تبیان، دستیار زندگی

پاسخ : بررسى فلسفة احكام و تلاش براي شناخت حكمت افعال و اوامر و نواهى خداوند، كارى نو پيدا نيستو عمرى به درازاى عمر اديال الهى و انديشة انسان در شناخت پيام وحى دارد. انسان بر اساس خِرَد و انديشه، در حدّ ممكن مي تواند به شناخت برسد. منطق وحي، منطق عقل و ادراك است و تعبيرهايى چون : "لعلّكم تتفكرون" ، " لعلّكم تشكرون" ، "لعلّكم تعقلون" در جاى جاى آن به چشم مى خورد. از اين رو ، تفكر و انديشه در خصوص فلسفة احكام نه تنها نادرست نيست، بلكه موجب تحكيم مبانى دينى و ترويج دين مى شود، چون انسان هر قدر از نشاخت بالاترى برخوردار باشد، كمتر زمينة انحراف و سقوط در او ايجاد مى شود.[8]شيعه اماميه به بركت برخوردارى از علوم اهل بيت (ع) ، هميشه از اين آزادى برخوردار بوده است كه راه پرسش را براي همگان باز بگذارد و حتّى به انديشيدن و پرسيدن و درك عميق بسنده نكند. اين بينش و منش امامان عليهم السلاباعث شد مجموعه اى از روايات كه بيانگر فلسفه و حكمت الحكام و افعال است، در مطاوى احادث شكل بگيرد، چنان كه بخشى از آن روايات را شيخ بزرگوار صدوق در كتاب "علل الشرايع" گرد آورى كرده ا ست.احكام چون وظيفة عملى انسان را مشخص مى كند، هر انسانى بايد به آن ها عمل نمايد و جستجو در راه شناخت علت و حكمت آن نمى تواند موجب شود كه شخص به وظايفش عمل نكند، چون احكام تعبّى است و شناخت عمق و درك آن امرى فراتر از وظيفة فعلى و عملى مكلّف است.

پاسخ : مولوى مى گويد : هر كه را اسرار حق آموختند مهر كردند و دهانش دوختنداگر قرار بود كه حق و حقيقت همه مكشوف باشد، نيازى به بودن عوالمى چون ملكوت و جبروت و لاموت نبود. اسرار پشت پرده همان واقعيت هستى و محلّ آن دل و محمل آن شهود است. عارفه به هر جا رو كند، روي خدا است . قرآن مى فرمايد: "فأينما تولّوا فثمّ وجه الله".[3]تفسير آيه از اين حكايت مى كند كه چون خدا در هر زمان و مكان حاضر و حاكم است به همه جا احاطه دارد، بشر مى بايست با او بدون هيچ واسطه اى سخن بگويد.دل عارف محضراسرار حق است. او در روز قيامت خطاب اين آيه نيست: "به او گفته مى شود: وضعى كه مى بيني، در دنيا هم بود، اما تو از آن در پرده اى از غفلت بودي. ما امروز پرده را كنار زديم. اينك ديدگانت تيز بين شده است".[4]عارف در دنيا با چشمان برزخى و با ديدة دل به اندازة توان و لياقتش به اسرار حق آگاه شده و گويا حتى لحظه اى به غفلت نگذرانده است.انسانى كه از دل زنگار مى زدايد، بر جلاى آن مى افزايد و در اين مسير با رنج از آن چه نفس بدان اشتها دارد، مي پرهيزد و مقام خوف ، عبوديت و بندگى را مى آموزد. پس نمى تواند جز خدا را طلب كند؛ پس با سرّ او در مى آميزد. اسرار حق كه به او آموخته شد، سعى بر اعلان آن نخواهد داشت و دل را به گنجينة پر بهاى عرفان رهن خواهد داد. او مى كوشد بر توانايى خود بيفزايد تا كه در درياى بى پايان معرفت الهى بيشتر غوص كند. ابن سينا مى گفت: با تمام دانشى كه كسب كردم، فهميدم هيچ نمى دانم. اعتراف به جهل بالاترين دانش است. اشخاصى كه توفيق به دست آوردند كه از اسرار حق مطلع شدند، چنين توفيقى بهترين رفيق آن ها است. معلوم مى شود از لطف خدا بهره مندند و به آن ها عنايت شده است. وظيفة آنان پرهيز از گناه و رذايل و خبائث و صافى كردن دل از وساوس است.