تبیان، دستیار زندگی

پاسخ : آرزوى قلبى و هميشگى دفتر تبليغات حوزهء علميهء قم و ساير دفاتر وابسته به آن اين است كه هر ساله مسابقاتى تحت عناوين مختلف برگزار كرده و به برندگان , جوايز نفيسى بپردازد يا طبق گفتهء شما عده اى را براى زيارت حضرت معصومه سلام اللّه عليها دعوت كند. هم چنين آن ها را به اماكن و مجالس مذهبى مثل مهديهء تهران ببرد, ولى متأسفانه به خاطر نبودن امكانات و در رأس همه نبودن بودجه از انجام اين گونه كارها معذور است . دعاكنيد وسايل فراهم شود تا خواستهاى شما برآورده شود.

پاسخ : مهديهء تهران آن قدر مشهور است كه اكثر مردم تهران آن جا را مى دانند و پيدا كردنش مشكلى ندارد.در خيابان ولى عصر قرار دارد.

پاسخ : فلسفهء نماز بر كسى پوشيده نيست و دقت در متون آيات و روايات اسلامى , حكمت و فوايد بيشترى در اين خصوص را در اختيار انسان قرار مى دهد كه انسان بيش تر با فلسفه و هدف و نتيجهء نماز آشنا مى شود:1 هدف نماز, ذكر و ياد خداوند متعال است ; ذكرى كه مقدمهء فكر و فكرى كه مقدمهء عمل باشد.در روايت آمده كه امام 7فرمود (1) يعنى به ياد خدا بيفتد و به سراغ حلال برود و از حرام چشم بپوشد.2 نماز وسيلهء پاك كردن گناهان است , زيرا خواه ناخواه انسان را متوجه توبه و اصلاح اعمال و رفتار گذشته مى كند. پيامبر اكرم 6فرمود: .(2)3 نماز ماع و سد بزرگى است در برابر گناهان , چون روح ايمان را در انسان تقويت كرده و نهال تقوا را در دل پرورش مى دهد. روى همين جهت شرح حال افراد گناهكارى را نزد پيامبر6و اولياى گرامى اسلام بيان مى كردند و آنان مى فرمودند: نگران نباشيد. نماز آن ها را اصلاح مى كند و آرام آرام ايمانشان تقويت شده و گناه را رهامى كنند.4 نماز غفلت زدا است , چون در ظرف , پنج بار نماز خواندن در شبانه روز به انسان اخطار مى كند و هدف آفرينش را به او گوشزد مى كند و موقعيت او را در جهان به يادش مى آورد, تا از خالق هستى غافل نشده و بداند ازكجا آمده و براى چه آمده و به كجا مى رود.5 برطرف كنندهء غجب و كبر (خودخواهى و خود برتربينى ) است ; زيرا وقتى انسان روزى هفده ركعت نمازبخواند و در هر ركعتى بوباره پيشانى بر خاك گذاشته و اظهار تذلّل كند, اين كار بهترين وسيله ابراى از ميان برداشتن غرور و منيت است .امام على مى فرمايد: .(3)6 موجب پرورش فضايل اخلاق و تكامل معنوى است .نماز انسان را از ديوارهء ماديت بيرون برده و به ملكوت آسمان ها دعوت كرده و با فرشتگان هم صدا و همسازمى سازد. امام على 7مى فرمايد: .(4)7 ارزش و قبولى اعمال به نماز است . در حديثى مى خوانيم : امام صادق 7فرمود: .(5)شايد دليل اين سخن آن باشد كه نماز رمز ارتباط نمازگزار با خالق عالم هستى است كه اگر به طور صحيح انجام گيرد, قصد قربت و اخلاق در نماز زار زنده مى شود كه قبولى همهء اعمال به قصد قربت و اخلاص بستگى دارد. 8 نماز شرايط صحت دارد كه از اين طريق دعوت به پاكسازى زندگى و اصلاح آن دارد.مى دانيم مكان و لباس و فرشى كه بر آن نماز مى گذارند و آبى كه با آن وضو مى گيرند و غسل مى كنند, بايد از هرگونه غصب و تجاوز و تعدى به حقوق ديگران و افراد جامعه پاك باشد.كسى كه آلوده به تجاوز, ظلم , ريا, غصب , كم فروشى , رشوه خوارى و كسب اموال حرام باشد, چگونه مى تواندمقدمات و شرايط صحت نماز را فراهم سازد؟