تبیان، دستیار زندگی

پاسخ : امام حسين 7قبل از اين كه از مدينه به سوى مكه حركت كند, به برادرش (محمد بن حنفيه ) اين وصيت را نوشت : (1)ترجمه : به نام خداوند بخشندهء مهربان . اين وصيت حسين بن على به برادرش محمد بن حنفيه است . همانا حسين شهادت مى دهد به وحدانيت خدا و به رسالت محمد كه از طرف خدا به حق آمده و شهادت مى دهد كه بهشت و جهنم حق است و شكى در برپايى روز قيامت نيست و خداوند همهء مردگان را زنده خواهد كرد. خروج من بر يزيد براى ايجاد فتنه و فساد يابراى سرگرمى و خودنمايى نيست , بلكه براى اصلاح امور امت جدّم رسول خدا است . من تصميم گرفته ام امر به معروف و نهى از منكر كنم و از سيره و روش جدّم و پدرم على بن ابى طالب پيروى كنم . اگر كسى دعوت به حق را پذيرفت , خداوند سزاوار به قبول آن است . اگر كسى آن را نپذيرفت , صبر خواهم كرد تا خداى متعال ميان من و اين جماعت داورى كند و او بهترين حكم كنندگان است . اين وصيت من است به تو اى برادر, و توفيقى نيست مگر با كمك خدا. توكل بر او مى كنم و به سوى او انابه مى نمايم .(پـاورقى 1.مقتل الحسين مقرم , ص 156 به نقل از مقتل خوارزمى , ج 1 ص 188و مقتل العوالم , ص 54

پاسخ : برادر ضمن تشكر از شما كه در فكر فهميدن سخنان امام على 7و نشر فرهنگ دين مقدس اسلام درجامعه هستيد. از سؤال شما بر مى آيد به ترجمهء نامهء شريف امام درست توجه نكرده ايد, زيرا اگر در همان ترجمه ءفيض الاسلام كه مورد استفادهء شما بوده دقت مى كرديم , مفهوم سخن امام روشن مى شد اما در اين سخن وضعيت آشفتهء اجتماع مردم زمانش را كه در گناهان غوطه ور شده و از احساس مسئوليت دينى شانه خالى كرده و زمينه رابراى تسلط اشرار مساعد كرده اند, مورد انتقاد قرار داده و فرموده اند: <آگاه باشيد تيره روزى ها بسان زمان بعثت پيامبر6دگربار به شما روى آورده است >.امام در اين گفتار اشاره دارد به دسته بندى و تعصبات قبيله اى كه پس از قتل عثمان به وجود آمد, كه از عوامل مخرّب اجتماع به حساب مى آيد,زيرا وقتى امام حكومت را پذيرفت , كارهاى حكومتى بايد به دست پاكان و سابقين در اسلام باشد و معيار انتخاب كارگزاران , پاى بندى افراد به ارزش هاى اسلامى باشد, نه جنبه هاى قوى و رفاقت و امثال آن . در ادامه فرمود: ; يعنى درحكومت امام على 7انتخاب بر اساس معيار حق مدارى و سابقهء خدمت در اسلام خواهد بود. تصريح فرمود: .()(پـاورقى 1.برداشت از ترجمهء گويا و شرح فشرده اى بر نهج البلاغه زير نظر آية اللّه مكارم , ج 1 ص 82براى توضيح بيشتر سخن امام 7مى توانيد به شرح هاى نهج البلاغه مراجعه كنيد, مانند شرح نهج البلاغهء ابن ابى الحديد و منهاج البراعه و... از مجلهء الهلال به همان اندازه اطلاع داريم كه نوشته ايد. اين مجله بسيار پيشتر چاپ مى شده و اكنون چاپ نمى شود. اين مجله در دسترس ما براى ارسال نبود.