اميرمؤمنان (ع)دربارة صفات عارف به حق و مؤمن حقيقى مى فرمايد: "مؤمن عقل خويش را با پرهيزكارى و پيرويخدا و رسول زنده كرد و نفس خود را با رياضت و بندگى نكردن از خواهش هاى آن ميرانده، به طورى كه بدنش باريك شده و دلش نرم گشته و براى او درخشندة پر نور درخشيد(درجة بلند توحيد و خداشناسى را دريافت). پس درخشندگى آن براى او راه [هدايت و رستگاري] را نمودار كرد.".[5]حضرت دربارة اوصاف آنانى كه به ياد خدا هستند مى فرمايد: " روز هاى زندگانى را با ياد خدا به سر مى برند ... و به عدل و درستى امر كرده، خود آن را انجام مى دهند و از ناپسند (گفتار و كردار زشت) نهى نموده، خود آن را به جا نمى آورند و چنان به آخرت ايمان و يقين دارند كه گويا دنيا را به پايان رسانيده و به آخرت وارد شده و در آن جا مي باشند ... . و قيامت وعده هايش را برايشان ثابت كرده است. پس پرده از آن اوضاع را از جلو مردم دنيا برداشته اند، به طورى كه گويا ايشان مى بينند آن را كه مردم نمي بينند و مى شنوند آن را كه ديگران نمى شنوند ... .".[6] عارف چشم به جمال حق دوخت و از هر آن چه مى خواست آموخت و عاقبت در عشق حضرت حق سوخت، ولى رسواشد آن شخص كه جامة تقوا به تن ندوخت و عريان شد كه آن جامة فخرش به عقبى نفروخت.انسان مى تواند از سرّالله باشد، زيرا كه از نفخة او حيات گرفت. پس مى تواند مثالى از او باشد. اگر خواست چنين باشد، مى بايست از گناهان پرهيز كند و عبدى مطيع باشد، تا اگر به عبادت مى پردازد، معبود را مشاهده كند: "آن چه كه به عنوان يك اصل مشترك در تمام عبادات مطرح است، آن است كه انسان وقتى به سِرّ عبادت مى رسد كه معبود را مشاهده كند... انسان براى اين كه بفهمد از نظر عبادت فقط احكام و آداب را رعايت مي كند يا از احكام و آداب عبادات، گذشته و به اسرار عبادت هم رسيده است يا خير، ... انسان وقتى به آن مرحله رسيد، ديگر حساب و كتابى در اختيار او نيست. درجات ابتدايي مشاهدة معبود آن است كه انسان سرى به قلبش بزند و تأمل در قلب كند كه آيا در اين قلب غير از خدا احدى هست يا خير؛ به چه چيزى علاقه‌مند است. اگر به خودش و لذايذ شخصى خود علاقه مند است و به تعلقات جزيى خود دل سپرده است، معلوم مى شود در قلب او خدا خالصاً نيست و به سرّ عبادت نرسيده است ... .".[7]1[3] بقره (2) ، آية 115 .1[4] ق (50) آية 22.1[5] نهج البلاغه، فيض الاسلام، خطبة 210، ص 683، با تلخيص.1[6] همان، خطبة 213، ص 697.1[7] آيت الله جوادى آملي، اسرار عبادات، ص 155، با تلخيص.