چنين كسى اگر بخواهد نماز بخواند, بايد اين گونه صفات و افعال رذيله را از خود دور سازد, تا جامعه اصلاح گردد.9 نمازعلاوه بر شرايط صحت , شرايط قبول يا كمال دارد ك رعايت آن ها عامل ترك بسيارى از گناهان واصلاح فرد و جامعه مى باشد.در روايتى مى خوانيم : .(6)در روايات ديگر آمده : نماز پيشوا و حاكم ستمگر و كسى زكات اموال خود را نمى دهد و آن كه غذاى حرام مى خورد و كسى كه عجب و خودبينى و تكبّر مى كند, قبول نيست .روشن رعايت اين گونه شرايط به اصلاح جامعه و فرهنگ كمك مى كند. 10 نماز روح نظم و انضباط در انسان را تقويت مى كند.چون نماز بايد در اوقات معيّنى از روز و شب انجام بگيرد كه تقدم و تأخر آن موجب بطلان مى شود, واضح است مقيد بودن به رعايت وقت , انسان و جامعه را منظم مى كند كه همه وقت شناس باشند و كار امروز را به فردا نيندازند ومردم را معطل و سرگردان نكنند.(7)(پـاورقى 1.محمد باقر مجلسى , بحارالاءنوار, ج 79 ص 200(پـاورقى 2.شيخ حرعاملى , وسائل الشيعه , ج 3 ص 7 ابواب اعدادالفرايض .(پـاورقى 3.نهج البلاغة, كلمات قصار, شماره 252(پـاورقى 4.همان , شماره 136(پـاورقى 5.بحار, ج 79 ص 236 حديث 64(پـاورقى 6.بحار, ج 84 ص 317و 320(پـاورقى 7 .تفسير نمونه , ج 16 ص 289ـ 294

پاسخ : اطاعت زن از شوهرش مخصوصاً در امور زناشويى واجب است . اگر زنى از اين وظيفه سر باز زند,گناه كرده و شوهر مى تواند براى احقاق حق خود طىّ مراحلى اقدام نمايد.قرآن مى فرمايد: برترى هايى كه خداوند براى بعضى نسبت به بعضى ديگر قرار داده است و به خاطر انفاق هايى كه از اموالشان جبراى زنان ج مى كنند و زنان صالح زنانى هستند كه متواضع اند و در غياب شوهرشان اسرار و حقوق او را در مقابل حقوقى كه خدا براى آنان قرار داده , حفظ مى كنند. اما آن دسته از زنان را كه از سركشى و مخالفتشان بيم داريد, پند و اندرز دهيد جو اگر مؤثر واقع نشدج در بستر از آن ها دورى نماييد جاگر هيچ راهى جز شدت عمل براى وادار كردن آن ها به انجام وظايفشان نبودج آن ها را تنبيه كنيد.اگر از شما پيروى كردند, بر آن ها تعدى و ظلم روا نداريدجبدانيدج خداوند بلند مرتبه و بزرگ است >.اين آيه چند مرحله براى تسليم كردن زنانى كه مطيع شوهر نيستند, بيان كرده است : 1 موعظه و نصيحت : با زبان نرم آنان را پند و نصيحت كنيد تا مطيع شوند.2 جدا خوابى : اگر پند مفيد واقع نشد, از آنان به هنگام خوابيدن دورى كنيد تا تحت تأثير قرار بگيرند.3 تنبيه : اگر آن هم مفيد واقع نشد, كمى تنبيه به مقدارى كه مؤثر واقع شود, مى تواند منشأ اثر باشد.در اين جا بسيارى از روشنفكران و يا زنان اشكال مى گيرند كه چرا قرآن اين مرحله را لازم دانسته است ؟!جواب اين است كه جدايى و طلاق براى زن بهتر است يا تربيت او به اين نحو؟ مسلّماً تربيت و تنبيه بهتر از جدايى وطلاق است . همان طور كه مدير مدرسه , دانش آموزى را كه درس نمى خواند, بايد تنبيه كند تا درس خوان شود يا ازمدرسه اخراج كند. مسلّماً تنبيه به اندازه لازم بهتر از اخراج و ترك تحصيل است . در هر صورت سفارش ما به مردانى كه داراى همسرى ناسازگارند و به غرائز جنسى مرد توجهى ندارند, اين است كه تا مى توانند با نصيحت و وعده و وعيد آنان را تحت تأثير قرار دهند.