پاسخ : از لحاظ تاريخى دومين (1) كتاب از كتب اربعهء حديثى در موضوع فقه مى باشد.مؤلف بزرگوار آن محمد بن على بن حسين بن بابوبه قمى , معروف به شيخ صدوق است كه بيش از بيست سال از عمرشريفش در دوران غيبت صغرى گذشت ; يعنى زمانى كه دسترسى به حضرت مولانا صاحب الزمان 7وجودداشت .(2) او در سفرى كه به بلخ داشت , مرد بزرگوارى به نام معروف به به وى گفت : محمد بن زكرياى رازى براى كسانى كه دسترسى به طبيب ندارند, كتاب را نوشته است .چه قدر به جا و شايسته است كه شما نيز براى كسانى كه دسترسى به فقيه ندارند, كتاب به نام بنويسيد تا مردم حلال و حرام دين را از آن فرا گيرند. شيخ بزگوار درخواست وى را اجابت فرمود و دست به نگارش اين كتاب زد.اين كتاب چهار جلد است و مشتمل بر 666باب و داراى 5963حديث مى باشد كه 3919حديث آن داراى سند مى باشد مى باشد و به اصطلاح مسند است و 2050حديث ديگر آن مى باشد.(3)اگر چه بيش از دو هزار احاديث اين كتاب , مرسل مى باشد, ولى او در مقدمهء كتابش مى نويسد: حذف سندهاى روايات به خاطر اين نبود كه سند نداشته , بلكه به خاطر حجيم نشدن كتاب از زياد نبودن اوراق آن بوده است . سپس ادامه مى دهد. من هر روايتى را در اين كتاب ننوشته ام , بلكه روايات را گرد آوردم كه همهء آن ها صحيح و معتبرمى باشند و بر اساس آن فتوا مى دهم .(4)ولى نكته اى كه بايد به آن توجه نمود, اختلاف ديدگاه ها در اجتهاد است ; يعنى چه بسا همان اسنادى كه نزد شيخ صدوق قابل اعتماد بوده , نزد مجتهدان ديگر معتبر نباشد, چنان كه آيت اللّه خويى مى فرمايد: .(5)(پـاورقى 1.اولين كتاب , كافى است كه توسط محمد بن يعقوب كلينى (ره ) كه در عصر غيبت صغرى مى زيستند و در سال 328يا 329فوت نموده , نوشته شده است .(پـاورقى 2.در مقدمهء جلد اوّل كتاب آمده است كه ابوالحسن على بن حسين بابويه , پدر شيخ صدوق فرزند نداشت . نامه اى توسط سومين نايب خاص يعنى حسين بن روح نوبختى خدمت حضرت ولى عصر7فرستاد و از حضرت تقاضا نمود كه برايم دعا كن و از خدا بخواه كه ئئ فرزندى به من عنايت كند. حضرت در پاسخ نامه اش مرقوم فرمود: . به اين ترتيب شيخ صدوق بادعاى امام زمان 7به دنيا آمد. (پـاورقى 3.زين العابدين قربانى , علم حديث , ص 319(پـاورقى 4.. من لا يحضره الفقيه , ج 1 ص 3(پـاورقى 5.زين العابدين قربانى , علم حديث , ص 320

پاسخ : راوى وقتى حديثى از معصوم شنيد, در نقل آن بايد عين الفاظى را كه شنيده است , بيان كند و باشرايطى كه ذيلاً ذكر مى گردد, مى تواند كند; يعنى مضمون و مفهوم كلام معصوم را با الفاظى غيرِ الفاظى كه امام به كاربرده , بيان كند.مرحوم صاحب معالم مى فرمايد: .(1) بلكه اكثر علماى اهل سنت نيز موافق نقل به مضمون روايت هستند, اگر چه گروهى از آنان مخالفت كرده اند, ليكن براى مخالفت خويش دليل قابل قبول و معتبر و عقل پسندى ارائه نكرده اند. الف ) دلايل اماميه بر جواز نقل به معنا1 كلينى (ره ) از داوودبن فرقد نقل مى كند كه به امام صادق 7عرض كردم : گاهى سخنى و حديثى از شمامى شنوم . مى خواهم با همان الفاظى كه شما فرموده ايد, روايت كنم , ولى به خاطر نمى آيد جمى توانم به الفاظى غير آن چه كه شما فرموده ايد, حديث را نقل كنم ؟