- در پس آينه طوطي صفتم داشته اند
- آنچه استاد ازل گفت بگو مي گويم
-
واژه نامه
English Translation :
Behind the (pure) mirror (of the holy traveller's heart) me, they have kept like the parrot:
First Mesra Translation:
What the teacher of eternity without beginning said: " Say "; I say.
Second Mesra Translation:
شرح بيت
**- مثل طوطي مرا در پشت آئينه نگاه داشته اند; هر چه آموزگار نخستين گفت بگو، همان را مي گويم ،مضمون بيت با نشانه هاي پس آينه و طوطي و استاد اشاره به روش سخن آموختن به طوطي دارد، و آن روشي مشهور و نماد مقلدانه سخن گفتن است ، استاد سخن آموز پشت آئينه پنهان مي شود و الفاظي را به زبان مي آورد و طوطي ، در مقابل آينه ، به تصوّر اينكه طوطي درون آينه سخن مي گويد، از جنس خود سخن گفتن مي آموزد، چنانكه عطار در اسرارنامه آورده :شنودم من كه طوطي را اول در نهند آئينه اي اندر برابرچو هر طوطي روي آئينه بيند چو خويشي را در آئينه ببينديكي گوينده خوش الحان ودمساز برآرد از پس آئينه آوازچنان پندارد آن طوطي دلبر كه هست آواز آن طوطي ديگرو مولانا نيز همين معني را گفته :طوطئي در آينه مي بيند او جنس خود را پيش او آورده رودر پس آئينه آن اُستا نهان حرف مي گويد اديب خوش زباندر بادي امر تصوّر مي رود مراد شاعر اين است كه من مثل طوطي برابر آينه ، آنچه را كه استاد سخن آموز مي گويد تكرار مي كنم ، و بدين نحو مذهب جبري خود را در نقش طوطي مقلّد توضيح مي دهد; اماانطباق مضمون بيت با اين صورت معني خالي از اشكال نيست ; زيرا مي گويد در پس آينه مرا طوطي صفت قرار داده اند; حال آنكه طوطي مقلّد بايد در پيش آينه باشد، آنچه به نظر مي رسد، حل اشكال بدين صورت است كه شاعر به عنوان طوطي پس آينه براي خود دو نقش در نظر گرفته : دريافت كننده و القاءكننده ، در نقش دريافت كننده شاعر طوطي مقلّدي است كه آنچه استاد ازل يعني خالق او به او تلقين مي كند بازگو مي كند، و همين طوطي مقلّد در نقش استاد سخن آموز در پس آينه ايستاده و به طوطي مقابل آينه سخن گفتن مي آموزد، بنابراين مي خواهد بگويد استادي هم كه به انسان تعليم مي دهد خود از مبدأ و منشأ ديگري الهام مي پذيرد،حاصل معني اينكه گرچه من خود به مثابه استاد سخن آموز در پس آيـنه ايـستاده ام - بـا اشـعار خـود سـخن آموزي مي كنم - اما من هم آنچه را كه استاد ازل مي گويد طوطي وار بر زبان مي آورم ، تا طوطياني كه در برابر آينه نشسته اند اين سخنان را تكرار كنند،در آنندراج و به نقل از آن لغت نامه در معني طوطي پس آينه آمده : شخصي كه در پس آينه نشسته حرفها زند براي تعليم دادن طوطي كذائي به نوعي كه منظور است و اين طوطي كذائي كه مقابل و مواجه آئينه است عكس خود را در آن آئينه مشاهده كرده گمان برد كه اين حرف حريف اوست غافل از آن طوطي كه پس آئينه است و همين مقصود است درين بيت خواجه شيرازي : در پس آينه طوطي صفتم ،،، و هم او راست :در لباس بَشَرٌ مثلكم ارشاد رسولفضل من بهرتوطوطي پس آينه استو بدين ترتيب چنانكه صاحب آنندراج اظهار نظر كرده حافظ در اين بيت به معني خاص اصطلاح طوطي پس آينه نظر داشته و خود را در عين حال طوطي مقلّد و استاد سخن آموز به حساب آورده است ، اما بيت دومي كه در آنندراج به حافظ نسبت داده شده نه شباهتي به سخن حافظ دارد و نه جائي به نام او ديده شد، **