پاسخ : روزه هايى را كه نگرفته ايد, بايد در اولين فرصت ممكن قضا كنيد. مى توانيد هفته اى يك روز يا ماهى چند روز روزهء قضايى بگيريد. نيز در ماه هاى رجب و شعبان كه روزه گرفتن ثواب بيشترى دارد, قضاى روزه هايتان را به جا آوريد تا كم كم تمام شود. البته اگر روزه هاى ماه رمضان را عمداً ترك كرده ايد, بايد غير از قضاى آن ها,كفارهء آن ها را بپردازيد. كفارهء هر روزه اى كه نگرفته ايد, شصت روزهء پى در پى يا اطعام به شصت مسكين است . اگربخواهيد به دومى عمل نماييد, بايد براى هر روز 45كيلو گندم به فقير بدهيد.(1)(پـاورقى 1.آيت اللّه فاضل لنكرانى , جامع المسائل , ج 1 ص 159

پاسخ : راوى مى گويد: از حضرت امام صادق 7پرسيدم : حد محاسن اخلاقى چيست ؟ (بهترين آداب اجتماعى چيست )؟حضرت در پاسخ فرمود: با مردم به نرمى و گرمى برخورد كنى . پاك و منزه و در كمال ادب سخن بگويى (حرف هاى ركيك و خشن نگويى و بد صحبت نكنى ) مثلاً شيطان با كمال بى ادبى به خدا عرض مى كند: ربّ بمااغوتينى لاءزيّنّن لهم فى الاءرض و لاءغوينّهم اجمعين ; پروردگارا, چون مرا گمراه ساختى , من نعمت هاى مادى را در نظرآن ها زينت مى دهم و همگى را گمراه خواهم ساخت >.(1)ءنسبت گمراهى را به خداوند متعال مى دهد اما حضرت ابراهيم 7دربارهء خداوند متعال مى گويد: آن كسى كه مراآفريد و پيوسته راهنماييم مى كند و كسى كه مرا غذا مى دهد و سيراب مى نمايد و هنگاميكه بيمار شوم , مرا شفامى دهد.(2) جنمى گويد: وقتى مرا بيمار كرد, شفايم مى دهدج . خلاصه اين كه هنگام صحبت , پاكيزه و در كمال ادب حرف بزند. و هنگام روبه رو شدن با اقوام , با صورت متبسّم و گشاده رويى برخورد كند.(3)در اين حديث به سه صفت از آداب معاشرت و روابط اجتماعى اشاره شده است . صفات اخلاقى زياد است , ازجمله , پيشى و سبقت گرفتن در سلام , مصافحه و دست دادن با دوستان و خويشاوندان , مسواك كردن وخوشبونمودن دهان , پاكيزه بودن لباس , عيادت بيماران و... اين نوع آداب روابط اجتماعى را محكم مى كند.معمولاًوقتى مهمان وارد خانه مى شود يا مى خواهد برود, اين نوع كلمات را به كار مى برند و بعد از سلام , با چهره ءمتبسّم و خوش رويى مى گويند: خيلى خوش آمديد! لطف فرموديد! زحمت كشيديد! كلبهء ما را روشن كرديد! بزرگى نموده و فقير نوازى كرديد! شرمنده مان كرديد! بسيار خوشحال شديم و امثال اين كلمات .گفتنى است : اين گونه صحبت كردن و اظهار كلمات دربارهء اشخاص به خصوصى به كار مى رود, نه هر كسى ;يعنى زنان و دختران وقتى دوستان و محارم خود را مى بينند, جنين كنند, نه نسبت به هر كسى . همين طور مردان .بنابراين اگر دختر جوان مجردى ببيند پسر عمو, يا پسردايى مجردش به خانه شان آمده , با وقار صحبت مى كند وخيلى با چهرهء گشاده برخورد نكند.(پـاورقى 1.حجر (15 آيه 39(پـاورقى 2.شعراء (26 آيات 78ـ 80 (پـاورقى 3.صدوق ,معانى الاءخبار, ص 253 طبق نقل اخلاق فلسفى , ج 1 ص 195

