تبیان، دستیار زندگی

در کتاب هاى روایى ما، دعاهاى جالب و ذکرهاى پرمحتوایى آمده که خواندن آنها با توجّه به معانى و محتواى آنها، تأثیر مهمّى در روح و جان انسان مى گذارد و براى حلّ مشکلات مادّى و معنوى بسیار مؤثّر است. علما این روایات را در کتب ادعیه و کتب روایى آورده اند؛ از جمله دعایى است که از امام صادق(علیه السلام) (براى برآورده شدن حاجات) روایت شده است:
«اَللّهُمَّ اجْعَلْنى اَخْشاکَ کَاَنّى اَراکَ، وَ اَسْعِدْنى بِتَقْویکَ، وَلاتُشْقِنى
خدایا چنانم کن که از تو بترسم چنانکه گویى تو را مى بینم و خوشبختم کن به پرهیزکاریت و بدبختم مکن
بِنَشْطى لِمَعاصیکَ، وَ خِرْلى فى قَضآئِکَ، وَ بارِکْ لى فى قَدَرِکَ، حَتّى لا
به نشاطم براى نافرمانى هایت و نیک بخواه برایم در قضایت و برکت ده برایم در مقدرت تا دوست
اُحِبَّ تَاْخیرَ ما عَجَّلْتَ، وَلا تَعْجیلَ ما اَخَّرْتَ، وَ اجْعَلْ غِناىَ فى
نداشته باشم دیرآمدن آنچه را شتاب دارى و نه زود آمدن آنچه را تأخیر اندازى و قرار ده بى نیازیم را
نَفْسى، وَ مَتِّعْنى بِسَمْعى وَ بَصَرى، وَ اجْعَلْهُمَا الْوارِثَیْنِ مِنّى، وَانْصُرْنى
در خودم و بهره مندم ساز به گوش و چشمم و قرارشان ده آن دو را وارث من و یاریم کن
عَلى مَنْ ظَلَمَنى، وَاَرِنى فیهِ قُدْرَتَکَ یا رَبِّ، وَ اَقِرَّ بِذلِکَ عَیْنى.
بر هر که به من ستم کند و قدرت خودت را در او به من نشان ده پروردگارا و دیده ام را بدان روشن کن.»[1]
جهت اطلاع بیشتر میتوانید به كتاب «مفاتیح نوین» مراجعه نمائید.


شیوه دعا كردن و مقدماتی كه در استجابت مؤثر است:
1. معرفت و شناخت؛ نخستین شرط استجابت دعا، شناخت كسی است كه انسان او را می خواند. به همین جهت قرآن در آموزش شیوه دعا كردن می فرماید «اُدْعُواْ رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً وَخُفْیَةً؛[2] پروردگارتان را با تضرّع و پنهانى بخوانید»  یعنی بدانید كسی را كه می خوانید، «رب» شماست، آفرینش، رشد و تعالی و پرورش شما در دست قدرت اوست.
پس بهترین دعا آن است كه با ربوبیت آغاز گردد. نگاهی به شیوه دعا كردن انبیا و اولیای الهی در قرآن نشان می دهد كه آنان دعای خود را با «ربی» یا «ربنا» آغاز می كردند، زیرا این واژه انسان را متوجه می سازد با مبدأیی ارتباط برقرار ساخته است كه از نخستین لحظات وجود تا آخر عمر او و بعد از آن انسان را غرق در الطاف ربوبی خویش می سازد.

2. دعا باید با اخلاص و از صمیم قلب و با حال تضرع و تواضع باشد. تنها با زبان دعا نكند، بلكه روح دعا باید در جان و در تمام ذرات وجود آدمی رسوخ كند.

3. دعا باید در حالت بیم و امید باشد.
نه آن چنان از اعمال خود راضی باشید كه گمان كنید هیچ نقطه تاریكی در زندگی شما نیست و هیچ گناهی مرتكب نشده اید و نه آن چنان مأیوس باشید كه خود را شایستة عفو و بخشش خدا و اجابت دعا ندانید.
از خود راضی بودن و ندیدن عیب های خویش، ضمن این كه جهل مركب و عامل مهمی برای عقب گرد انسانی و سقوط اخلاقی است، باعث می شود كه انسان به جای عیوب خویش، عیب های دیگران را ببیند؛ یعنی به بیماری كه شیطان مبتلا بود «أَنَا خَیْرٌ مِّنْهُ ؛[ص/76] من از آدم بهترم» مبتلا شود.
چنان كه «یأس و نامیدی» هم از دام ها و حربه های شیطان است. شایسته است انسان با دو بال «بیم و امید» حركت كند:«ادْعُوهُ خَوْفاً وَطَمَعاً؛[3] خداوند را با بیم و امید بخوانید»

4 – خدا را در پنهانی خواندن، دعا را زودتر به اجابت می رساند «اُدْعُواْ رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً وَخُفْیَةً؛[4] پروردگارتان را با تضرّع و پنهانى بخوانید» دعا در خلوت با تمركز فكر و حضور قلب همراه است و به اخلاص نزدیكتر و از ریا و خودنمایی دور است. به همین جهت دعا در نیمه های شب و در نماز شب، آن هنگام كه همگی در خواب راحت به سر می برند، زودتر مستجاب می گردد. پیامبر اكرم(ص) می فرماید:
«خیر الدعا الخفیّ؛[5] بهترین دعا آن است كه پنهانی (و از روی اخلاص) صورت گیرد».