پاسخ : برادر گرامي! از اين كه با ما مكاتبه نموديد سپاسگزاريم. دين اسلام از روز نخست به صورت يك آيين جهانى به بشر عرضه شد و قوانين آن از جامعين و گستردگى برخوردار است، به گونه اى كه هيچ موضوعي از قلمرو آن خارج نيست و از مجموعة آن مى توان حكم هر موضوعى را استخراج كرد. امامت به عنوان استمرار رسالت خاتم انبيا(ص) به توضيح و تبيين احكام نورانى اسلام مى پردازد. قرآن كريم و سنت معصومان عليهم السلام منابع اصليِ احكام سالامى به شمار مى روند و بعد از آن ها دليل عقل مى باشد. استنباط و اجتهاد از اين منابع بر عهدة فقهاى شيعه است كه پاسخ گوى سؤال ها و مسايل جديدى هستند كه براى مسلمان ها پيش مى آيد. گاه شارع مقدس افزون بر تشريع حكم، حدود و قلمرو و موضوع آن را نيز تبيين مى كند، مانند نماز و روزه و زكات و خمس و ... كه به موضوعاتى از اين قبيل، عناوين شرعى مى گوييم. اما گاه شارع مقدس مصلحت را در اين مى داند كه تشخيص مفهوم و تعيين قلمرو موضوع حكم شرعى را به عرف واگذارد و به تشريع حكم اكتفا كند. در اين جا فقيه با استفاده از قواعد اصولى و فقهى كه ابزار استنباط او محسوب مى شوند و با استفاده از اصول مسلّم قرآنى و استنباط از احاديث معتبر، ظهورات عرفى را مدّ نظر قرار مى دهد و در نهايت به پاسخگويى مسئلة مستحدثه (نو) مى پردازد.[1] اين از افتخارات شيعه و فقيهان آن است كه در هر عصر و زمانى آمادة پاسخ گويى به شبهات و مسايلى هستند كه فراروى جوامع قرار مى گيرد و فقه شيعه در اين گسترة پويا و فعال پاسخى مناسب را پيدا مى كند و در اختيار مكلفان قرار مى دهد و هيچگاه دچار كوتاهى و سستى نشده است. اجتهاد مستمر فقهاى جامع الشرايط يكى از رموز جاودانگي تشيع در عرصة حيات فردى و اجتماعى است.[2]1[1] مجموعه آثار كنگره بررسى مبانى فقهى حضرت امام خمينى (ره) ج 9، ص 96 ـ 97، با تلخيص.1[2] همان.

پاسخ : درست است كه هر پديده‏اى آفريننده‏اى مى‏خواهد، ولى خداوند متعال پديده نيست كه نياز به آفريننده داشته باشد. پديده يعنى چيزى كه از عالم نيستى به اين عالم پا نهاده است؛ يعنى قبلاً نبوده، سپس به وجود آمده است، اما خدا اين طور نيست كه يك وقتى نبوده ،سپس به وجود آمده باشد، تا دنبال پديد آورنده‏اش باشيم.مقايسه كردن خدا با بقيه چيزها صحيح نيست، چونهيچ چيز مانند خدا نيست: "ليس كمثله شى؛(1) خداوند مثل و مانندى ندارد". خداوند پديد آورنده همه چيز است "بديع السموات و الارض انى يكون له ولد و لم تكن له صاحبة و خلق كل شى و هو بكل شى عليم، ذلكم الله ربكم لا اله الا هو خالق كل شى فاعبدوه؛(2) پديد آورنده آسمان‏ها و زمين است. چگونه او را فرزندى باشد و حال آن كه او را همسرى نيست؟! هر چيزى را او آفريده و به هر چيزى دانا است".بنابراين از ديدگاه اديان الهى و خداپرستان، خدا خالق و آفريننده هر چيزى است و خودش احتياج به آفرينش ندارد و آفريننده‏اى براى خدا نيست. وجود و هستى عين ذات خدا است. خدا يعنى وجود مطلق و هستى صرف وجود، ذات خدا است و چيزى كه ذاتى است، علت‏پذير نيست.يك مثال ساده براى تقريب به ذهن: شورى عين ذات نمك است. بنابراين اگر گفتند: شورى هر چيزى به نمك است، پس شورى نمك از چيست؟ اين سؤال اشتباه است، چون نمك يعنى شورى، به طورى كه نه مى‏شود نمك را شور كرد و نه مى‏توان شورى را از نمك گرفت.اين مطلب در علم فلسفه به اثبات رسيده كه "الذاتى لا يعلل" چيزى كه ذاتى است، علت بردار نيست". درباره خدا گفته مى‏شود: وجود عين ذات خدا است. نه مى‏شود به خدا وجود داد و نه مى‏شود وجود را از خدا جدا كرد.موجودات ديگر اين طور نيستند، مثلاً انسان غير از وجود است. مى‏توان به انسان، وجود داد، يعنى او را آفريد مى‏توزان وجود را از انسان سلب كرد.پس خدا احتياج به آفريننده ندارد. اگر او نيز آفريننده داشت، آفريننده او نياز به آفريننده خواهد داشت و تسلسل پيش مى‏آيد.پى‏نوشت‏ها:1 - شورى (42) آيه 11.2 - انعام(6) آيه 102.