پاسخ : براى طولانى كردن سجده مى توان هفت مرتبه بگويد: سبحان ربّى الاءعلى و بحمده , يا چند بار بگويد:سبحان اللّه , و يا چند مرتبه بگويد: يا حىّ يا قيوم , يا ذالجلال و الاءكرام , يا ارحم الرّاحمين , و مانند اين كلمات .در سجدهء آخر نماز سفارش خاصى شده و ادعيهء مختلفى در اين مورد وارد شده است . از همه بهتر آن طورى كه فقها گفته اند اين است كه در سجدهء آخر بگويد: .دعاهاى زير نيز سفارش شده است :حضرت امام موسى بن جعفر7در سجده مى فرمود: . و يا مى گفتند: .كوتاه سخن اين كه در سجده هر نوع دعايى را مى توان خواند, منتها بعضى از بزرگان مى گويند بايد بهصورت عربى باشد.

پاسخ : فال نيك و بد زدن در ميان همهء اقوام حتى در كشورهاى پيشرفتهء صنعتى و در ميان روشنفكران وحتى نوابغِ معروف وجود داشته است .اين دو منشأ علمى و شرعى ندارد. دانشمندان روانشناس معتقدند: فال بد, ساخته و پرداختهء جهل و نادانى بشراست و براى آن واقعيت و حقيقتى قايل نيستند.معتقدند: فال بد يك نوع تلقى رنج آور است كه خاطر مردم جاهل را تيره مى كند و شومى آن جز ناراحتى ونگرانى چيز ديگرى نيست .اولياى گرامى اسلام , فال بد را امر واقعى و حقيقى نمى دانند, بلكه آن را از موهومات مى شمارند.امام على 7مى فرمايد: .(1)بدون شك اين دو اطر طبيعى ندارند, اما داراى اثر روانى و روحى هستند.فال نيك اميد آفرين است , در حالى كه فال بد موجب يأس و نوميدى و ناتوانى است .(2)در يكى از خانوادهاى بزرگ اروپايى كه به نحوست و شومى عقيد داشتند, دخترى در چنين روزى متولد شد. وقتى دختر بزرگ شد و فهميد روز سيرزدهم به دنيا آمده , بسيار نرگان و آزرده خاطر گرديد. هر قدرسنش بالاتر مى رفت , بر نگرانى اش افزوده مى شد.پدر و مادرش او را پيش يكى از دكترهاى روان شناس معرف براى معالجه بردند. دكتر تمام قدرت علمى خويش را براى آرامش دختر به كار برد, ولى كوچك ترين نتيجه اى نداد. وى پس از فراغت از تحصيل , شوهر كرده وداراى فرزند شد. اما هميشه در آتش نگرانى مى سوخت .روزى همراه همسر و فرزندش در ماشينى از خيابان عبور مى كردند كه با دكتر روان شناس روبرو مى شوند. دكترگفت : ديدى گفته هاى من صحيح بود و شما بى جهت نگران بودى ؟! مى بينى كه با كمال سلامت با همسر مهربان وفرزند عزيت زندگى مى كنى .زن جوان شروع به گريستن كرد و با ناراحتى شديد گفت : من يقين دارم نحوست روز سيزده دامنگيرم شده وبالاخره بدبختم خواهد كرد.