تبیان، دستیار زندگی

پاسخ : زاين كه باما مكاتبه نموده ايد وخواسته هاى خود را در ميان گذاشتيد, سپاس گزاريم .مختلف :محل رفت وآمد;ملوان :شب و روز;تعاقب : پشت سر هم و پى هم آمدن ;عصران : شب و روز;وكر: پريدن , خيزگرفتن , به لانه رفتن پرنده و غيره .جديوان : لغتى ما پيدا نكردمى , ممكن است جديدان باشد; يعنى شب و روز وامكان هم دارد جديان باشدو آن ستاره اى است چنين در قطب كه به وسيله آن , قبله شناخته مى شود; برج 12از منطقه بروح .استقبل :يعنى ازچيزى استقبال كرد و به سوى او رفت . اگر مجهول خوانده شود, مفهومش اين است : موردتوجه قرار گرفته و به سوى او شتافته شده . فرقدان : نام دوستاره اى است در نزديكى قطب شمالى (1).باتوجه به معانى لغوى ترجمه تحت الفظى حديث مذكور چنين است : خداوندا بر محمد6 صلوات بفرست , آقايى كه محل رفت و آمد شب و روز است (محور آن است ), سرورى كه پى هم در آمدن شب و روز به يمن وجود او است , سيدى كه همانند ستاره حركت كرده و به مردم نور هدايت وارشاد مى بخشد. مولايى كه در شب معراج مورد توجه همگانى از جمله دو ستاره فرقد قرارگرفته است . بارالها, سلام و درود مارا به روح مطهر او و ارواح پاك اهل بيتش برسان .متأسفانه به منبع دسترسى پيدا نكرديم , نمى دانيم ازشيعه است و يا اهل تسنن , ولى چون كلمه اهل بيت دارد, از اين رو به ذهن مى رسند كه بايد از شيعه نقل شده باشد. (پـاورقى 1- منجدالطلاب , ترجمه محمدبندريگى .

پاسخ : احساسات دينى , علاقه و تعهد شما به احكام و وظايف شرعى جاى تقدير و تشكر دارد,انشاءالله مشمول الطاف حضرت بقية الله امام زمان ارواح العالمين له الفدا باشيد. راجع به سوالتان گفتنى است كه شما مى توانيد اين مشكل را با امام حمعه شهرتان در ميان بگذاريد تاانشاءالله با كمك ايشان مسئله حل شود ضمناً چون نامهء شما خطاب به آية الله العظمى ناصر مكاريم شيرازى بود, از اين رو ما عين نامه شما را به دفتر ايشان داديم . كه جواب آن به دستتان خواهد رسيد به هر حال جواب حضرت آية الله مكارم اين است : 1 شما سعى كنيد براى نماز به مسجد محل برويد و تلاش كنيد اجازهء دولت را براى آن زمين بگيريد. 2 چنان چه دسترسى به حمام عمومى نداريد, خاك پاك از بيرون تهيه كنيد و روى آن تيمم كنيد.

