تبیان، دستیار زندگی

پاسخ : در اين باره بايد دو نكته را از يكديگر تفكيك كرده، جداگانه مورد بررسى قرار داد: يك. حاكمان و كارگزاران حكومت دينى بايد چه موضعى در برابر «امر به معروف و نهى از منكر» اتخاذ كنند؟ دو. افراد ياد شده در عمل، چه مى‏كنند و واقعيت‏هاى موجود در حكومت‏هاى دينى چه وضعيتى را نشان مى‏دهد؟ حاكمان دين بايستى امور زير را رعايت كنند: 1. بسترى در جامعه فراهم كنند كه افراد، بتوانند به خوبى بر رفتار آنان نظارت كرده، صحيح را از نادرست باز شناسند و به هنگام لزوم، بتوانند به راحتى، رهنمودهاى لازم را به مسؤولان ارائه كنند. 2. رهنمودها و امر به معروف و نهى از منكر مردم را بدون هيچ گونه پيش داورى و با تقواى لازم، مورد مطالعه و بررسى قرار دهند. آنان اگر پس از بررسى‏هاى لازم، سخن مردم را درست يافتند، با شهامت و شجاعت آن را بپذيرند و تسليم آن گردند و اگر آن را بر خطا يافتند، با منطقى استوار و بيانى نرم پاسخ دهند، و يا كريمانه از آن درگذرند. اما اينكه حاكمان در حكومت دينى، تا چه اندازه نسبت به امر به معروف و نهى ازمنكر پذيرش دارند، بايد گفت: كلمه «حاكمان»، تعبيرى كلى و تا حدودى ابهام آميز است؛ يعنى، دقيقاً مشخص نيست چه كسانى و تا چه رده‏هايى مورد نظر است. افراد بسيار متفاوتند و نمى‏توان پاسخ قاطعى - كه شامل همگان شود - ارائه داد. اما بايد حاكمان، از شايسته‏ترين افراد جامعه و حدالامكان افرادى حقيقت‏پذير و واقع نگر انتخاب شوند. هر اندازه در انتخاب اين افراد، دقت نظر بيشترى به عمل آيد؛ ميزان پذيرش امر به معروف و نهى از منكر بيشتر خواهد بود. اما اينكه حكومت دينى در طول تاريخ، چه تجربه‏اى را نشان داده است؛ بايد گفت: نمونه‏هاى برجسته و عينى حكومت دينى، حكومت پيامبر(ص) و اميرالمؤمنين(ع) بوده است. رسول اكرم(ص) در دوران حكومت الهى خود، چنان مردمى رفتار مى‏كرد و فضايى پديد آورده بود كه با وجود عصمت آن حضرت؛ هر كسى مى‏توانست به راحتى، در حوزه مسائل اجتماعى و رفتارى پيامبر(ص) اظهار نظر كند. جانشين حقيقى آن حضرت، اميرالمؤمنين(ع) نيز همين گونه رفتار مى‏كرد. برخوردهاى اميرالمؤمنين(ع) نشانگر اين واقعيت است كه آن حضرت، خواستار تربيت جامعه به نحوى بودند كه هرگز بين خود و مسؤولان جدايى احساس نكنند و به راحتى سخنان خود را با آنان مطرح نمايند. يكى از سخنان ارزشمند آن حضرت - كه به زيباترين شكلى از چنين رابطه‏اى پرده برمى‏دارد - اين است: «خوش ندارم گمان كنيد كه دوست دارم مرا بستاييد و ثنا گوييد ... پس با من آن‏گونه كه با گردن‏كشان سخن گويند، سخن مگوييد ... نمى‏خواهم مرا بزرگ انگاريد ... پس از گفتن حق يا راى زدن در عدالت باز نايستيد ...».V} «و قد كرهت ان يكون جال فى ظنّكم انى احب الاطراء و استماع الثّناء ... فلا تكلّمونى بما تُكلَّم به الجبابرة ... و لا التماس اعظامٍ لنفسى ... فلا تكفّوا عن مقالة بحقٍ او مشورةٍ بعدلٍ»؛ نهج‏البلاغه، خ 216.{V چنين برخوردى، به جامعه «شخصيت» مى‏دهد و آنان را براى اظهار نظر و انتقاد و امر به معروف و نهى از منكر، تا بالاترين سطوح اجتماعى، آماده مى‏سازد. شبيه همين روش در سيره امام خمينى(ره) نيز مشاهده مى‏شود. ايشان مى‏فرمايد: «همه ملت موظفند كه نظارت كنند بر امور، نظارت كنند اگر من يك پايم را كنار گذاشتم، كج گذاشتم، ملت موظف است بگويد پايت را كج‏گذاشتى، خودت را حفظ كن».V} ر.ك: امام خمينى(ره)، صحيفه نور، ج 7، صص 31 - 35.{V نيز مى‏فرمايد: «بايد مسلمان اين طور باشد كه اگر هر كه مى‏خواهد باشد، خليفه مسلمين و هر كه باشد اگر ديد پايش را كج گذاشت، شمشيرش را بكشد كه پايش را راست بگذارد».V} همان، ص 34.{V

پاسخ : درباره عصر جمع‏آورى و تدوين قرآن، ميان پژوهشگران علوم قرآنى سه ديدگاه وجود دارد: T}يك. بعد از رحلت رسول خداصلى الله عليه وآله وسلم‏{T براساس اين نظر، تدوين قرآن به عصر بعد از رحلت پيامبر اسلام‏صلى الله عليه وآله برمى‏گردد. دلايل صاحبان اين ديدگاه چنين است: 1-1. امكان تدوين قرآن به لحاظ پراكندگى نزول وحى، در زمان پيامبرصلى الله عليه وآله وسلم وجود نداشت. 1-2. در بعضى از روايات اين نظر تأييد شده؛ چنان كه آمده است: «رسول خداصلى الله عليه وآله در حالى رحلت كرد كه قرآن در چيزى، نگاشته نشده بود». V}مجلسى، محمدباقر، بحارالانوار، ج 92، ص 97، (تهران: دارالكتب‏الاسلاميه).{V T}دو. در عهد رسول‏خداصلى الله عليه وآله وسلم‏{T اين گروه مى‏گويند: قرآن در عهد خود رسول خداصلى الله عليه وآله و به صورت امروزى (ترتيب آيه‏ها و سوره‏ها) تدوين يافته است. ادله اين ديدگاه بدين شرح است: 2-1. مصونيت قرآن از خطر تحريف، بدون تدوين در زمان پيامبرصلى الله عليه وآله امكان‏پذير نبود، چون غير از آن حضرت، كسى به طور كامل به خصوصيات قرآن آگاه نبود. 2-2. تحدّى از جانب قرآن، اقتضا مى‏كند آيه‏ها و سوره‏ها، مطابق نظر پيامبرصلى الله عليه وآله وسلم تنظيم شده و به شكل خاصّى در آمده باشد. 2-3. بعضى از روايات دلالت دارد كه عده‏اى در زمان رسول خدا، مشغول اين كار بودند. شعبى مى‏گويد: «شش نفر از انصار، قرآن را در عهد رسول خدا جمع‏آورى كردند: ابى بن كعب، زيد بن ثابت، معاذ بن جبل، ابو درداء، سعيد بن عبيد و ابو زيد». T}سه. جمع‏آورى قرآن در سه مرحله‏{T مرحله يكم. نظم و چينش آيه‏ها در كنار يكديگر كه شكل‏گيرى سوره‏ها را در پى داشت. اين كار در عصر پيامبرصلى الله عليه وآله صورت گرفت. مرحله دوم. جمع كردن مصحف‏هاى پراكنده در يك جا و تهيه جلد براى آنها كه در زمان ابوبكر انجام شد. مرحله سوم. جمع‏آورى تمامى قرآن‏هاى نوشته شده از سوى كاتبان وحى، براى نگارش يك قرآن به عنوان الگو و ايجاد وحدت قرائت در آن. اين مرحله در زمان عثمان صورت گرفت. بر اين اساس بيشتر علماى اسلام، تدوين در غير زمان رسول خداصلى الله عليه وآله را نپذيرفته‏اند. عده‏اى از آنان به تدوين و جمع‏آورى قرآن در زمان آن حضرت معتقد بوده و سه مرحله‏اى بودن و يا تدوين در زمان خلفا را هم به طور كلى رد مى‏كنند؛ از جمله آيةاللَّه خويى‏V}ترجمة البيان، ج 1، ص 346.{V و آيةاللَّه حسن زاده آملى‏V}فصل‏الخطاب، ص 46.