پاسخ : پيامبر بايد شرايطى داشته باشد، از جمله:1 - بايد همه فضائل و صفات پسنديده و كمالات اخلاقى را دارا باشد.2 - بايد از صفات نكوهيده بركنار باشد و از هر عامل زشتى و نقص به دور باشد.3 - بايد در خانه‏اى پاك و از پدر و مادرى خوش نام تولد يافته و از طهارت حسب و نسب برخوردار باشد.4 - از نظر جسمى معقول و سالم و از نظر قيافه زشت و كريه المنظر نباشد و داراى امراضى نباشد كه موجب نفرت بيننده است. بدون شك پيمبران بايد چيزى را كه عامل دورى و نفرت اجتماع است، دارا نباشد تا بتوانند با جلب علاقه و افكار ديگران به هدف بعثت دست يافته و در راه هدايت مردم موفق گردند.در آيه 18 سوره بقره آمده است: "هنگامى كه خدا ابراهيم را به مشكلاتى آزمود و او از پس آنها پيروز بهدر آمد، ابراهيم را امام و پيشواى مردم قرار داد. ابراهيم درخواست كرد از فرزندانش نيز امام مردم باشند، خداوند فرمود: اين عهد به ظالمان نمى‏رسد".از قرآن مجيد استفاده مى‏شود مقام نبوت و امامت بايد به فردى عطا گردد كه از گناه و آلودگى پاك باشد.ممكن است كسى بگويد: بسيارى وجود دارند كه به طور نسبى اين شرايط در آنان هست، ولى به پيامبرى مبعوث نمى‏شوند.پاسخ اين است كهقرار نيست همه مردم يا بسيارى از آنان پيامبر باشند. در زمان‏هاى سابق اين طور بود كه بسيارى از افراد شرايط را دارا بودند، ولى پيامبر نمى‏شدند. خدا به حضرت موسى وحى كرد:اى موسى! آيا مى‏دانى چرا من از بين مردم فقط تو را به پيامبرى مبعوث كردم؟ حضرت موسى گفت: نمى‏دانم. خدا فرمود: چون تو را متواضع‏تر از بقيه يافتم.(1)پيامبر شدن داراى وظايف سنگين و مشكلى است كه بسيارى تحمل آن را ندارند. اگر كسى پيامبر شدن را براى رياست و مقام بخواهد، لغزش بزرگى است. اگر كسى آن را براى مقامات الهى وارزش‏هاى معنوى بطلبد، همين كه نيت آن را دارد و دلش براى آن مى‏تپد، ثواب آن در نامه او ثبت مى‏شود: "نية المؤمن خير من عمله".انسان مى‏تواند با پيمودن راه انبيا و كوشيدن در متحقق ساختن اهداف آنان و تبليغ و دعوت مردم به سوى خدا كار انبيا را كه تبليغ و دعوت به خدا و تعليم و تزكيه مردم است، پيشه خود سازد تا در راه آنان قدم بردارد.پى‏نوشت‏ها:1 - بحارالانوار، ج‏72، ص 129.

پاسخ : قرآن معجزه الهى است و كلام بيشر نيست و دليل آن اين است كه قرن‏ها است فرياد مى‏زند "بگو: اگر جن و انس جمع شوند و دست به دست هم بدهند، تا مثل اين قرآن را بياورند نمى‏توانند".تاكنون كسى نتوانسته است كتابى همچون قرن با تمام فصاحت و بلاغت و زيبايى كه دارد، عرضه كند. قرآن مى‏فرمايد: "أفلا يتدبرون القرآن و لو كان من عند غير الله لوجدوا فيه اختلافاً كثيراً؛(1) آيا در قرآن دقت نمى‏كنند؟! اگر قرآن از غير خدا بود، در آن اختلاف فراوان مى‏يافتند".كتاب هايى كه انسان‏ها حتى دانشمندان مى‏نويسند نواقص و تناقضات فراوانى دارد، ولى قرآن با اين كه از فردى است كه نه به مكتب رفته و نه استادى ديده بود، آيه آيه آن از زيبايى و محتواى عالى برخوردار است. آيا مى‏توان قرآن را غير از "كتاب آسمانى" دانست؟!ادعاى قرآن و مبارز طلبيدن آن بر همه روشن است، ليكن كسى نتوانسته است در برابر قرآن قد علم كند و آيتى مانند قرآن كريم بياورد.پى‏نوشت‏ها:1 - اسراء (17) آيه 90.