(3)فال بد براى كسانى كه به آن عقيده دارند, يكى از عوامل ايجاد نگرانى و عقدهء روحى است .نگرانى و ناراحتى ناشى از آن به اعتبار اختلاف موارد و درجات , شدّت و ضعف دارد.برخى , از نگرانى ناشى از فال بد, چند روز يا چند ماه آزرده خاطر و رنجور مى شوند و برخى يك عمر از آن رنج مى برند و هرگز آن را از ياد نمى برند, مثل آن دختر اروپايى ! بستگى دارد كه انسان چگونه با نگرانى ناشى از فال بدبرخورد كند.در روايتى از امام صادق 7مى خوانيم كه به عمر و بن حريث فرمود: .در اين حديث امام صادق 7بر اساس علم سخن گفت و در بيان خود به منطق روان شناسى تكيه كرده است . اين جا, دين و علم , دوش به دوش هم آمده و هر دو يك راه پيمودند. همان منطقى را كه رئيس عاليقدر مذهب تشيع در قرون گذشته به كار برده است , دانشمندان امروز نيز براى درمان بيمارى نگرانى به كار مى برند و از آن استفاده مى كنند.(4)در حديثى از رسول خدا6مى خوانيم : . عرض كردند: پس چه كنيم ؟ فرمود: .(5)اين حديث بيانگر اين حقيقت است كه تأثير فال بد, به چگونگى برخورد انسان با آن بستگى دارد. از آن جا كه روح و جسم به قدرى با يكديگر مرتبط و متحدند كه حالات نيك و بد هر يك در ديگرى اثر مى گذارد, بدن آدمى تحت تأثير حالات روان است روان هم تحت تأثير حالات جسم .سى كه احساس ناراحتى مى كند و تشويش خاطر دارد, خواه ناخواه اين حالت روانى آثار نامطلوبى روى اومى گذارد و جسم را از مسير سلامت و اعتدال منحرف مى كند.اين مطلب مورد قبول علم و مذهب و دانشمندان ديروز و امروز جهان است .]دل چو آرام نباشد ز تن آرام بخواه با ده صاف او نبود, روشنى از جام مخواهروشنايى ز شب و تيرگى از روز مجوى شادمانى زغم و پختگى از خام مخواه]على 7فرمود: .نيز فرمود: (6)گفتنى است : فال نيك گرچه اثر طبيعى ندارد, اما اثر روانى دارد كه غالباً مايهء اميدوارى و حركت است , شايد به همين خاطر كه در روايات اسلامى از فال نيك نهى نشده و در عوض همان طورى متذكر شديم , فال بد به شدت محكوم گرديده است .در حديث آمده كه پيامبر اكرم 6فال نيك را دوست مى داشت و از فال بد متنفّر بود و به كسى كه از چيزى تنفرپيدا مى كرد و به آن فال بد مى زد, دستور مى داد كه بگويد: بارالها! خير را جز تو كسى نمى دهد و بدى را جز تو كسى دفع نمى كند. و لا حول و لا قوة الاّ باللّه .(7)در حالات حضرت رسول خدا6و پيشوايان اسلام : نيزد ديده مى شود كه گاهى مسايلى را به فال نيك مى گرفتند, مثلاً در جريان برخورد مسلمانان با كفار مكه در سرزمين مى خوانيم كه به عنوان نمايندهء كفّار مكه به سراغ پيامبر6آمد و حضرت از نام او آگاه گرديد. فرمود: .