ج حضرت پرسيد: آيا عمداً فراموش مى كنى ؟ جيعنى فراموش شما به علت سهل انگارى و بى توجهى يا كم بها دادن است ؟ج عرض كردم : نه . سپس فرمود: منظورت معانى كلام من است جكلامم را خوب فهميده اى و در صدد بيان و توضيح معانى و مفاهيمى هستيد كه من گفته ام ؟ج گفتم : بلى . فرمود: اشكال ندارد.(2)2 كلينى (ره ): در روايت صحيحى از محمد بن مسلم نقل نموده كه به امام صادق 7عرض كردم : جگاهى ج حديثى از شما مى شنوم و در آن كم و زياد مى كنم . جاين كار چه صورت دارد؟ج حضرت فرمود: اگر مقصودت بيان معانى آن باشد جو مى خواهى كلام ما را با شرح و توضيح بيان كنيد, به نحوى كه معنى تغيير نكندج عيبى ندارد.(3)3 خداوند تبارك و تعالى در قرآن يك داستان را با الفاظ مختلفى نقل كرده , مثل داستان حضرت موسى وفرعون , قصهء ابليس و تمرّدش از سجده بر آدم و قصه هاى ديگرى كه مربوط به هابيل و قابيل , طالوت و جالوت وديگر داستان ها است كه اول : به زبان عربى نقل شده ; ثانياً: گاهى كوتاه و زمانى مفصّل بيان شده است . بنابراين ترجمه نموده كلام ديگران و كم و زياد كردنى كه واقعيت را وارونه جلوه ندهد, جايز است .ب ) شرايط و ضوابط نقل به معنانقل به معنا در صورتى جايز است كه : 1 معنا و مفهوم كلام معصوم براى راوى كاملاً مكشوف و واضح باشد. پس اگر معصوم لظفى را فرمود كه داراى دو معنا است , مثل واژهء راوى حق ندارد آن را ترجمه كند و به لفظ بيان نمايد, اگر چه احتمال قوى بدهدكه منظور امام همين معنا بوده است , زيرا شايد معناى ديگر آن اراده شده باشد.2 عدم قصور الترجمه عن الاصل فى افاده المعنى :(4) راوى توانايى ترجمهء صحيح حديث را داشته باشد 3 به شرط ان يكون الناقل عارفاً بمواقع الالفاظ: ناقل روايت بايد به اصول ادبيات عرب و مسايل نحو به خوبى آشنا باشد, زيرا گاهى حذف يا ذكر اضافى قيدى يا تقديم و تأخير مسند اليه يا مسند و يا مفعول , مفهوم كلام را تغييرمى دهد.4 و مساواتها له فى الجلاء و الخفاء: الفاظى كه در ترجمه به كار گرفته مى شود, مفهوم كلام معصوم را مشروح ترو واضح تر بيان مى كند و به قول منطقيون , معرّف بايد اَجْلى از معرف باشد و لااقل آن الفاظ در انتقال معانى و بيان مراد, مساوى با الفاظ معصوم باشد.(پـاورقى 1.ابومنصور جمال الدين , حسن بن زين الدين عاملى , معالم الدين , چاپ منشورات الرضى , قم , ص 213(پـاورقى 2.اصول كافى , ج 1 كتاب فضل العلم , باب رواية الكتب و الحديث , ترجمه و شرح حاج سيد جواد مصطفوى , ص 65(پـاورقى 3.همان .(پـاورقى 4.شرايط و ضوابط چهارگانه مذكور از كتاب معالم الدين زين الدين عاملى نقل شده است . ص 213كارگيرى الفاظى غير از لفظ امام عليه السلام بتواند مراد و مقصود امام را به خوبى بيان كند.