پاسخ : يكتايى خدا نياز به استدلال ندارد، بلكه شريك داشتن به دليل نيازمند است، زيرا هنگامى كه يك حقيقت اثبات شد و قبول كرديم، خدا و خالقى بر جهان حاكم است، خواه ناخواه يك فرد آن اثبات مى‏شود. براى اثبات فرد دوم به استدلال نيازمنديم. در زمينه صانع و آفريدگار بزرگ جهان، هنگامى كه اصل وجود خالق اثبات گرديد، قطعى است كه بالاخره آن مفهوم در يك فرد تحقق دارد، ولى آيا آن حقيقت را فرد ديگرى نيز دارد؟ اين مسئله‏اى است كه استدلال مى‏خواهد. با اين حساب اگر خداوند يكى است، استدلالى نمى‏خواهد و براى اثبات شريك براى خدا به برهان و دليل احتياج داريم.ثانياً: چرا خدا داراى همتا باشد؟ اگر به اين علت است كه يك خدا نمى‏تواند جهان را اداره كند و كار آفرينش را انجام دهد، در اين صورت هيچ يك از اين دو فرد، خدا نيستند زيرا هر دو عاجز و ناتوان و ناقص اند. اگر يكى از آن دو بدون كمك از ديگرى مى‏تواند مستقلاً به ترتيب نظام هستى پرداخته و جهان را اداره كند و ديگرى نمى‏تواند، همان كه مى‏تواند خدا است و ديگرى كه نمى‏تواند خدا نيست.ثالثاً: اگرخداى ديگرى نيز وجود داشت، آثار و مخلوقات و پيامبران بايد داشته باشد، حال آن كه تممى پيامبران از "الله" سخن گفته‏اند و هيچ پيامبراز طرف خداى ديگر را سراغ نداريم. اين حقيقت را حضرت اميرالمؤمنين(ع) مى‏فرمايد: "پسرم! بدان اگر پروردگارت شريكى داشت، رسولان او نيز به سوى تو مى‏آمدند و آثار ملك و قدرتش را مى‏ديدى و افعال و صفاتش را مى‏شناختى. اما او خداوندى است يكتا. همان گونه كه خويش را توصيف كرده است، هيچ كس در ملك و مملكتش قادر به ضديت با او نيست".(1).يكى ديگر از صفات خدا قدرت و بى نيازى او است. ما معتقديم كه بايد خداوند متعال كه آفريدگار جهان با آن همه عظمت و نظم و هماهنگى است، داراى حكمت و قدرت نامحدود باشد. او هر عملى را كه به صلاح و مصلحت بداند، انجام مى‏دهد. چه زيبا در قرآن اين مطلب را بيان كرده است: "و ما كان الله ليعجزه من شى‏ءفى السموات و لا فى الارض انه كان عليماً قديراً؛(2) خدا اين گونه نيست كه چيزى در آسمان‏ها و يا در زمين او را عاجز سازد. به درستى كه او هم دانا و هم توانا است."عظمت و توانمندى و قدرت خدا، براى كسانى كه در مخلوقات تفكر و دقت مى‏كنند، واضح است.پى‏نوشت‏ها:1 - نهج البلاغه، نامه 31.2 - فاطر (35) آيه 43.

پاسخ : هدايت انسان‏ها توسط خدا به اين صورت است كه اسباب هدايت از قبيل عقل، پيامبران، الهامات قلبى، كتاب آسمان، عالمان و حوادثى را كه رخ مى‏دهد، فراهم كرده و انسان را موظف نموده كه از اسباب هدايت استفاده كند و هدايت شود. پس "يضل من يشاء و يهدى من يشاء"(1) به معناى اين نيست كه خداوند فردى را مجبور بر هدايت يا ضلالت مى‏كند. انسان مختار و صاحب اراده خلق شده است و مى‏تواند راه صلاح را پيش گيرد يا راه فساد را برگزيند:"اناهديناه السبيل اما شاكراً و اما كفوراً؛(2) ما راه (هدايت) را به انسان نشان داديم. حال يا شكرگزار است يا كفران نعمت مى‏كند".شهيد مطهرى فرمود: "بشر در كارهاى ارادى خود مانند يك سنگ نيست كه او را از بالا به پايين رها كرده باشند و تحت تأثير عامل جاذبه زمين خواه ناخواه به طرف زمين سقوط كند، و مانند يك گياه نيست كه تنها يك راه محدود در جلو او هست. و همين كه در شرايط معين رشد و نمو قرار گرفت، اين جا است كه پاى شخصيت و صفات اخلاقى و روحى و سوابق تربيتى و موروثى و ميزان عقل و دورانديشى به ميان مى‏آيد و معلوم مى‏شود كه آينده سعادت بخش يا شقاوت بار هر كسى تا چه اندازه مربوط است به شخصيت و صفات روحى و ملكات اخلاقى و قدرت عقلى و علمى او بالاخره به راهى كه براى خود انتخاب مى‏كند".(2)انسان با اختيار و اراده‏اى كه دارد، مى‏تواند راه هدايت را انتخاب كند و هيچ منافاتى با عدل الهى ندارد، چون هدايت و ضلالت الهى به معناى اين نيست كه خدا انسان را مجبور بر هدايت يا ضلالت كرده باشد، بلكه به معناى ايجاد اسباب هدايت و ضلالت است و انسان‏ها با اختيار خود مى‏توانند اسباب هدايت يا ضلالت را انتخاب كنند.پى‏نوشت‏ها:1 - نمل (16) آيه 93.2 - نمل (16) آيه 93.3 - انسان و سرنوشت، ص 41.