(8)دانشمند معروف كه از نويسندگان قرن هشتم هجرى است , در يكى از نوشته هاى خود اشاره به همين مطلب كرده و مى گويد: اين كه پيامبر6فال نيك را دوست مى داشت , به خاطر آن بود كه انسان هرگاه اميدوار به فضل پروردگار باشد, در راه شر نخواهد افتاد. فال بد زدن مايهء سوء ظن و موجب انتظار بلا و بدبختى كشيدن است .(9)فال نيك و بد زدن در ميان اقوام بوده و هست , منتها بعضى چيزها در ميان برخى اقوام شوم و بد است كه در ديگراقوام نيست , مثلاً در ميان غربى ها, رد شدن از زير نردبان و افتادن نمكدان و هديده دادن چاقو, به فال بد گرفته مى شود. در ميان برخى , و صدا كردن كلاغ و عطسه كردن از جمله در ميان ايرانى ها. عده اى از مردم معتقدند كه عطسه شوم است و شگون ندارد و بايد در كار مورد نظر عجله نكرد.در صورتى كه از نظر اسلام درست بر خلاف است . عطسه از نظر اسلام نه تنها شوم و بد نيست , بلكه بسيار چيزممدوح و پسنديده اى است . به عنوان نمونه نظرتان را به چند روايت جلب مى كنيم :1 حضرت امام باقر7فرمود: .(10)2 حضرت امام صادق 7فرمود: .(11)مرزنجوش يا مرزنگوش , گياهى است خوشبو, داراى شاخه هاى بلند. برگهايش باريك , شبيه گوش موش ,گل هايش سفيد و تخم آن شبيه تخم ريحان است .(12) غالباً به آن آويشن كوهى مى گويند.(13)3 معصوم 7فرمود: .(14)نيز معصوم 7فرمود: .(15) اين حديث مى فهماند عطسه بسيار مفيد خواهد بود.4 امام صادق 7فرمود: .(16)اولين كلمه اى كه حضرت آدم 7به زبان آورد, الحمدللّه بود كه بعد از اين كه روح وارد جسم آن بزرگوار شد وعطسه كرد, خداوند فرمود: بگو الحمدللّه , وقتى گفت , خداوند به او فرمود: رحمك اللّه .(17)علت عطسه چيست ؟در فقه الرضا7حضرت فرمود: .حضرت در ادامه صحبت هايش مى فرمايد: اين تكليف تا وقتى است كه طرف يك بار, يا دو بار يا حداكثر سه بار عطسه كند. اگر بيش تر از سه بار عطسه كرد علامت بيمارى است . بگو: شفاك اللّه >.بعد حضرت وظيفهء انسان را در مقابل عطسه كنندگان روشن مى كند و مى فرمايد: اگر مؤمنى عطسه كرد, بگو:يرحمك اللّه جيا يرحمكم اللّه ج .اگر منافق باشد, بگو: يرحمكم اللّه و راده مى كنى درود بر فرشتگانِ موكّل بر منافق را, نه خود او را. اگر زن باشد, بگو: عافاك الله . اگر مريض باشد, بگو: شفاك اللّه . اگر مغموم و محزون باشد, بگو: فرحك الل . اگرغلام و جوان باشد, بگولا زرعك اللّه و انشأك . اگر كافر ذمى است جكافرى كه تحت حكومت اسلامى زندگى مى كندج بگو: هداك اللّه . اگر امام المسلمين باشد, بگولا صلى اللّه عليك >.(18)با توجه به مبارك بودن عطسه , اگر كسى در نماز عطسه كند, به نمازش لطمه اى وارد نمى شود. در همين حال امام 7دستور داده الحمداللّه بگويد.امام رضا7فرمود: .پاسخ قسمت ديگر سؤال شما اين است كه عطسه چيز مفيدى است . لذا خداوند آن را خلق كرده است .