پاسخ : واژهء محكم در اصل از به معنى ممنوع ساختن گرفته شده است . به همين دليل به موجدات پايدار واستوار, محكم مى گويند زيرا عوامل انحرافى را مى زدايند. نيز سخنان روشن و قاطع كه هر گونه احتمال را از خوددور مى سازد, محكم مى گويند و دانش را از اين جهت حكمت مى گويند كه انسان را از بدى ها باز مى دارد.بنابراين مراد از آياتى است كه مفهوم آن به قدرى روشن است كه جاى گفت گوو بحث در آن نيست .واژهء متشابه در اصل به معنى چيزى است كه قسمت هاى مختلف آن شبيه يكديگرند. به همين جهت به جمله ها وكلماتى كه معنى آن ها پيچيده است و گاهى احتمالات مختلف دربارهء آن داده مى شود, متشابه مى گويند.بنابراين به آياتى كه معانى آن در بَدْو نظر پيچيده است و در آغاز, احتمالات متعددى در آن مى رود. متشابه مى گويند.(1) اصطلاح محكم و متشابه در مورد حديث نيز استعمال شده است . حديث محكم , حديثى است كه در دلالتش بر مراد, به خاطر روشن بودن , نيازى به قرينه ندارد, ولى متشابه چه در متن و چه در سند در دلالتش برمقصود, نياز به قرينه و مميزات رجاليه دارد.(2)گرچه دربارهء معناى محكم و متشابه , مفسران اقوال و احتمالات زيادى ذكر كرده اند. فخر رازى در تفسير كبيرش , چهار قول , مرحوم طبرسى در مجمع البيان , پنج تفسير, نويسندهء شيعه چه مى گويد>,(3) ده قول و مرحوم علامه طباطبايى در الميزان , شانزده قول و بالاخره , البحرالمحيط حدود بيست قول در تفسير آن ذكر كرده اند, ولى مناسبترين قول و تفسير, همان چيزى است كه ذكر شد.اين كه در سورهء هود تمام آيات قرآن قلمداد شده , به خاطر ارتباط و به هم پيوستگى آيات قرآن است .در سورهء زمر تمام آيات قرآن , متشابه معرفى شده كه به اين معنا است كه همهء آيات قرآن از جهت درستى و صحت وحقيت همانند يكديگر مى باشند.(4)(پـاورقى 1.ناصر مكارم شيرازى و همراهان , تفسير نمونه , ج 2 ص 432و 433(پـاورقى 2.زين العابدين قربانى , علم حديث , ص 123(پـاورقى 3.سراج انصارى , شيعه چه مى گويد, ص 346(پـاورقى 4.ناصر مكارم شيرازى و همراهان , تفسير نمونه , ج 2 ص 434

پاسخ : دربارهء آيات قرآنى سه قول است : 1 عده اى قائلند كه آيات قرآنى همه اش محكم است و هيچ آيه متشابهى در قرآن نيست . دليلشان آيهء دو ازسورهء هود است : .2 برخى معتقدند كه همهء آيات قرآن متشابهند. اينان استشهاد مى كنند به آيهء 23سورهء زمر كه مى فرمايد: .3 گروه سوم مى گويند كه آيات قرآن دو گونه اند: يك دسته آيات محكمات و دستهء ديگر, متشابهات مى باشند.اين دسته استشهاد مى كنند به آيهء هفت از آل عمران :اين كتاب جآسمانى ج را بر تو نازل كرد. قسمتى از آن , آيات جصريح و روشن ج است كه اساس اين كتاب مى باشد, ج وهرگونه پيچيدگى در آيات ديگر, با مراجعه به اين دسته آيات , برطرف مى گرددج و قسمتى از آن , است آياجآياتى كه به خاطر بالا بودن سطح مطلب و جهات ديگر, در نگاه اوّل , احتمالات مختلفى در آن مى رود, ولى با توجه به آيات محكم , تفسيرآن ها آشكار مى گرددج اما آن ها كه در قلوبشان انحراف است , به دنبال متشابهات اند, تا فتنه انگيزى كنندجو مردم را گمراه سازندج , و تفسير جنادرستى ج براى آن مى طلبند. در حالى كه تفسير آن ها را, جز خدا و راسخان در علم , نمى دانند. آن ها جكه به دنبال فهم و درك اسرار همهء آيات قرآن در پرتو علم و دانش الهى هستندج مى گويند: ما به همهء آن ايمان آورديم . همه از طرف پروردگار ما است و جز صاحبان عقل , متذكر نمى شوند جو اين حقيقت را درك نمى كنندج >.