{V و دكتر صبحى صالح‏V}مباحث فى علوم القرآن، ص 73. {Vو ... . آيةاللَّه خويى‏رحمه الله در تبيين ديدگاه خود، آورده است: 1. احاديث دلالت‏كننده بر جمع آورى قرآن در غير زمان پيامبرصلى الله عليه وآله با يكديگر در تناقض است. در بعضى ابوبكر، در بخشى ديگر عمر و در بعضى عثمان ذكر شده است. 2. اين روايات، با روايات دلالت كننده بر جمع قرآن در زمان پيامبرصلى الله عليه وآله تعارض دارد. 3. احاديث يادشده، با حكم عقل به لزوم اهتمام پيامبرصلى الله عليه وآله در امر جمع و ضبط قرآن مخالف است. 4. اين روايات با اجماع مسلمانان، مبنى بر ثبوت [قطعيت‏] قرآن از طريق تواتر مخالفت دارد. 5. جمع آورى پسينى، نمى‏تواند شبهه تحريف قرآن را به طور كامل از بين ببرد. كسانى كه تدوين را به عهد رسول خدا منسوب نمى‏دانند، ضمن پاسخ به اشكالات ياد شده، بر اين باورند كه گردآورى قرآن، يك حادثه تاريخى است، نه مسئله عقلانى؛ لذا مى‏بايست در اين باره به نصوص تاريخى مستند مراجعه كرد. اين گروه در مقابل اين سؤال كه چرا تدوين در زمان رسول خداصلى الله عليه وآله صورت نگرفت، مى‏گويند: اهتمام پيامبرصلى الله عليه وآله به ترتيب و جمع آيه‏ها مربوط مى‏شد؛ ولى گردآورى و ترتيب سوره‏ها، بعد از رحلت آن حضرت صورت گرفت؛ زيرا در زمان پيامبرصلى الله عليه وآله همچنان انتظار نزول قرآن مى‏رفت. بنابراين با عدم انقطاع وحى، جمع‏آورى قرآن بين دو جلد، همانند كتاب امكان‏پذير نبود. از اين رو هنگامى كه پيامبرصلى الله عليه وآله آثار وفات را مشاهده و به انقطاع وحى يقين پيدا كرد، حضرت على‏عليه السلام را به جمع‏آورى قرآن وصيت فرمود. براساس اين ديدگاه پس از درگذشت پيامبرصلى الله عليه وآله ، بزرگان صحابه بر حسب دانش و كفايت خود، به جمع آورى آيات و مرتب كردن سوره‏هاى قرآن دست زدند و هر يك، آنها را در مصحف خاص خود گرد آوردند. به اين ترتيب و با گسترش قلمرو حكومت اسلام، تعداد مصحف‏ها رو به فزونى گذاشت. بعضى مصحف‏ها، به تبع موقعيت و پايگاه جمع كننده آن در جهان اسلام آن روز، مقام والايى كسب كرد؛ به عنوان نمونه مصحف عبداللَّه بن مسعود، مرجع اهل كوفه به شمار مى‏آمد. مصحف ابوموسى اشعرى در بصره و مصحف مقداد بن اسود در دمشق مورد توجّه مردم بود. گردآورندگان مصحف‏ها متعدد بوده و ارتباطى با يكديگر نداشتند و از نظر كفايت، استعداد و توانايى انجام كار، يكسان نبودند. بنابراين نسخه هر كدام از نظر روش، ترتيب، قرائت و ... با ديگرى يكسان نبود. اين تفاوت ها، بين مردم اختلاف ايجاد مى‏كرد. دامنه اختلاف به آنجا رسيد كه حتى در مركز خلافت (مدينه)، معلمان قرآن، شاگردان خود را به صورت‏هاى مختلف تعليم مى‏دادند. T}گردآورى مصحف‏ها{T اين اختلافات، زمينه‏هاى اقدام عثمان را براى يكى كردن مصحف‏ها به وجود آورد. وى گروهى متشكل از چهار تن (زيد بن ثابت، سعيد بن عاص، عبداللَّه بن زبير و عبدالرحمان بن حارث بن هشام) را مأمور اين كار كرد. آنان با همكارى هشت تن ديگر، مصحف‏ها را از اطراف و اكناف كشور پهناور اسلامى جمع كرده و قرآنى را، از بين آنها فراهم آوردند (مشهور به مصحف امام يا عثمانى). همه مصحف‏هاى ديگر به دستور عثمان، خليفه سوم، سوزانده يا در آب جوش انداخته شد. از اين مصحف‏ها چهار عدد استنساخ شد و هر يك به همراه فردى آگاه، به مراكز مهم اسلامى ارسال گرديد تا همگان طبق آن نسخه‏ها، به تكثير و تعليم قرآن اقدام كنند.V}براى مطالعه بيشتر ر.ك: الف. معرفت، محمد هادى، تاريخ قرآن، صص 84 - 139؛ ب. راميار، محمد، تاريخ قرآن، ص 407.{V امامان اهل بيت‏عليهم السلام قرآن موجود را تأييد و تلاوت بر اساس آن را سفارش كرده‏اند. علامه طباطبايى در اين باره مى‏نويسد: «حضرت على‏عليه السلام خودش پيش از آن، قرآن مجيد را به ترتيب نزول جمع آورى كرده و به جماعت نشان داده بود؛ اما مورد پذيرش واقع نشد و آن حضرت بر هيچ يك از جمع اول و دوم شركت داده نشد. با اين حال هيچ گونه مخالفت و مقاومتى از خود نشان نداد و آن مصحف را پذيرفت و تا زمانى كه زنده بود - حتى در زمان خلافت خود - از خلاف دم نزد. همچنين امامان معصوم‏عليهم السلام هرگز در اعتبار قرآن مجيد، حتى به خواص خود حرفى نزدند؛ بلكه پيوسته در بيانات خود، استناد به آن جسته و شيعيان خود را امر كردند كه از قرائت‏هاى مردم پيروى كنند ...».V}ر.ك: الف. معرفت، محمد هادى، علوم قرآنى، ص 119؛ ب. حجتى، سيد محمدباقر، پژوهشى در تاريخ قرآن كريم، ص 235.{V

پاسخ : نزول قرآن به زبان عربى با توجه به مخاطبان نخستين و شخص پيامبرصلى الله عليه وآله - كه عرب زبانند - يك جريان طبيعى است و هر سخنورى، مطالب خويش را با زبان مخاطبان مستقيم خود، بيان مى‏كند. خداوند متعال نيز در ارسال پيامبران و ابلاغ پيام‏هاى خويش، همين رويه را به كار گرفته است.V}ابراهيم(14)، آيه‏4؛ نگا: مصباح‏يزدى، محمدتقى، قرآن‏شناسى، (تحقيق وتدوين: محمود رجبى)، ص 98.{V در اين باره، توجه به چند نكته مهم بايسته است: T}يكم.{T قرآن كريم اگر چه براى تنزل در اين عالم، نياز به زبان خاص دارد و آن عربى فصيح و مبين است؛ ولى زبان و فرهنگ آن، همان «زبان فطرت» است كه قابل فهم براى همگان است و تنها در اين صورت مى‏تواند جهانى باشد. اگر فرهنگ قرآن، مربوط به يك نژاد و گروه خاصى بود، هيچ گاه نمى‏توانست جهانى باشد.V}جوادى آملى، عبداللَّه، تفسير موضوعى قرآن كريم، (قم: اسراء)، ج 1، صص 353-355.{V از ديگر سو قرآن كريم كتابى ساده و معمولى نيست تا انسان بتواند، بر اثر آشنايى با قواعد عربى و مانند آن، به همه معارفش دست يابد؛ بلكه كتابى است كه در اوج آسمان و مقام «لَدُن» ريشه داشته و از علم الهى سرچشمه گرفته است و درك معارف بى‏انتهاى آن، بدون نردبان پرهيزگارى و ارتباط با او، امكان‏پذير نيست. T}دوّم.{T همان طور كه ايجاد حقيقت وحى، اختصاص به ذات خداوند متعال دارد؛ تنزل آن حقيقت به لباس عربى مبين و الفاظ اعتبارى نيز كار او است. نه آنكه فقط معناى كلام و وحى الهى در قلب پيامبرصلى الله عليه وآله تنزل يافته و آن حضرت با انتخاب خود، الفاظى را به عنوان ابزار انتقال آن معارف قرار داده باشد! پس الفاظ قرآن كريم، از سوى خداوند تعيين شده و از همين‏رو آرايش‏هاى لفظى قرآن، يكى از وجوه اعجاز آن است. آيات فراوانى دلالت دارد كه علاوه بر محتوا، الفاظ و عبارت عربى قرآن نيز از ناحيه خداوند به پيامبرصلى الله عليه وآله وحى شده است.V}ابراهيم(14)، آيه 4؛ مريم(19)، آيه 97؛ دخان(44)، آيه‏58؛ اعلى(87)، آيات 17، 18، 22 و 32؛ قمر(54)، آيه 40؛ احقاف(46)، آيه 12؛ فصلت(41)، آيه 2 و 3؛ رعد(13)، آيه 37 و ... . نگا: طباطبايى، سيدمحمدحسين، تفسير الميزان، ج 17، ص 359.{V بهترين گواه اين مطلب، تفاوت سبك بيان و عبارت‏هاى روايات نبوى، با آيات قرآن كريم است. T}سوّم.{T ارتباط الفاظ با معانى، ارتباطى تكوينى و حقيقى نيست؛ بلكه در اثر قرارداد؛ كه لفظ معينى، نشانه معناى خاصى مى‏گردد. به همين دليل براى يك معناى خاص در اقوام مختلف، الفاظ گوناگونى وجود دارد و نيز يك حقيقت تكوينى همچون وحى، گاهى به صورت عربى مبين، گاهى به صورت عبرى، زمانى به زبان سريانى و ... ظهور مى‏كند. با توجه به اين نكته، شايد اين پرسش پديدار شود كه چگونه وحى الهى از مقام قدسى خداوند - كه جز تكوين صرف چيزى نيست - به كسوت الفاظ و كلمات اعتبارى - كه قرارداد محض است - درمى آيد؟ در پاسخ گفتنى است: تنزل حقيقت تكوينى قرآن، بايد مسيرى داشته باشد تا در آن مسير، حقيقت قرآن فرود آيد و با اعتبار پيوند بخورد. اين مسير همان نفس مبارك رسول خداصلى الله عليه وآله است كه مى‏تواند بهترين واسطه، براى پيوند امر تكوينى و قراردادى باشد. مانند انسان‏هاى ديگر كه همواره حقيقت‏هاى معقول را از بلنداى عقل، به مرحله تصور تنزل مى‏دهند و از آنجا به صورت فعل يا قول در گستره طبيعت پياده مى‏كنند.V}جوادى آملى، عبداللَّه، تفسير موضوعى قرآن كريم، ص 45-46.{V بنابراين آنچه قرآن را جهان شمول ساخته است، «زبان فطرى» آن است كه در گويش «زبان عربى» رسا و گويا جلوه‏گر شده است؛ زبانى كه الفاظ آن ظرفيت نمايش معانى گسترده و پردامنه‏اى را دارا است. ازاين رو آشنايى با زبان عربى و تلاوت قرآن به اين زبان، همچون مدخل ورودى براى نيل به مراتب و مراحل بالاتر اين كتاب بى‏نظير است.