پاسخ : از ديدگاه اسلام و ما مسلمانان در جهان، آفريده‏اى كه بد باشد، وجود ندارد: "الذى أحسن كل شى‏ء خلقه؛(1) همه چيز زيبا و به جا آفريده شده و همه چيز مخلوق ذات احديت است."درباره خلقت شيطان بايد بگوييم:اولاً شيطان از اول شيطان آفريده نشد بلكه او از ابتدا از مخلوقات خدا و مشغول عبادت و پرستش خدا بود، ولى در برابر خواسته خدا ايستادگى كرد و از درگاه خدا رانده شد. از آن زمان به بعد شيطان، بد شد، مانند افراد ظالمى كه در دنيا هستند. آنان در ابتدا كه متولد شده‏اند، بد نبوده‏اند و بعداً راه بدى و فساد و ظلم را انتخاب كرده و از ظالمان و افراد برگشته‏اند. ثانياً: شيطان به خاطر مزاحمتى كه با انسان‏ها دارد و با آنان دشمنى مى‏ورزد، از بدى‏ها و شرور محسوب مى‏شود، مانند مار چرا انسان‏ها از مار مى‏ترسند و آن را براى خود بد مى‏دانند؟ چون مار به آن‏ها نيش مى‏زند. آيا بايد بگوييم مار بد است، چون مزاحم انسان‏ها است؟ آيا هر چيزى كه مزاحم انسان‏ها شد و با ما در تضاد بود، بد محسوب مى‏شود؟ نه چنين نيست.ثالثاً: وجود شيطان با همه بدى كه دارد، براى انسان‏ها خوب است. شهيد مطهرى مى‏گويد: "وجود شيطان و شيطنت و اضلال او، خود مبنى بر حكمت و مصلحتى است و به موجب همان حكمت و مصلحت، شيطان شر نسبى است، نه شر حقيقى و واقعى و مطلق.(2) (شر نسبى يعنى براى ما انسان‏ها بد و مزاحم است و اين طور نيست كه شيطان هيچ نقشى و فائده‏اى در عالم تكوين ندارد). شيطان نيز مانند مار و عقرب و گرگ و شير و ديگر مزاحم‏هاى انسان به حساب مى‏آيد و انسان مى‏تواند خود را از شر آن‏ها در امان نگاه دارد. بر اثر رويارويى و تضاد، قوه‏ها و استعدادهايى كشف مى‏شود كه براى مجموعه انسان مفيد و لازم است".پى‏نوشت‏ها:1 - سجده(32) آيه 7.2 - مرتضى مطهرى، عدل الهى، ص 34.

پاسخ : فلاسفه و متكلمان گفته‏اند هر چيزى كه پا به عالم وجود مى‏گذارد، ارزشمند است و عدم، بى ارزش است. غزالى مى‏گويد: "ليس فى الامكان أبدع مما كان؛ نظامى زيباتر از نظام موجود امكان ندارد". مسلمان معتقد است: اساساً بدى وجود ندارد. جهان سايه حق است و محال است كه زيبا نباشد. اگر به جهان هستى با ديد جمعى و گسترده نگاه كنيم، آن رازيبا مى‏بينيم. (9)پى‏نوشت‏ها:1 - سجده (32) آيه 7.2 - طه (52) آيه 53.3 - انعام(6) آيه 1.4 - ذاريات (51) آيه 56.5 - بقره (2) آيه 20.6 - صف (61) آيه 12.7 - اعراف (7) آيه 58.8 - زين العابدين قربانى، فلسفه آفرينش انسان، ص 85، با تلخيص.9 - مرتضى مطهرى، عدل الهى، مجموعه آثار، ج‏1، ص 92.