5 – تطهیر مال و ثروت و خانه و زندگی از مالی كه از راه غصب، ظلم، رشوه، ربا، دزدی، غش در معامله و فریب پیدا كرده یا مالی كه خمس یا زكات و انفاقات آن پرداخت نشده است.

6 – اجتناب از خوردن غذای شبهه ناك و تطهیر لقمه خود و افراد تحت تكفل از حرام.

7 – غفلت از مبارزه با فساد و ترک امر به معروف و نهی از منكر، بی اعتنایی در مقابل فسادهای اخلاقی و اجتماعی و اباحه گری و نادیده گرفته شدن ارزش های دینی، موجب عدم استجابت دعا می گردد. پیامبر اكرم(ص) فرمود: «باید امر به معروف و نهی از منكر كنید. در غیر این صورت خداوند انسان ها شرور ( و كسانی كه تعهداتی دینی و اخلاقی ) بر نیكان شما مسلط می كند و هر چه بكنید، مستجاب نمی شود».[6]

8 – عمل به پیمان های الهی.

كیفیت دعا

1 – دعا باید با حمد و ثنای الهی همراه باشد. خداوند، جهت آموزش شیوه دعا كردن، دعای فرشتگانی را كه حاملان عرش خدا هستند و فرشتگانی كه گرداگرد آن قرار دارند، را توصیف نموده است.«كسانى كه عرش (خدا) را حمل مى‌‏كنند و آنان كه اطراف آن هستند، پروردگارشان را با سپاس و ستایش تسبیح كرده (و به پاكى یاد مى‌‏كنند) و به او ایمان دارند و براى كسانى كه ایمان آورده‌‏اند (از خداوند) آمرزش مى‌‏خواهند (ومى‌‏گویند:) پروردگارا! رحمت و علم تو همه چیز را فرا گرفته است، پس كسانى را كه توبه كرده و راه تو را پیروى كرده‌‏اند بیامرز و آنان را از عذاب دوزخ حفظ كن.»[7]

چنان كه ملاحظه فرمودید؛ دعا را با تسبیح و تحمید خدا و اظهار ایمان به او و با كلمة طیبیه «ربنا» آغاز نمودند و از مقام رحمت و علم بی پایانش كه از صفات جمال و جلال او است، مدد خواستند سپس در حق دیگران دعا نمودند تا خدا دعا را در حق شان مستجاب گرداند.

2 – دعا را با ذكر صلوات بر محمد و آل محمد(ص) باید شروع نمود، زیرا صلوات درخواست سلام و درود از خداوند برای پیامبر اسلام و اهل بیت طاهرین اوست این دعا قطعا مستجاب است. وقتی در ابتدا و انتهای دعا ذكر صلوات قرار گرفت، خداوند به خاطر اول و آخر دعا، آن چه را كه در وسط قرار گرفته، اجابت خواهد كرد.

3 – تطهیر قلب و روح: از كثافات و كدورت های گناهان، به وسیله اعتراف به گناه و توبه در پیشگاه خداوند.

4 – در پایان، دعا را با تمسك به صفات او به اتمام برسانید، مثلا بگویید، برحمتك یا ارحم الرحمین.

«سُبْحانَ اللّهِ وَالْحَمْدُ لِلّهِ وَ لا اِلهَ اِلا اللّهُ وَ اللّهُ اَكبَرُ وَ لا حَوْلَ ولا قُوَّةَ إلاّ بِاللّهِ الْعَلِىِّ الْعَظِیمِ؛ منزه است خدا وستایش خاص خدا است ومعبودى جزخدا نیست وخدا بزرگتر ازتوصیف است وهیچ جنبش ونیرویى نیست جز بوسیله خداى والاى بزرگ»( بخشی از دعاى عَشَرات)

برخی موانع استجابت دعا:

1 – گناه:
گناهان سه گونه اثر می گذارند:

الف – توفیق دعا كردن را سلب می كنند.

ب – حالت تضرع و تواضع و توبه و انابه و اشك و گریه را می گیرند و نمی گذارند بنده با حضور قلب، توجه اش به سوی خدا متمركز گردد و مجذوب نفخات رحمانی او شود.

ج – در صورت خواندن دعا، دعایش مستجاب نمی گردد.

علی(ع) می فرماید: «المعصیه تمنع الاجابه[8] با گناه از اجابت دعا جلوگیری می كنند» در دعای كمیل، شبهای جمعه دقت نمایید، آن جا كه می خوانید : « اللهم اغفرلی الذنوب التی تجس الدعا و... خدایا گناهانی كه مانع استجابت دعای من شده اند بیامرز.»