پاسخ : نزول قرآن به زبان عربى با توجه به مخاطبان نخستين و شخص پيامبر - كه عرب زبانند - يك جريان طبيعى است و هر سخنورى مطالب خويش را با زبان مخاطبان خود بيان مى‏كند. خداوند متعال نيز در ارسال پيامبران و ابلاغ پيام هاى خويش همين رويه را تأييد كرده و به كار گرفته است. V}ابراهيم(14)، آيه‏4؛ نگا: مصباح‏يزدى، محمدتقى، قرآن‏شناسى، تحقيق وتدوين: محمود رجبى، ص 98.{V اما در اين باره بايد به چند نكته مهم توجه داشت: 1. قرآن كريم اگر چه براى تنزل در اين عالم نياز به زبان خاص داردو آن عربى فصيح و مبين است؛ ولى زبان و فرهنگ آن، همان «زبان فطرت» است؛ به شكلى كه همگان آن را مى‏فهمند و تنها در اين صورت مى‏تواند جهانى باشد. V}جوادى آملى، عبدالله، تفسير موضوعى قرآن كريم، ج 1، صص 355-353.{V اگر فرهنگ قرآن، فرهنگ يك نژاد و گروه خاصى مى‏بود هيچ گاه نمى‏توانست جهانى باشد. از اين رو قرآن كريم كتابى ساده و معمولى نيست تا انسان بتواند بر اثر آشنايى با قواعد عربى و مانند آن، به همه معارفش دست يابد؛ بلكه كتابى است كه ريشه در اوج آسمان و مقام «لدن» دارد و از علم خداوند سرچشمه گرفته و درك معارف بى‏انتهاى آن، بدون نردبان تقوا و ارتباط با خدا امكان‏پذير نيست. 2. همان طور كه ايجاد حقيقت وحى اختصاص به ذات خداوند متعال دارد، تنزل آن حقيقت به لباس عربى مبين و الفاظ اعتبارى نيز كار خداى متعال است؛ نه آنكه فقط معناى كلام و وحى الهى در قلب پيامبر(ص) تنزل يافته باشد و آن حضرت با انتخاب خود، الفاظى را به عنوان لباس آن معارف قرار داده باشد. الفاظ قرآن كريم نيز از سوى خداوند تعيين شده و لذا جنبه اعجازى دارد. آيات ذيل دلالت دارد كه علاوه بر محتوا، الفاظ و عبارت عربى قرآن نيز از ناحيه خداوند به پيامبر(ص) وحى شده است: ابراهيم، آيه 4؛ مريم، آيه 97؛ دخان، آيه‏58؛ اعلى، آيات 18، 17، 22 و 32؛ قمر، آيه 40؛ احقاف، آيه 12؛ فصلت، آيه 2 و 3؛ رعد، آيه 37 و ... . V}نگا: طباطبايى، سيدمحمدحسين، تفسير الميزان، ج 17، ص 359.{V 3. ارتباط الفاظ با معانى، ارتباطى تكوينى و حقيقى نيست؛ بلكه در اثر قرارداد است كه لفظ معينى با قرارداد ويژه نشانه معناى خاصى مى‏گردد و به همين دليل است كه براى يك معناى خاص در اقوام مختلف، الفاظ گوناگونى وجود دارد و نيز به همين دليل است كه يك حقيقت تكوينى همچون وحى، گاهى به صورت عربى مبين ظهور مى‏كند، گاهى به صورت عبرى، زمانى به زبان سريانى و... با توجه به اين نكته شايد اين سؤال پديدار شود كه چگونه وحى الهى از مقام قدسى خداوند - كه جز تكوين صرف چيزى نيست - به كسوت الفاظ و كلمات اعتبارى - كه قرارداد محض است - درمى آيد؟ در پاسخ به اين سؤال به طور مختصر مى‏توان گفت : تنزل حقيقت تكوينى قرآن، بايد مسيرى داشته باشد تا در آن مسير حقيقت قرآن تنزل يابد و با اعتبار پيوند بخورد و اين مسير همان نفس مبارك رسول خدا(ص) است كه مى‏تواند بهترين معبر براى پيوند امر تكوينى و قراردادى باشد. مانند انسان هاى ديگر كه همواره حقايق معقول را از بلنداى عقل به مرحله تصور تنزل مى‏دهند و از آنجا به صورت فعل يا قول در گستره طبيعت پياده مى‏كند V}جوادى آملى، عبدالله، تفسير موضوعى قرآن كريم، صص 46-45.{V بنابراين آنچه قرآن را آيين جهان شمول ساخته است «زبان فطرى» آن است كه در گويش «زبان عربى» رسا و گويا جلوه‏گر شده است. زبانى كه الفاظ آن ظرفيت نمايش معانى گسترده و پردامنه را دارا مى‏باشد. ازاين رو آشنايى با زبان عربى و تلاوت قرآن به زبان عربى، همچون مدخل ورودى براى نيل به مراتب و مراحل بالاتر اين كتاب بى‏نظير مى‏باشد.