پاسخ : برادر عزيز! كسى كه خود اقرار به وسواسى دارد, نبايد به شك وسوسه هاى خود توجه كند. حتى علم و يقين شما قابل اعتنا نيست . لذا نبايد به اين افكار شيطانى پاسخ مثبت بدهيد, بلكه بايد مدتى اصلاً توجهى به آن نكنيد تا كم كم حالتان بهتر شود, مخصوصاً كه غسالهء شستشوى غائط و پاشيدن آن به پاها پاك است , حتى اگر محل غائط را با آب قليل بشوييد, چه رسد به اين كه با آب كر شسته شود. بنابر اگر پنداشتيد آبى به پاهايتان پاشيده , توجه نكنيد. با همان حالت نمازتان صحيح است . دربارهء بيمارى وسواسى مسئله را جدّى بگيريد. احتياج به تصميم جدّى داريد. در ضمن جزوه اى در اين باره خدمت شما ارسال مى شود. مطالعه و به آن عمل نماييد.

پاسخ : همان طور كه گفته ايد, اخلاق شما نيكو و پسنديده است . اخلاق نيكو انسان را از مهالك دنيوى واخروى نجات مى دهد. عشق به خدا, دوستى با اهل بيت پيامبر: و علاقه مندى به خدمت به مردم از بهترين عوامل موفقيت است .وسواس در طهارت و نجاست يكى از خطراتى است كه ممكن است شما را به هلاكت بكشاند; اوقات شريفتان راهدر بدهد; اعصابتان را خورد كند و لذّت را از زندگى تان سلب نمايد. بنابراين جدّاً از وسوه پاكى و نجسى پرهيزكنيد.اما در مورد برنامهء زندگى , هر كس كه با روحيات خود آشنايى كامل دارد, بايد بر اساس آن برنامه اى مخصوص به خود تنظيم كند, چون افراد متفاوت هستند, يكى پرخور است ; يكى كم خوراك ; يكى پر خواب است و يكى كم خواب ; يكى زود رنج و ديگر پر تحمّل . بنابراين يك برنامه براى همهء افراد مناسب نيست . جنابعالى بايد با توجه به روحيات و ذوقيات خود برنامه اى تنظيم كنيد. برنامه بياد بر اساس اصولى پى ريزى شود و آن اصول زير بناى برنامه هاى همهء افراد باشد.اصولى كه بايد در برنامه ريزى دخالت داشته باشد:1 عبادات در اوّل وقت , مخصوصاً در مسجد و با جماعت خوانده شود.2 در صورت توان , عبادات مستحبى را در بعضى اوقات انجام دهيد.3 رضايت پدر و مادر را به هر نحو ممكن و با درايت كامل جلب كنيد.4 در امور اجتماعى و سياسى شركت كنيد, ولى بايد طريق احتياط را از دست ندهيد و مخالفت با مرجع تقليد وعالمان دينى نداشته باشيد.5 كسب و كار حلال براى خود دست و پا كنيد كه نُه جزء عبادت , كسب حلال است .6 از كارهايى كه باعث اذيت و آزار همسايگان و مردم است , جدا, خوددارى كنيد.7 مناجات را يكى از برنامه هاى زندگى خود قرار دهيد. نيم ساعت به اذان صبح بسيار مناسب است .8 ذكر خدا در تمامى حالات , حتى به هنگام كار, گاه و بيگاه بر زبان و دل داشته باشيد.9 خواندن قرآن و انس با آن را جزءبرنامه هاى مهم زندگى خويش قرار دهيد.10 كم و گزيده گفتن بهتر از پرحرفى است . سعى كنيد از لغزش هاى زبان پرهيز داشته باشيد. تنظيم ساعات درس , كار, عبادت , خدمت , خواب و بيدارى را به ذوق خودتان واگذار مى كنيم .