2 – ترك دعا در هنگام خوشی ها: خداوند به حضرت داود (ع) وحی فرمود: مرا در روزهای خوش و آسایش یاد كن تا من دعای تو را در ایام گرفتاری و سختی اجابت كنم.[9]

3 – نافرمانی و رنجاندن والدین.

4 – تأخیر انداختن نمازهای واجب از اول وقت.

5 – در گفتار، بد زبان بودن.

6 – نسبت به افراد مؤمن سوء ظن داشتن و بد طینت بودن.

7 – با برادران یا خواهران مؤمن، با دو رویی و منافقانه برخورد كردن.

8 – ترحم نكردن به افراد ضعیف...

[1]. کافى، جلد 2، صفحه 577، حدیث 1.
[2]. اعراف،آیه 55.
[3]. اعراف، ایه 56.
[4]. اعراف، آیه 55.
[5]. ناصر مكارم شیرازی و همراهان، تفسیر نمونه، ج5، ص 281.
[6]. سفینة البحار، ج1، ص 9 – 448 .
[7]. غافر، آیه 7.
[8]. غرر الحكم ، ج 1، حدیث شماره 842.
[9]. سید هاشم رسول محلاتی، كیفر گناه ، ص 107.

آیه 186 سوره بقره

«وَ إِذَا سَأَلَكَ عِبَادِی عَنِّی فَإِنِّی قَرِیبٌ أُجِیبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ فَلْیَسْتَجِیبُواْ لِی وَ لْیُؤْمِنُواْ بِی لَعَلَّهُمْ یَرْشُدُونَ»

و (ای رسول ما) اگر بندگان من تو را از احوال من پرسیدند (با ایشان بگوی که) همانا من بدان‌ها بسیار نزدیکم و دعای هر کس که مرا بخواند اجابت می‌کنم. پس باید که ایشان نیز دعوت مرا اجابت کنند و به من ایمان آورند باشد که راه رشد و سعادت را بیابند.

* یکی از ویژگی‌های قرآن این است که از حضور دائمی خداوند در همه جا خبر می‌دهد و در عین حال که از مقام سبحانی و قدوسیت او و بی مثل و مانند بودن او و دور بودن او از اندیشه‌ها و خیالات و قیاس‌ها و اوهام سخن رفته، همچنین از اسماء جمال او و حضور او و قرب او به جمله موجودات سخن می‌گوید.

* در این آیه نیز خداوند به رسولش می‌فرماید: اگر بندگان من درباره من از تو جویا شدند بگو که من به ایشان بسیار نزدیکم و ندا و دعای ایشان را می‌شنوم و اجابت می‌کنم پس آن‌ها نیز باید که متقابلاً دعا و دعوت مرا بشنوند و اجابت کنند زیرا چنانکه ایشان را از من خواسته‌هایی است مرا نیز از ایشان انتظاراتی است. بدین بیان شرط استجابت دعا پذیرفتن دعوت الهی است.

فروماندگان را به رحمت قریب                 تضرع کنان را به دعوت مجیب (سعدی)

*******************

دوست نزدیک‌تر از من به من است                     وین عجب‌تر که من از وی دورم

چه کنم با که توان گفت که دوست               در کنار من و من مهجورم (سعدی)

*******************

ما ز خود سوی تو گردانیم سر                      چون تویی از ما به ما نزدیک‌تر

هم دعا از تو، اجابت هم ز تو                           ایمنی از تو مهـابت هـم ز تـو

حَیثُ أقرَب أنتَ مِن حَبلِ الوَرید                 لَم أقُل «یا»، یا نداءٌ للبعید (مثنوی)

* مقصود مولانا از بیت آخر این است که چون خداوند فرموده است من از رگ گردن به شما نزدیک‌ترم از این رو من در خطاب به حضرت حق نمی‌گویم یا الله، یا رحمان، زیرا کلمه «یا» برای خطاب به دور است در حالی که خداوند به ما نزدیک است.

بی‌دلی در همه احوال خدا با او بود            او نمی‌دیدش و از دور خدایا می‌کرد (حافظ)

* آن بی‌دل حضرت موسی و در سطح وسیع‌تر انسان است که در ذات، عاشق پروردگار خویش است و دل در گرو جمال او سپرده و در به در به دنبال او می‌گردد اما بی خبر است که خداوند در قرآن فرموده است: «هو مَعَکُم أینَ ما کُنتم» (حدید:4) یعنی او با شماست هر جا که باشید.

* یکی از نویسندگان غرب گفته است: اگر ما امروز به اعجاز فناوری می‌توانیم از وسط این فضای پر غوغا که هزاران هزار آهنگ و صد هزاران قیل و قال رنگ‌ها و صورت‌ها در آن موج می‌زند، گل‌های موسیقی خاصی را بی هیچ آمیختگی بچینیم، چه جای تعجب و انکار است که خدایی یا فرشته ای امواج دعا و نیایش ما را در میانه میلیاردها امواج و اهتزازات دیگر بشنود و مورد اعتنا قرار دهد.