پاسخ : بعضى از جنبه‏هاى اعجاز قرآن عبارت است از: 1. اعجاز ادبى؛ قرآنكه برجسته‏ترين اديبان عرب را سخت شگفت‏زده ساخته است و سرسخت‏ترين دشمنان پيامبر (مانند وليد) بر فرابشرى بودن اسلوب زيبا و تركيب بديع آهنگ بى‏نظير قرآن اعتراف كرده‏اند. «آربرى» (Arberry.J.A) در اين زمينه مى‏گويد: «قرآن آهنگ و موسيقى دلنشينى دارد كه عرب پيش از قرآن هرگز با چنين آهنگى آشنا نبوده است». همو گويد: «از قرآن ترجمه‏هاى بسيار زيادى انجام شده و هريك پس از چند روزى به كهنگى و فرسودگى گراييده است؛ اما قرآن هم چنان بر فراز اعصار با طراوت و تازگى برقرار مانده است. آيا اين خود نشانه الهى بودن آن نيست؟» 2. اعجاز علمى؛ يا رازهاى علمى نهفته در قرآن، اقيانوس بيكرانى از دانش‏هاى كيهان شناختى، انسان شناختى، تاريخ، نجوم، جنين شناسى و... است كه دانشمندان شرق و غرب را به تحقيقات زيادى واداشته و سخت آنان را به حيرت افكنده است. در اين زمينه هزاران كتاب و مقاله از سوى دانشمندان در رشته‏هاى مختلف علوم به نگارش درآمده و همه از عظمت قرآن و تطبيق آيات آن با جديدترين رهيافت‏هاى دانش بشرى سخن گفته‏اند. «موريس بوكاى» (Maurice,Bucaille) در كتاب مقايسه‏اى ميان تورات، انجيل و قرآن و علم مى‏گويد: «چگونه مى‏توان از تطبيق قرآن با جديدترين فرآورده‏ها علمى بشر در شگفتى فرو نرفت و آن را اعجاز به حساب نياورد». 3. اعجاز در پيشگويى‏هاى تاريخى؛ مانند: غلبه روم بر ايران. 4. اعجاز در بيان رخدادهاى تاريخى پيشين؛ و ... . V}براى آگاهى بيشتر در اين زمينه ر . ك: الف. مطهرى، مرتضى، وحى و نبوت؛ ب. طباطبايى، سيدمحمدحسين، تفسير الميزان، ج 1؛ پ. توسليان، سيد مرتضى، عظمت قرآن؛ ت. جمعى از نويسندگان «درراه حق»، درسهايى پيرامون شناخت قرآن؛ ث. گرامى، محمد على، درباره شناخت قرآن؛ ج. حجازى، فخرالدين، پژوهشى پيرامون قرآن و پيامبر؛ ح. مكارم شيرازى، ناصر، قرآن و آخرين پيامبر؛ خ. بوكاى، موريس، مقايسه‏اى ميان تورات، انجيل، قرآن و علم.{V

پاسخ : }رطب و يابس در كتاب مبين‏{T خداى سبحان، قرآن كريم را «كتاب مبين» معرفى مى‏كند: A}«قد جائكم من الله نور و كتاب مبين»{A ؛ V}مائده (5)، آيه 15.{V چنان‏كه در آيات گوناگون، آنچه را كه انبيا(ع) آورده‏اند به عنوان كتاب منير و مبين وصف فرموده است: A}«جاءوا بالبينات و الزبر و الكتاب المنير»{A؛ V}آل‏عمران (3)، آيه 184.{V. در سوره مباركه «انعام» مى‏فرمايد: A}«لا رطب و لا يابس الا فى كتاب مبين»{A؛ V}انعام (6)، آيه 59.{V يعنى، هيچ تر و خشكى نيست مگر آنكه در كتاب مبين و قرآن كريم آمده است. مقصود از «رطب و يابس» به قرينه قبل و بعد آيه، علم همه اشيا است؛ چنان‏كه در آيه ديگرى از همين سوره مى‏فرمايد: A}«ما فرطنا فى الكتاب من شى‏ء»{A؛ V}همان، آيه 38.{V يعنى، هيچ چيزى در كتاب الهى فروگذار نشده است و همه امورى كه در سعادت بشر مدخليت دارد، بيان شده است. در اين رابطه لازم است مورد بررسى قرار گيرد: 1. آيا تمام حقايق جهان و كيفيت رهيابى به همه علوم و معارف تجربى، رياضى، كلامى، فلسفى، عرفانى و مانند آن، در قرآن مبسوطاً بيان شده است؟ پاسخ آن منفى است مگر به لحاظ باطن قرآن و مرحله والاى آنكه «ام‏الكتاب» باشد؛ زيرا همه حقايق در آنجا مطوى است و انسان كامل به آن راه دارد. 2. آيا تمام آنچه كه در هدايت و عبرت و موعظت جوامع انسانى سهم است، در قرآن كريم آمده است؟ باز پاسخ آن منفى است؛ زيرا خداى سبحان در سوره مباركه «نساء» مى‏فرمايد: A}«و رسلا قد قصصناهم عليك من قبل و رسلا لم نقصصهم عليك»{A؛ V}نساء (4)، آيه 164.{V يعنى، انبياى فراوانى براى هدايت مردم آمدند و ما شرح حال برخى از آنان را براى تو گفتيم و بسيارى از انبيا و مرسلين هستند كه ماجراى آنها را بازگو نكرديم. و قصص آن انبيا و امت‏هاى آنان و كيفيت برخوردشان با يكديگر، جزء مسائل آموزنده دنياى كنونى است كه همه مردم با يكديگر محشورند؛ ولى ماجراى آنها در ظاهر قرآن نيامده است. بنابراين، به فرموده خود قرآن، بعضى از امور واقع شده در قلمرو دين، در ظاهر قرآن كريم نقل شده است؛ پس چطور مى‏توانيم بگوييم علم همه اشيا در قرآن وجود دارد؟ البته بحث كنونى راجع به مرحله نازله قرآن كريمى است كه به صورت قرآن عربى فرود آمده و جوامع بشرى در خدمت آن است؛ ولى اگر بگوييم مقصود از «كتاب مبين»، حقيقت «ام‏الكتاب» قرآن است، يا مقصود از آن، تأويل قرآن در نزد اهل بيت(ع) است؛ اين مطلب كه علم هر چيزى و لو آنكه مربوط به سعادت بشر نباشد، در كتاب مبين است، سخن درستى است. اما چنين مطلبى از بحث كنونى خارج است؛ زيرا سخن در اين است كه در مرحله نازل قرآن - كه عربى مبين است - آيا علم به همه چيز وجود دارد به نحوى كه بتوانيم با اجتهاد عادى و تفسير بشرى آن را به دست آوريم؟ چنين چيزى به شهادت خود قرآن درباره داستان‏هاى انبيا وجود ندارد. سر اينكه خداوند داستان‏هاى برخى از انبيا را در قرآن مطرح نفرموده، شايد اين باشد كه مردم آن روز، دسترسى به مناطق ماوراى چين يا ماوراى اقيانوس هند و اطلس نداشتند و به همين دليل از انبياى خاورميانه سخن به ميان آمده تا زمينه تحقيق و مطالعه در آثار امم پيامبران و عاقبت آنان وجود داشته باشد كه‏فرمايد: A}«فسيروا فى الارض فانظروا كيف كان عاقبة المكذبين»{A؛ «در زمين سير كنيد و ببينيد كه عاقبت تكذيب كنندگان چگونه شد و تفكر كنيد». اگر قرآن كريم ماجرايى را براى هدايت بشر بازگو كند و نتواند آن را با تجربه اثبات كند و مردم به آن دسترسى نداشته باشند، چنين مطلبى سودى ندارد؛ مگر آنكه بعد از اثبات اعجاز قرآن و علم غيب الهى، فقط از باب اخبار غيب، برخى از وقايع بدون امكان اثبات تجربى آن نقل شود. از اين رو، قرآن كريم، علم همه اشياى تكوينى را در خود ندارد و علم همه مطالبى هم كه در سعادت بشر تأثير دارد و آشنا شدن به آنها سهمى در سعادت مردم و پرهيز از شقاوت دارد، در آن نيست؛ ليكن علم به هر دو قسم ياد شده نزد معصومين(ع) وجود دارد كه مقدارى از آنها را در احاديث بيان فرموده‏اند.

