شرابی دلگشای 
هین که دل برخاست غم در سر نشست
تو بگردان دور تا ما مردوار 
دور گردون زیر پای آریم پست
مشتری را خرقه از سر برکشیم 
زهره را تا حشر گردانیم مست
پس چو عطار از جهت بیرون شویم 
بی جهت در رقص آییم از الست

مفشان سر زلف
مفشان سر زلف خویش سرمست 
دستی بر نه که رفتم از دست
دریاب مرا که طاقتم نیست 
انصاف بده که جای آن هست
تا نرگس مست تو بدیدم 
از نرگس مست تو شدم مست
ای ساقی ماه‌روی برخیز 
کان آتش تیز توبه بنشست

دلی کز عشق جانان
دلی کز عشق جانان دردمند است 
همو داند که قدر عشق چند است
دلا گر عاشقی از عشق بگذر 
که تا مشغول عشقی عشق بند است
وگر در عشق از عشقت خبر نیست 
تو را این عشق عشقی سودمند است
هر آن مستی که بشناسد سر از پای 
ازو دعوی مستی ناپسند است
ز شاخ عشق برخوردار گردی 
اگر عشق از بن و بیخت بکند است
سرافرازی مجوی و پست شو پست 
که تاج پاک‌بازان تخته بند است
چو تو در غایت پستی فتادی 
ز پستی در گذر کارت بلند است
بخند ای زاهد خشک ارنه ای سنگ 
چه وقت گریه و چه جای پند است
نگارا روز روز ماست امروز 
که در کف باده و در کام قند است
می و معشوق و وصل جاودان هست 
کنون تدبیر ما لختی سپند است
یقین می‌دان که اینجا مذهب عشق 
ورای مذهب هفتاد و اند است
خرابی دیده‌ای در هیچ گلخن 
که خود را از خرابات اوفگند است
مرا نزدیک او بر خاک بنشان 
که میل من به مشتی مستمند است
مرا با عاشقان مست بنشان 
چه جای زاهدان پر گزند است
بیا گو یک نفس در حلقه‌ی ما 
کسی کز عشق در حلقش کمند است
حریفی نیست ای عطار امروز 
وگر هست از وجود خود نژند است

ره عشاق
ره عشاق راهی بی‌کنار است 
ازین ره دور اگر جانت به کار است
وگر سیری ز جان در باز جان را 
که یک جان را عوض آنجا هزار است
تو هر وقتی که جانی برفشانی 
هزاران جان نو بر تو نثار است
وگر در یک قدم صد جان دهندت 
نثارش کن که جان‌ها بی‌شمار است
چه خواهی کرد خود را نیم‌جانی 
چو دایم زندگی تو بیاراست
کسی کز جان بود زنده درین راه 
ز جرم خود همیشه شرمسار است
درآمد دوش در دل عشق جانان 
خطابم کرد کامشب روز بار است
کنون بی‌خود بیا تا بار یابی 
که شاخ وصل بی باران به بار است
چو شد فانی دلت در راه معشوق 
قرار عشق جانان بی‌قرار است
تو را اول قدم در وادی عشق 
به زارش کشتن است آنگاه دار است
وزان پس سوختن تا هم بوینی 
که نور عاشقان در مغز نار است
چو خاکستر شوی و ذره گردی 
به رقص آیی که خورشید آشکار است
تو را از کشتن و وز سوختن هم 
چه غم چون آفتابت غمگسار است
کسی سازد رسن از نور خورشید 
که اندر هستی خود ذره‌وار است
کسی کو در وجود خویش ماندست 
مده پندش که بندش استوار است
درین مجلس کسی باید که چون شمع 
بریده سر نهاده بر کنار است
شبانروزی درین اندیشه عطار 
چو گل پر خون و چون نرگس نزار است