پاسخ : در شرح اصول كافى , مولى صالح قزوينى به نقل از كتاب سليم بن قيس , در توصيف مصحف اميرالمؤمنين 7آورده است كه على 7قرآن را به ترتيب نزول و منسوخ و ناسخ و محكم و متشابه مرتب نمود.على 7در مصحف خود منسوخ را بر ناسخ مقدم نمود و در آن , تأويل برخى از آيات و تفسير آن ها را به تفصيل نوشت .(1) بر پايهء برخى روايات مصحف على 7به عنوان ميراث امامت هم اكنون نزد امام زمان 7است . مرحوم كلينى روايتى از امام صادق 7در كافى نقل نموده كه حضرت فرمود: .بر پايهء اين دسته از روايات , عده اى از محدثان و محققان شيعى معتقدند كه مصحف على 7به عنوان سپرده ءامامت به فرزندش امام حسن مجتبى 7رسيد و به تدريج به عنوان ميراث امامت , از امامى به امام ديگر منتقل گشت و سرانجام در اختيار آخرين و دوازدهمين امام شيعه قرار گرفت كه پس از ظهور, آن را به مردم ارائه خواهند فرمود.(2)برخى از ويژگيهاى مصحف على 7 1 به ترتيب نزول قرآن تنظيم شده است .2 نحوهء قرائت آن به همان شيوه اى كه پيامبر اكرم 6قرائت فرمود, ثبت شده است .3 شأن نزول آيات و سوره ها در آن بيان شده ; يعنى به چه مناسبتى و در كجا و در چه ساعتى و در مورد چه فرديا افرادى نازل شده است .4 اين مصحف مشتمل بر تأويل و تنزيل است .(3)(پـاورقى 1.سيد محمد باقر حجتى , پژوهشى درباره تاريخ قرآن كريم , ص 390(پـاورقى 2.همان , ص 410 محمد هادى معرفت , التمهيد, ج 1 ص 232(پـاورقى 3.التمهيد, ج 1 ص 228

پاسخ : الف ) آيهء مذكور از سورهء حج (22 آيهء 45مى باشد. اعراب و حركات آن را از روى قرآن مشخص نماييد. ترجمه آن :ب ) وجد اِعرابى و نقش كلمات :1 كأيّن : مى تواند در موضع نصب باشد تا مفعول مقدم قرار گيرد. مى تواند محلاًّ مرفوع باشد تا مبتدا باشد.(1) 2 أهلكناها: فعل (متعدى از باب افعال ) و فاعل آن ضمير بارز متكلم مع الغير (نا), ضمير بارز, مفعول و مرجع آن مى باشد.اگر بنابر ابتدائيت محلاًّ مرفوع باشد, در موضع رفع قرار دارد تا خبر آن باشد.3 بئرٍ: عطف به و مجرور است . مفهومش اين است (2) كه چه بسيار چاه پر آب كه صاحبانشان از بين رفتند و آب آن به يغما رفت .ج ) تفسير :چه بسيار چاه هاى پر آبى كه صاحبانش نابود و آبهايش در زمين فرو رفته بود و معطل و بى مصرف ماندند. نه كسى از آن هاآبى مى كشد و نه تشنه اى از آن سيراب مى گردد.در رواياتى كه از طرق اهل بيت : به ما رسيده , جملهء به علما و دانشمندانى كه در جامعه تنهامانده اند و كسى از علومشان بهره نمى گيرد, تفسير شده است .از امام موسى بن جعفر7در تفسير جملهء مى خوانيم : .اين تفسير در حقيقت نوعى از تشبيه است , همان گونه كه حضرت مهدى 7و عدالت عالمگير او در روايات به آب جارى تشبيه شده است . يعنى هنگامى كه امام در مسند حكومت قرار گيرد, همچون قصر رفيع محكمى است كه از دور و نزديك ديده ها را به خود جلب مى كند و پناهگاهى براى همگان است , اما هنگامى كه ازمسند حكومت دور گردد و مردم اطراف او را خالى كرده , نااهلان به جاى او بنشينند, به چاه پرآبى مى ماند كه به دست فراموشى سپرده شود. نه تشنه كامان از آن بهره مى گيرند و نه درختان و گياهان با آن پرورش مى يابند.(3)(پـاورقى 1.ابى البقاء, عبدالدين الحسين بن عبداللّه العكبرى , املاء ما منّن به الرحمن , ج 2 ص 145(پـاورقى 2., طبرسى , مجمع البيان , ج 7 ص 88(پـاورقى 3.ناصر مكارم شيرازى و همراهان , تفسير نمونه , ج 14 ص 126