پاسخ : قرآن گرچه در القاى آموزه‏هاى خود از مصاديق مربوط به منطقه عربستان و مردم عرب آن زمان استفاده كرده است؛ ولى بديهى است آنچه فرهنگ‏ساز است، پيام مثال‏ها و اصطلاحات است و پيام‏ها فراتر از محدوديت زمان، مكان و قوم خاصى است. از اين‏رو به خوبى معلوم است كه اهداف قرآن در آن مثال‏ها و مصاديق محدود نمى‏گردد، زيرا آنها ابزارى هستند كه در تفهيم و محاوره گريزى از آنها نيست. آنچه كه مهم است آن مفاهيم و معانى بلند و عميقى است كه قرآن به دنبال بيان آن مصاديق، پى‏گير آن اهداف است و اين اهداف همان نتايج اخلاقى و هدايتى است كه عموم مردم را شامل مى‏گردد؛ چرا كه مسائل تربيتى و هدايتى نمى‏تواند در مكانى خاص و يا زمانى معين محصور گردد. بنابراين عربى بودن قرآن و به كارگيرى اصطلاحات عربستان در قرآن به جهت آن است كه مخاطبان اوليه قرآن مردم حجاز بودند؛ اما زبان عربى قرآن موجب محدوديت پيام و اهداف قرآن به مردم عرب نيست؛ بلكه براى همگان و به طور هميشه قابل استفاده مى‏باشد و اين دو با هم منافات ندارد؛ چنان كه در آيات اوليه سوره ابراهيم(ع) آمده است: A}«الر كتاب انزلناه اليك لتُخرج الناس من الظلمات الى النور... و ما ارسلنا من رسول الا بلسان قومه ليبين لهم»{A؛ «كتابى است كه آن را به سوى تو فرود آورديم تا «مردم» را از تاريكى‏ها به سوى روشنايى بيرون آورى... و ما هيچ پيامبرى را جز به زبان قومش نفرستاديم». V}ابراهيم (14)، آيه 1 و 4.{V افزون بر آن، با توجه به اينكه قرآن داراى ظهور و بطون است و يك لفظ ممكن است چندين معنا را در طول هم داشته باشد، هيچ بعيد نمى‏نمايد كه مصاديق مطرح شده در آن روزگار، مربوط به ظهورات قرآن باشند و بطون آن هم داراى مصاديق مخفى باشد كه در هر زمان جلوه جديدى داشته باشد و مخاطبان مختلف متناسب با فهم و سطح آگاهى خود از آن بهره‏هاى جديدى ببرند. پس با توجه به اينكه قرآن، بيانگر همه چيز است V}نحل (16)، آيه 89.{V و محصور در زمان و مكان مشخصى نيست V}ص (38)، آيه 87 و انبياء (21)، آيه 107.{V و همه را به تدبر و تعقل در معانى خود دعوت كرده است؛ V}ص (38)، آيه 29.{V معلوم مى‏شود كه واژگان اختصاصى، موضوعيتى در باب اهداف قرآن ندارد و اگر هم داشته باشد، با توجه به بطون قرآن باز جايگاه خود را نزد هر مخاطبى حفظ خواهد نمود و اين از ويژگى‏ها و معجزات قرآن است كه گاهى ازاصطلاحات فرهنگى و زبان ويژه يك منطقه استفاده مى‏كند، ولى قابل برداشت عمومى براى ساير مناطق و فرهنگ‏ها نيز مى‏باشد و گاهى تعبيرات را به گونه‏اى مى‏آورد كه چند منظوره بوده و همه آنها مقبول است. V}ر.ك: مطهرى، مرتضى، آشنايى با قرآن، ج 4، ص 134.{V البته در قرآن تنها برخى از نعمت‏ها و ويژگى‏هاى موجود در منطقه حجاز گزينش و از آنها ياد شده است. اين امر علاوه بر ملموس بودن براى عرب‏ها، مورد پذيرش جامعه بشرى و جالب توجه براى ديگر فرهنگ‏ها با سليقه‏هاى مختلف نيز مى‏باشد؛ مثلاًوقتى از نعمت‏هايى مانند خرما، انار، انگور در قرآن ياد مى‏شود. علاوه بر مردم عرب، بهره‏مندى مردم مناطق ديگر نيز از اين نعمت‏ها خوشايند و مطابق ميل مى‏باشد و اگر از «حور عين» ياد مى‏شود، زيبايى چهره اين چنين براى هر انسانى كه به زيبايى‏ها توجه دارد و به مقايسه گونه‏هاى مختلف زيبايى مى‏پردازد، جالب توجه است و اين نشان از يك نوع ميل و كشش فطرى و همگانى ميان انسان‏ها دارد كه در آموزه‏هاى قرآن به عنوان كتاب آسمانى جاودانه و هدايتگر براى جامعه بشريت، بهره گرفته شده است. و اگر از دقت و تأمل در شتر ياد شده است: A}«افلم ينظرون الى الابل كيف خلقت»{A؛ V}غاشيه (88)، آيه 17.{V «آيا به شتر نمى‏نگرند كه چگونه آفريده است». علاوه بر پيام كلى - كه خوب است در تمام آفريده‏هاى خدا در هر مكان و نقطه از جهان دقت كرد - پيام ديگرى هم دارد و آن اينكه دقت در خصوص شتر حتى براى مردم مناطق ديگر نيز اسرار بسيارى را خواهد داشت. درباره عربى بودن زبان قرآن نيز گفتنى است اگر چه به جهت بعثث پيامبر(ص) در ميان مردم عرب زبان است؛ اما خود زبان عربى داراى امتيازات فراوانى نسبت به زبان‏هاى ديگر است و چه بسا حكمت خداوند بر اين اساس بوده كه دين خاتم و كامل خود را به زبان كامل و مبين نيز به ظهور برساند.

پاسخ : نكته زيبا و دقيقى كه ذهن و انديشه شما را به سوى چنين مقوله و پرسش‏هايى پيرامون آن معطوف داشته است در حقيقت پرداختن به نكته‏اى است كه از ديرباز موضوع بحث و گفت‏وگوى عالمان و انديشمندان بوده است، ورود به اين مقوله مستلزم تمهيداتى است كه ذيلاً بدان اشاره مى‏گردد. T}يك. چيستى مصحف‏{T كلمه «مُصْحَف» (با هر سه حركت ميم) اكنون بيشتر به معناى «قرآن» به كار مى‏رود؛ اما در لغت به معناى مجموعه برگه‏هايى است كه ميان دو جلد جمع آورى شده است و امروزه «كتاب» خوانده مى‏شود. V}حسينى جلالى، سيد محمدرضا، تدوين السنة الشريفه، ص 76.{V بنابراين، منظور از «مصحف فاطمة(س)، كتاب فاطمه(س) است كه در بعضى از روايات اهل سنت نيز به آن اشاره شده است. راويانى چون «ابى‏بن كعب» وجود كتابى نزد آن حضرت(س) را تأييد كرده‏اند. V}عبود، اسعد، صحيفة الزهرا(س)، ص 58 - 56.{V بدين ترتيب سخن كسانى مانند «ايجى» در مواقف و «جرجانى» در شرح مواقف و ابو زهره در كتاب «امام صادق(ع)» كه مدعى شده‏اند، شيعه به قرآنى منسوب به فاطمه(س) كه غير از قرآن رايج ميان مسلمانان است، اعتقاد دارد، نادرست است و در عدم رجوع به روايات شيعه و نيز عدم دقت در معناى مصحف ريشه دارد. V}معروف الحسنى، سيد هاشم، سيرة الائمة الاثنى عشر، ج 1، ص 98 و 99.{V T}مصحف فاطمه و محتواى آن‏{T درباره ماهيت اين مصحف در منابع شيعى روايات فراوان يافت مى‏شود. در اين احاديث محتوا حجم، زمان نگارش كيفيت نگارش مصحف بيان شده است. البته در نگاه ابتدايى اختلافاتى ميان اين روايات مشاهده شود؛ اما با كمى دقت توجيه مى‏گردد. V}مجلسى، محمدباقر، بحارالانوار، ج 26، ص 48 - 38.{V بعضى از روايات مطالب آن را غير از مطالب قرآن دانسته‏اند. V}همان، ص 38 و 39.{V بر اساس شمارى از احاديث در اين كتاب مطالبى چون وصيت حضرت فاطمه(س) V}همان، ص 43. {Vمصيبت‏هاى فرزندان آن حضرت(س) در طول زمان V}همان، ص 41.{V، پيشگويى حوادث آينده V}همان، ص 44.{V و تمام پادشاهانى كه بر زمين حكم خواهند V}حسينى جلالى، سيدمحمدرضا، تدوين السنة الشريفه، ص 77.{V راند، نوشته شده است. دسته‏اى از روايات نيز از اشتمال اين مصحف بر تمام احكام حلال و حرام حتى حكم عملى كه موجب نصف شلاق مى‏شود V}بحارالانوار، ص 37.{V، سخن به ميان آورده‏اند. V}همان.{V بر اساس بعضى از احاديث، امام صادق(ع) حوادث تاريخى اى چون ظهور زنديقان را پيشگويى كرده و گفتارش را به مصحف حضرت زهرا(س) مستند دانسته است. V}بحارالانوار، ص 44.{V اين روايات با هم ناسازگار نيستند؛ زيرا ممكن است همه مطالب ياد شده در آن مصحف وجود داشته باشد و هر روايت بخشى از محتواى آن را بيان كرده است. T}دو. زمان و كيفيت نگارش‏{T مهم‏ترين مطلب درباره اين مصحف، زمان و كيفيت نگارش آن است كه مسأله ارتباط حضرت زهرا(س) با جبرئيل و ديگر فرشتگان الهى در همين جا مطرح مى‏گردد. در چند روايت، كيفيت نگارش آن بدين صورت مطرح شده است: پيامبراكرم(ص) مطالب را املا مى‏كرد و حضرت على(ع) مى‏نوشت. V}همان، ص 41 و 42 و 49.{V پس درباره سبب علت انتساب مصحف به حضرت فاطمه(س) مى‏توان گفت، آن كتاب نزد حضرت زهرا(س) نگهدارى مى‏شد يا آن حضرت واسطه رسيدن بعضى از مطالب به دست حضرت على(ع) بوده است. برخى از روايات نيز مصحف را رهاورد املا و وحى مستقيم خداوند بر حضرت زهرا(س) دانسته‏اند. V}همان، ص 39.{V بر اساس روايات ديگر، بعد از وفات پيامبر اكرم(ص) خداوند فرشته‏اى را نزد حضرت زهرا(س) مى‏فرستاد تا در غم پدر دلدارى اش دهد، وى را از مكان و جايگاه رسول خدا در بهشت آگاه سازد و با او درباره مطالب مختلف به گفت‏وگو بنشيند. حضرت فاطمه(س) سخنان آن فرشته را به حضرت على(ع) منتقل كرد و آن حضرت(ع) آنها را به نگارش در آورد. V}همان، ص 44 و 48. {Vروايتى اين فرشته را جبرئيل(ع) معرفى كرده است. V}همان، ص 42.{V ميان اين احاديث نيز ناسازگارى وجود ندارد؛ زيرا مى‏توان گفت خداوند به وسيله فرشته‏اى از فرشتگان خود به نام جبرئيل(س) با آن حضرت(س) سخن گفته است. V}البته ميان اين روايات و روايت‏هايى كه مصحف را املاى رسول خدا(ص) مى‏داند، نوعى ناسازگارى مشاهده مى‏شود. آن روايات زمان نگارش مصحف را دوران حيات پيامبر اكرم(ص) مى‏داند و اين روايات بعد از وفات آن حضرت. براى رفع اين ناسازگارى، راه‏هاى گوناگون ارائه شده است: 1. منظور از رسول خدا در روايات دسته اول فرستاده خدا است نه پيامبر اكرم(ص). بنابراين، مى‏توان بر فرشته‏اى از فرشتگان الهى نيز منطبق شود. (امين، سيدمحسن، اعيان الشيعه، ج 1، ص 311.) برخى از دانشمندان در نقد اين سخن گفته‏اند: اين توجيه نيكو مى‏نمايد؛ اما با موارد استعمال «رسول الله ناسازگار است؛ زيرا «رسول الله» در متون اسلامى معمولاً به معناى پيامبر خدابه كار مى‏رود نه مطلق فرستاده خدا. (همان) 2. مى‏توان گفت حضرت فاطمه زهرا(س) دو مصحف داشت. يكى از آنها ره‏آورد املاى رسول خدا(ص) بود و ديگرى نتيجه سخنان جبرئيل(س) با آن بانوى بزرگوار.(همان، ص 314) اشكال اين توجيه آن است كه روايات از يك مصحف سخن گفته‏اند نه دو مصحف.{V به نظر مى‏رسد در توجيه اين ناسازگارى بايد گفت، فاطمه زهرا(س) يك مصحف داشت. بخشى از اين كتاب را به مطالب دريافتى از پدرش اختصاص داده بود و بخشى ديگر را به مطالب جبرئيل(س). T}سه. امكان نزول جبرئيل بر فاطمه(س){T اشكال ديگر روايات دسته اخير، قطع وحى پس از رسول اكرم(ص) است؛ به عبارت ديگر، ما مسلمانان معتقديم پيامبر اكرم(ص) خاتم انبيا بوده، بعد از وفات آن حضرت(ص) ارتباط ميان زمين و آسمان قطع و وحى منقطع گشته است. بنابراين، چگونه فرشته بر حضرت زهرا(س) نازل مى‏شد و با آن بزرگوار گفت و گو مى‏كرد. در پاسخ بدين اشكال بايد گفت، طبق آيات قرآنى، نزول فرشته الهى و ارتباط خداوند با غير پيامبران از طريق فرشتگان و وحى امكان‏پذير است؛ چنان كه آيات بسيار از ارتباط فرشته با حضرت مريم(س) سخن مى‏گويد V}آل عمران (3)، آيات 42 و 43 و 45. {Vو خداوند ارتباط خود با مادر حضرت موسى(ع) را وحى مى‏خواند. V}قصص (28)، آيه 7.{V و وقتى امكان اين ارتباط با زنانى چون مادر موسى(ع) و حضرت مريم(س) پذيرفته شد، امكان و وقوع آن درباره حضرت فاطمه زهرا(س) كه از سوى پيامبر اكرم(ص) سرور همه زنان در همه زمان‏ها معرفى شده، به طريق اولى پذيرفتنى مى‏نمايد. منظور از انقطاع وحى و قطع ارتباط زمين و آسمان بعد از پيامبراكرم(ص) قطع ارتباط ميان خداوند و فردى به عنوان پيامبر و مأمور ابلاغ است نه عدم امكان ارتباط زمينيان با خداوند و فرشتگان. بر اساس روايات شيعه، نوعى ارتباط ميان امامان معصوم(ع) و خداوند وجود دارد. V}بحارالانوار، ج 26، ص 66 و 97.{V در روايات اهل سنت نيز بعضى از افراد «مُحَدَّث» معرفى شده‏اند. «محدّث» يعنى كسى كه با فرشتگان الهى نوعى ارتباط دارد و از آنها حديث دريافت مى‏كند. V}اعيان الشيعه، ج 1، ص 314 و 315.{V T}چهار. مصحف نزد چه كسى است؟{T روايات شيعه نشان مى‏دهد اين مصحف در زمان‏هاى مختلف نزد امامان معصوم(ع) بوده، از امامى به امام ديگر رسيده و جز آن بزرگان كسى بدان دسترسى نداشته است. بر اساس اين روايات، امامان با استفاده از آن حوادثى را پيشگويى و احكامى را بيان كرده‏اند. V}بحارالانوار، ص 48 - 38.{V T}تذكر{T كتاب‏هايى كه اخيراً با عنوان «صحيفة الزهرا عليها السلام» منتشر شده، V}مانند عبود، اسعد، صحيفة الزهرا(س) و قيومى اصفهانى، جواد، صحيفة الزهرا(س).{V با «مصحف فاطمة(س)» تفاوت دارد؛ زيرا در اين كتاب‏ها عمدتاً دعاهاى منسوب به آن حضرت(س) به چشم مى‏خورد نه آنچه روايات درباره مصحف فاطمه گفته‏اند.

پاسخ : پس از رحلت رسول اكرم‏صلى الله عليه وآله، ياران و اصحاب آن حضرت به جمع آورى آيات قرآن اقدام كردند. حضرت على‏عليه السلام - كه از همه ياران پيامبرصلى الله عليه وآله به مواقع تنزيل و تأويل قرآن آگاه‏تر بود - پيش از همه به اين كار اقدام كرد و آيات قرآن را با ويژگى‏هاى خاصى كه خواهد آمد، در يك جا و كنار هم قرار داد و به مردم عرضه كرد؛ لكن به دلايلى مورد استقبال و پذيرش دستگاه رسمى خلافت واقع نشد. امام على‏عليه السلام آن را به خانه بر گرداند و بنا بر روايتى فرمود: از اين پس هرگز آن را نخواهيد ديد. آن مصحف پس از امام‏عليه السلام، نزد فرزندان و امامان معصوم‏عليهم السلام باقى ماند. گفتنى است قرآن‏ها يا نسخه‏هايى از قرآن - كه منسوب به امام على بن ابى‏طالب است و در بعضى از موزه‏ها و كتابخانه‏ها موجود است - نمى‏تواند از نظر تاريخى و شواهد و قراين، متعلق به آن حضرت باشد. T}ويژگى‏هاى مصحف حضرت على‏عليه السلام‏{T مصحف امام على‏عليه السلام، نسبت به ديگر مصحف‏ها، از امتيازات فراوانى برخوردار بود؛ از جمله: 1. براساس ترتيب نزول، تنظيم شده بود.V}سيوطى، الاتقان، ج 1، ص 183، نوع 18.{V 2. قرائت مصحف آن حضرت، مطابق با قرائت پيامبرصلى الله عليه وآله بود و اختلاف قرائت در آن راه نداشت. 3. مشتمل بر اسباب و مكان نزول آيات و نام اشخاصى بود كه آيات در شأن آنان نازل گشته بود. 4. جوانب كلى و تأويل آيات - به گونه‏اى كه آيه، محدود و مخصوص به زمان يا مكان يا شخص خاصى تلقى نگردد - در اين مصحف روشن شده بود.V}ر.ك: الف. جوان آراسته، حسين، درسنامه علوم قرآن، ص 163؛ ب. فصلنامه بينات، ش 28، ص 184؛ پ. راميار، محمود، تاريخ قرآن، ص 365.{V بنابراين مصحف امام على‏عليه السلام، قرآن ديگرى يا مشتمل بر آياتى غير از آنچه در قرآن‏هاى موجود است، نيست. تفاوت عمده آن در ترتيب و اشتمال بر توضيحات و اطلاعات جانبى (مانند شأن نزول و...) است كه در فهم قرآن، تأثير به سزايى دارد. چنان كه خود آن حضرت فرمود: H}«لقد جئتهم بالكتاب مشتملاً على التنزيل والتأويل»{H؛V} بلاغى، محمدجواد، آلاء الرحمان، (طبع نجف)، ج 1، ص 257.{V؛ «من قرآن را همراه با توضيحات مربوط به نزول و تأويل آن عرضه كردم». و نيز فرمود: «آيه‏اى بر پيامبرصلى الله عليه وآله نازل نشد، مگر آنكه بر من خوانده و املا فرمود و من آن را با خط خود نوشتم و نيز تفسير و تأويل و ناسخ و منسوخ و محكم و متشابه هر آيه را به من آموخت و مرا دعا فرمود تا خداوند فهم و حفظ آن را به من مرحمت فرمايد. از آن روز تا به حال، هيچ آيه‏اى را فراموش نكرده و هيچ دانش و شناختى را كه پيامبرصلى الله عليه وآله وسلم به من آموخته و من آن را نوشته‏ام، از دست نداده‏ام»V}تفسير برهان، ج 1، ص 16، شماره 14 ؛ (ق) معرفت، محمد هادى، تاريخ قرآن، ص 86.{V.