پاسخ : نذر آن است كه انسان بر خود واجب كند كار خيرى را براى خدا به جا آورد, يا كارى را كه نكردن آن بهتر است , براى خدا ترك كند. نذر در دو قسم است : اوّل , نذرى كه به صورت مشروط انجام مى شود مثلاً مى گويد: چنان چه بيمارى من بهبود يابد, انجام فلان كاربراى خدا برعهدهء من است . اين گونه نذر را نذر شكرى گويند, يا اگر مرتكب فلان كار زشت شوم , فلان كار خير رابراى خدا انجام خواهم داد, اين گونه نذر كردن را نذر زجر گويند. دوم , نذر مطلق و آن نذرى است كه بدون هيچ قيدى و شرطى بگويد: من براى خدا نذر مى كنم كه نماز شب بخوانم . همهء اين نذرها صحيح است . در نذر بايد صيغه خوانده شود و لازم نيست آن را به عربى بخوانند و بايد لفظبه زبان گفته شود و قصد آن در دل كافى نيست .()(پـاورقى 1.توضيح المسائل مراجع , ج 2 ص 541 مسأله 264و 2641 نذر بايد به امر راجعى تعلق بگيرد. از اين رو اگر نذر كند كار حرام يا مكروهى را انجام دهد, يا كار واجب يامستحبى را ترك كند, نذر او صحيح نيست . اگر نذر كند كه كار مباحى را انجام دهد يا ترك نمايد, چنان چه به جاآوردن آن و ترك آن از هر جهت مساوى باشد, نذر او صحيح نيست .()(پـاورقى 2.توضيح المسائل مراجع , ج 2 ص 545 مسأله 2648و 2649 درخصوص اطعام و نذر نمودن براى امامان عليهم السلام و ايام عزادارى سيدالشهداء7 اگر مصرف معينى راقصد كرده , بايد به همان مصرف برساند و اگر مصرف معيّنى را قصد نكرده , بايد به فقرا و زوّار بدهد.()(پـاورقى 1له .همان , ص 55و 551 مسأله 2663 فقها در موردى كه مصرف معين قصد نشده , فرموده اند بايد به فقرا بدهند و بر اين امر تأكيد نموده اند. اگر انسان بخواهد به حقيقت اين گونه اعمال جامهء عمل بپوشاند, بايد به صورتى خدا پسندانه انجام دهد وانسان هاى نيازمند را مدنظر قرار دهد, نه اين كه قصد يا كارى و تظاهر داشته باشد كه اين با روح و باطن عمل منافات دارد. اگر خواهان جزوه اى هستيد, اعلام بفرماييد تا در صورت امكان مساعدت به عمل آيد.

پاسخ : دنيا براى همهء انسان ها دارالبلاء است . اميرمؤمنان 7فرمود: با بلاها و سختى ها و امتحانات در هم پيچيده است >. دنيا با اين خصوصيات با همهء مشكلاتش براى افرادى كه بتواننداز دنيا به بهترين وجه استفاده ببرند و زاد و راحله اى براى آخرت بردارند و دنيا را براى آخرت بخواهند, نه دنيا رابراى دنيا, گهوارهء آرامش خواهد بود. اميرالمؤمنين 7فرمود: آخرت برداريد>. با فرمود:(1)در روايات ديگر آمده : .(2) على 7فرمود: المتجر أن ترى الدنيا لنفسك ثمناً;() به معامله اى است كه خود را به دنيا بفروشى >.از ديدگاه على 7آرامش دل ها در قطع علاقه از دنيا و بالا بردن درجهء تقوا است . فرمود: . قرآن مى فرمايد: تطمئنّ القلوب ; با ياد خدا قلب ها آرامش مى يابد>. وقتى آرامش واقعى خواهد بود كه ذكر خدا در قلب راسخ شود.اگر انسان داراى ايمان قوى باشد و خود را از گناه دور كند و در مشكلات صبور و باوقار باشد, دنيا دارالشفا براى اوخواهد بود و گرنه بربختى و شقاوت نصيب او خواهد شد.(پـاورقى 1. نهج البلاغه, خطبهء 103(پـاورقى 2. همان , خطبهء 32