پاسخ : اين پرسش به دو سؤال كوچك‏تر تفكيك مى‏شود. 1. با توجه به اينكه زندگى انسان در حال تحول است و در هر زمان و مكانى تغيير مى‏كند، آيا باز دين اسلام براى همه اين زمان‏ها و مكان‏ها و حتى براى دنياى مدرن امروز است؟ رمز توانايى اسلام در اين گستره چيست؟ 2. آيا تعاليم اسلام همه نيازهاى علمى انسان را تأمين مى‏كند؟ جايگاه علوم بشرى در اين زمينه است؟ براى پاسخ به پرسش نخست، توجه به چند مطلب لازم است: T}يك. اسلام، دين خاتم است‏{T اين مسأله علاوه بر اينكه مورد اتفاق همه مسلمانان باشد، با قرآن و سنت نيز ثابت شده است. خداوند متعال مى‏فرمايد: A}«و ما ارسلناك الا رحمة للعالمين»{A؛ V}انبيا (21)، آيه 107 و «ما كان محمد ابا احد من رجالكم و لكن رسول‏اللّه و خاتم النبيين» احزاب (23)، آيه 40.{V. در روايتى نيز آمده است: H}«لانّ اللّه تبارك و تعالى لم يجعله لزمان دون زمان و لا لناس دون ناس فهو فى كل زمان جديد و عند كل قوم غض الى يوم القيامه»{H؛ V}صدوق، عيون اخبار الرضا، ج 2، ص 130.{V «خداوند قرآن را براى زمان خاصى و مردم خاصى نفرستاد. پس قرآن تا روز قيامت در هر زمانى جديد و براى هر قومى تازه است». در روايت ديگرى آمده است: «حكم الهى و تكاليف خداوند در حق اولين و آخرين يكسان است؛ مگر اينكه علت يا پديده‏اى پيش آيد كه باعث دگرگونى حكم شود و نيز همگان نسبت به تغيير حكم، هنگام پيش آمدن حوادث هماننداند و واجبات بر همه يكسان است. از همان‏ها كه پيشينيان سؤال مى‏شوند، آيندگان نيز سؤال مى‏شوند و مورد محاسبه قرار مى‏گيرند». V}كلينى، فروع كافى، ج 5، ص 18، كتاب الجهاد، باب 13.{V و نيز فرمود: H}«حلال محمد حلال ابداً الى يوم القيامه و حرامه حرام ابداً الى يوم القيامة لا يكون غيره و لا يجى‏ء غيره»{H؛ V}كلينى، اصول كافى، ج 1، ص 58، ح 19؛ بحارالانوار، ج 89، ص 148، باب 1.{V امام خمينى نيز فرمود: «احكام اسلام محدود به زمان و مكان نيست و تا ابد باقى و لازم‏الاجرا است»، V}امام خمينى، ولايت فقيه، ص 8.{V T}دو. لوازم خاتميّت اسلام‏{T خاتميت اسلام لوازمى دارد؛ از جمله: 1. تحريف نشود. يكى از مهم‏ترين علل تجدد نبوت، تحريف اديان پيشين از سوى پيروان آن بود؛ به گونه‏اى كه دستيابى به آن دين ناب، از طريق عادى براى انسان غير ممكن مى‏نمود. دين خاتم بايد از سازو كارى بهره‏مند باشد كه آن را از تحريف حفظ كند. 2. جاودان و همگانى باشد. طبق ادله لزوم بعثت، بشر همواره نيازمند هدايت الهى است و انسان در هيچ دوره‏اى، نبايد محروم از هدايت الهى (دين) باشد. اگر دين الهى ختم شود و آن دين خاتم، مخصوص زمان و يا مكان خود باشد، باعث محروميت انسان‏ها و نسل‏هاى ديگر، از دين مى‏گردد. اين با اصل دليل لزوم بعثت، منافات دارد. پس دينى مى‏تواند دعواى خاتميت داشته باشد كه همگانى و جاودان باشد. V}براى آگاهى بيشتر ر.ك: الف. جوادى آملى، عبدالله، شريعت در آيينه معرفت، ص 227 - 214؛ ب. مصباح يزدى، محمدتقى، آموزش عقايد، ج 2، ص 126 - 113؛ پ. سبحانى، جعفر، خاتميت از نظر قرآن و حديث و عقل؛ ت. مطهرى، مرتضى، ختم نبوت؛ ث. مطهرى، مرتضى، اسلام و مقتضيات زمان؛ د. جوادى آملى، عبدالله، ولايت‏فقيه، ولايت، فقاهت و عدالت، ص 236.{V لازمه جاودان و همگانى بودن دين خاتم، آن است كه در هر دوره‏اى و با هر زمانه و زمينه‏اى، بتواند رسالت خود را در هدايت انسان‏ها انجام دهد و در تأمين نيازهاى بشر - كه او را محتاج به دين كرده است - كارا باشد. از آنجا كه زندگى انسان، همواره دستخوش تغيير و تحول است، بايد ساز و كار مناسبى در دين خاتم موجود باشد كه بتواند در شرايط مختلف، قابل اجرا بوده و اهداف اصيل خود را تأمين كند. اين ساز و كار در واقع رمز جاودانگى دين خاتم و توانايى او در هدايت بشر در هرزمان و مكان است. T}سه. رمز جاودانگى اسلام‏{T خداوند متعال درباره ختم دين خود مى‏فرمايد: A}«... اليوم يئس الذين كفرا من دينكم فلا تخشوهم واخشونِ اليوم اكملت لكم دينكم و اتممت عليكم نعمتى و رضيت لكم الاسلام دينا» {A؛ V}مائده (5)، آيه 3.{V «امروز كافران از اينكه به دين شما اختلالى رسانند، طمع بريزند. پس شما از آنان بيمناك نباشيد و از من نترسيد. امروز دين شما را كامل كردم و نعمتم را بر شما تمام كردم. بهترين دين را كه اسلام است برايتان برگزيدم». آن روز، روزى است كه كافران از نابودى اسلام مأيوس مى‏شوند؛ يعنى، عنصرى در دين تعبيه شد كه حافظ دين است و از آنجا كه مراد «اليوم» روز غدير است، آن عنصر «امامت» مى‏باشد. در تفاسير شيعى اين مسأله مسلم است. در منابع اهل سنت نيز به آن اشاره شده است؛ از جمله: 1. ابن عساكر شافعى (571 ه)، به نقل از الدر المنثور، جلال الدين سيوطى، انتشارات محمدامين دمج، بيروت، ج 2، ص 289؛ 2. جلال الدين سيوطى شافعى (991 ه)، الدر المنثور، ج 2، ص 259؛ 3. السيد شهاب الدين آلوسى شافعى (1270 ه)، روح المعانى، دار احياء التراث العربى، ج 6، ص 193؛ 4. شيخ محمد عبده (1323 ه)، المنار، دارالفكر، ج 6، ص 463؛ 5. ابى‏بكر احمدبن على الخطيب (463 ه)، تاريخ بغداد، دارالكتب العربى، ج 8، ص 290؛ 6. ابى عساكر شافعى، تاريخ دمشق، دارالفكر، ج 42، ص 233؛ 7. ابن كثير (571 ه)، البداية و النهاية، دارالكتب العلميه، ج 7، ص 342؛ T}امامت و تبيين دين‏{T امامان معصوم(ع) براى محفوظ ماندن اسلام در طول تاريخ حضور خود، سه كار را انجام دادند: يكم. در كنار تأييد آيات قرآن، سنت نبوى را عيناً نقل كردند و نگذاشتند حوادث پس از رحلت (حدود يك قرن منع كتابت حديث) سنت نبوى را نابود سازد و با اين كار منابع دين را حفظ كردند. V}ر.ك: الف. جعفريان، رسول، تاريخ سياسى اسلام، ج 2، ص 82، و 595؛ ب. عسگرى، علامه مرتضى، معالم المدرستين، ج 2، ص 44؛ پ. ابن سعد، الطبقات الكبرى، ج 5، ص 118؛ ت. فتح البارى، ج 1، ص 194؛ ث. ناينى، جلال، توضيح الملل، ترجمه الملل و النحل، ج 1، ص 35؛ ج. الجامع الصحيح، ج 1، ص 57، ح 114؛ ص 52، ح 100؛ ج 2، ص 373، ح 3053؛ ج 3، ص 181، ح 4431، ج 3، ص 182، ح 4432؛ ج 4، ص 29، ح 5669؛ ج 4، ص 375، ح 7366؛ ح. مسند احمد، ج 1، ص 355.{V دوم. روش فهم قرآن و سنت و روش استنباط احكام اسلام را آموزش دادند كه تا ابد و در طول تاريخ، انسان‏ها بتوانند رأى اسلام در هر زمينه را، از منابع آن استخراج و استنباط كنند. اين روش - كه اجتهاد مصطلح شيعى بر پايه آن بنا شده است - راهى است كه در صورت پيموده شدن،مى‏تواند رأى اسلام را در همه زمان‏ها درباره هر موضوعى از منابع دين به دست آورد. سوم. كسانى را كه شايستگى لازم براى به كارگيرى اين روش دارند، به مردم معرفى كردند. امام عسكرى(ع) از امام صادق(ع) نقل مى‏كند: H}«و اما من كان من الفقهاء صائنا لنفسه حافظاً لدينه مخالفاً على هواه مطيعاً لامر مولاه فللعوام ان يقلدوه»{H؛ «هركس از فقهاى امت من كه نفس خود را مواظبت كند و از دينش پاسدارى نمايد، با هواى نفس مخالفت و فرمان مولاى خود را اطاعت كند، سزاوار است كه غير فقها از او تقليدكنند». نتيجه اينكه امامان معصوم(ع) در دوران حضور خود، منابع دين و روش استخراج احكام آن و نيز ويژگى‏هاى لازم را براى شخصى كه مى‏تواند آنها را استخراج كند، آموزش دادند تا دين الهى همواره از تحريف مصون بماند. حال بايد ديد فقهى كه از مدرسه اهل‏بيت پيامبر(ص) استخراج مى‏شود، چگونه مى‏تواند دنياى متغير و متجدد را ادا كند. براى اين منظور بايد نخست دانست كه همه نيازهاى انسان متغير و متحول نيست. همان گونه كه جسم انسان‏ها و نيازهاى آن، از صدر اسلام تغيير نكرده و بعدها نيز تغييرى نخواهد كرد؛ روان و فطرت انسان و احساسات و تمايلات او نيز تغيير نكرده است. انسان همواره خوراك، پوشاك، مسكن، ازدواج، حس نوع‏دوستى، زيبايى‏گرايى و... از نيازهاى خود شمرده است؛ هرچند كه شكل آنها در زمان‏ها و مكان‏هاى مختلف، متفاوت بوده و روابط اجتماعى انسان‏ها پيچيده و گسترده شده است. پس بخشى از حيات انسان، ثابت و بخش ديگر آن در حال تغيير و تحول است. جاودانگى اسلام براى تأمين نيازهاى ثابت انسان، هيچ مشكلى ندارد و مشكل ياد شده فقط تأمين نيازهاى متغير به وسيله دين ثابت است. T}دين و اداره دنيا{T سازوكارهايى كه دين ثابت، براى اين نيازهاى متغير پيش‏بينى كرده، قواعد و اصول ثابتى است كه در درون خود امكان تطبيق باشرايط مختلف زمانى و مكانى را دارد. در اسلام قواعد كلى و عامى وجود دارد كه به مجتهد، اين توانايى را مى‏دهد كه هرگاه مسأله جديدى به دليل تحولات زندگى بشر پديد آمد، بتواند در رابطه با اين مسأله نظر بدهد. در اين رابطه چند نكته را بايد در نظر گرفت: الف. دين خداوند در طول تاريخ متناسب با رشد علمى اجتماعى فكرى و مقتضيات عصرى روند تكاملى داشته است تا آنجا كه بشريت به حدى از بلوغ برسد كه بتواند برنامه تكاملى مربوط به تمام ادوار تاريخى را يك جادريافت دارد و قرآن - كه اساسنامه و مرامنامه تكامل نهايى بشر براى همه اعصار و امصار است - بر پيامبر اكرم(ص)نازل گرديد و به عنوان سندى جاودان و زنده براى بشريت باقى ماند. ب. اينكه «قرآن براى فهم مردمى بدوى و عرب زبان نازل شده است»، سخنى نادرست است؛ زيرا قرآن «در ميان مردمى بدوى و عرب زبان» نازل شده و فرق است بين اينكه چيزى در ميان قومى خاص ظهور يابد با اين سخن كه «مخصوص آنها پديد آمده باشد». جالب اين است كه قرآن هيچ گاه مخاطب خود را اعراب قرار نداده و همواره روى خود را با «ناس»، يعنى، متوجه جميع مردم يا مؤمنان كرده است كه هر انسان خداجوى در هر عصر و وابسته به هر نسلى راشامل مى‏شود. از نظر فهم پذيرى نيز آيات قرآن چند دسته‏اند: 1. بعضى از آيات قرآن، هم براى اعراب بدوى آن زمان فهم پذير بود و در عين بساطت و سادگى بيان داراى چنان استوارى علمى و منطقى است كه براى دانشمندان برجسته امروزى نيز جالب توجه و درخور دقت است. 2. برخى از آيات چه در زمان نزول و چه در زمان ما، جز با تعمق و ژرف كاوى‏هاى دقيق و روش‏مند قابل درك نيست. 3. بسيارى از حقايق علمى و فلسفى و مباحث اجتماعى قرآن تنها در پرتو دانش كنونى يا آينده بشريت قابل درك است. V}براى آگاهى بيشتر در اين زمينه ر . ك: بوكاى، موريس، مقايسه‏اى ميان تورات، انجيل، قرآن و علم.{V 4. بسيارى از آيات قرآن نيز تاحد زيادى فراتر از عقول و افهام عادى بشر بوده و تنها در سايه پرتوافشانى‏هايپيامبر اكرم(ص) و ائمه اطهار(ع) فهم پذير است و تفاسير مأثوره از آنان گنجينه‏هاى ارزشمندى است كه حقايق والايقرآن را به نيكوترين وجهى در اختيار بشريت قرار مى‏دهد. اين نكته چيزى نيست كه تنها شيعه بدان معترف باشد. بلكه اهل سنت نيز در بسيارى از تفاسير خود به احاديث مأثوره تمسك مى‏جويند. 5. اينكه قرآن به وقايع زمان خود اشاره نموده است، قرآن را منحصر به آن عصر نمى‏سازد؛ زيرا: الف. قرآن منحصربه ذكر چند حادثه و نكته تاريخى گذرا نيست؛ بلكه مشتمل بر معارفى جاودان در باب خداشناسى، كيهان‏شناسى، انسان‏شناسى، راه‏شناسى، راهنماشناسى و مجموعه گسترده‏اى از احكام اخلاق و ... است كه همه زمان‏ها راپوشش مى‏دهد و هدايت بشريت به سوى سعادت را در هر مقطع تاريخى تأمين مى‏كند. ب. وقايع تاريخى نيز كه در قرآن اشاره شده، هر چند مربوط به گذشته است، ولى كار كرد آنها در آينده است. به عبارت ديگر هر يك از آنها به نحو استلزام بيانگر نوعى سنت لا يتغير تاريخى يا حكم و قانونى است كه دارايكليت و شمول است، مثلا وقتى قرآن درباره بنى‏اسرائيل مى‏گويد: «آنان پس از رهايى از چنگال فرعون اظهارنارضايتى از غذاى واحد نموده و خواست‏هاى مادى متعددى نمودند و لاجرم گرفتار غضب الهى گرديدند»، نشان مى‏دهد كه رفاه طلبى افزون خواهى و نافرمانى در برابر فرستاده خداوند سرانجام به تباهى و تيره‏بختى خواهد انجاميدو اين درس بزرگى براى همه كسانى است كه پس از رهايى از بند حكومت‏هاى استبدادى و ظالمانه در برابر اندك دشوارى صبورى نمى‏ورزند و در جست‏وجوى خواست‏هاى مادى بى‏تابى مى‏كنند.