پاسخ : از اين كه مجدداً با ما مكاتبه كرده و مشكل خود را در ميان گذاشتيد سپاس گزاريم .قبل از بيان راه كارهاى ترك عمل زشت و غير مشروع توجه به اين مطلب ضرورى به نظرمى رسد كه گفته اند: شكر نعمت , نعمتت افزون كند - كفر نعمت , از كفت بيرون كند. برادر گرامى شما الحمدلله غرق درنعمت هستيد, هم مؤذن مسجد, هم مداح اهل بيت در ايام عاشورا, هم اهل نماز و روزه و ديانت و مورد توجه اهالى محل به حدى كه شما را مومن خوبى مى دانند و از شما التماس دعا دارند; اگر قدر اين نعمت هاى الهى را ندانيد كفران نعمت كرده ايد و ممكن است آن ها را از دست بدهيد و پشيمان سودى نخواهد داشت .اما راه كارهاى ترك خوارضايى زياد است كه به پاره اى اشاره مى كنيم : الف - ازدواج ; يكى از عوامل مهم و مؤثردر ترك عمل غير مشروع استمناء است , ازدواج است به شما اطمينان مى دهيم كه در صورت ازدواج 99درصدمشكل تان حل خواهد شد.پيامبر اكرم 6فرمود: . (پـاورقى 11 محمدباقر مجلسى , بحارالانوار, ج 100چاپ بيروت . حديث 14در جايى ديگر مى فرمايد: هيچ جوانى نيست كه در آغاز جوانى ازدواج كند مگر اين كه شيطان موكلى بر او فريادمى زند: واى بر او كه با ازدواج كردن , دينش را از من حفظ كرده است (). اگر پدرتان مى گويد: پول ندارم و مادرتان (پـاورقى 2.همان , ص 220 حديث 34مى گويد: بايد دوسال ديگر ازدواج كنيد يقيناً آن ها به خير و صلاح شما واقفند, منتها مشكلاتى كه بر سر راهشان است مانع از اين مى شود كه مقدمات ازدواج شما را فراهم آورند. اما شما مى توانيد. از دختر خواستگارى كرده , عقدشرعى و قانونى كنيد و از هم استمتاع كنيد و دو سال جشن عروسى بر پا كنيد. اين كار چند فايده دارد:1 انشاءالله در اين مدت وضع مالى پدرتان بهتر مى شود و خواشته مادر هم برآورده مى شود.2 دختر از بلاتكليفى بيرون مى آيد و خيال او و خانواده اش راحت مى شود. 3 مهم تر از همه اين كه شما به وسيله ازدواج از ارتكاب آن عمل زشت و غير شرعى دست برمى داريد.ب - روزه راه كار بسيار مفيدى براى ترك عمل خودارضايى و جلوگيرى از آن پيامبر اكرم 6فرمود: اى گروه جوانان , براى دفع شهوت اگر استطاعت و توان داريد حتماً ازدواج كنيد و در صورت عدم توانايى روزه بگيريد.()(پـاورقى 3.محمدباقر مجلسى , بحارالانوار, ج 100چاپ بيروت ص 220 حديث 20ج - درك آثار سوء, سومين راه ترك عمل غير شرعى خودارضايى است توجه به آثار سوء جسمى و روحى ودنيوى و اخروى آن و ضررها و زبان هايى كه از اين طريق بر انسان وارد مى شود, عامل مهمى در ترك اين عمل است براى اين كه به آثار سوء عمل خودارضايى پى ببريد, جزوه شماره 150واحد پاسخ به سوالات را كه به پيوست ارسال مى گردد اميدواريم مطالعه آن كتاب در ترك اين عمل زشت كمك كند.از نظر شرعى اگر پسر به حد بلوغ برسد و رشيد باشد, لازم نيست براى ازدواج از پدرش و مادرش اجازه بگيرد.طبق گفت خودتان همه اعضاى خانواده دختر از ارتباط شما خبر دارند و شما شخصاً در اين باره با پدر دخترصحبت كرده ايد; از طرفى غصه شغل هم نداريد, چون پدر دختر بازارى است و مى تواند براى شما شغلى در نظربگيرد و بهتر از همه اين كه مشكل سربازى را هم نداريد, چون برادر دختر نظامى است و مى تواند شما را درنزديك ترين شهرهاى محل سكونتتان نگه دارد, با وجود اين امتيازات پس چرا امروز و فردا مى كنيد ,حتما ازدواج كنيد, مخصوصاً طبق فتاواى مراجع اگر در اثر ترك ازدواج انسان به گناه آلوه شود, ازدواج بر او واجب مى شود.

پاسخ : رواياتى كه از معصوم(ع) نقل مى‏شود، بعضاً با يكديگر متفاوت هستند و متعارض به نظر مى‏رسند.امام صادق(ع) فرمود: "به درستى كه يكى از شماهنگامى كه برادر (دينى) خود را ملاقات كرد، موضع سجده را كه محلّ نور است ببوسد".(1)نيز حضرت فرمود: "سر و دست كسى بوسيده نشود مگر (دست و سر) رسول خدا(ص) يا كسى به عنوان رسول خدا".(2)مرحوم مجلسى در توضيح قسمت پايانى حديث (يا كسى كه اراده پيامبر از او باشد) مى‏فرمايند: آن‏ها اجماعاً ائمه اطهار هستند و غير ائمه از سادات و علما بنابر اختلاف در نظر.علامه مجلسى در ادامه مى‏فرمايند: اگر چه من در كلام اصحاب و حديث و فتاواى علما كسى را نديدم كه به حرمت تصريح كند (يعنى بوسيدن دست و سر غير پيامبر و امام معصوم حرام باشد) پس شايد مراد از كسى كه اراده رسول خدا از او مى‏شود، ائمّه اطهار باشند. آن چنان كه از حديث بعدى استفاده مى‏شود و نيز احتمال دارد كه اين حكم شامل علما نيز بشود؛ علمايى كه عامل به علم و هادى مردم هستند كه فعل و قولشان يكى است، چون علماى راستين وارث پيامبران هستند. پس بعيد نيست افرادى كه به عنوان پيامبر مورد احترام و دست بوسى قرار مى‏گيرند، مشمول روايت باشند.(3) البته عرف مردم نيز علما و بزرگان دين را به عنوان نايبان و قائم مقام‏هاى پيامبر و معصومان(ع) مى‏دانند. اما در مورد استاد درس و يا پدر و مادر كه آيا بوسيدن دست ايشان صحيح است، به روايت و يا حديث خاصى در اين مورد بر نخورديم، جز آن كه آيت اللَّه مكارم شيرازى در پاسخ به اين سؤال كه: آيا بوسيدن دست استاد فقه جايز است؟ اصولاً روايات مربوط به موارد جواز بوسيدن دست و صورت را بيان فرماييد؟مرقوم داشتند: بوسيدن دست استاد فقه جايز، بلكه مستحب است و در مورد روايت‏هاى مربوط به بوسيدن دست و صورت به بحارالانوار، ج 73، چاپ بيروت، صفحه 37 و... مراجعه كنيد.(4) پى نوشت‏ها:1. بحارالانوار، ج 73، ص 37، حديث 34.2. همان، حديث 35.3. همان، ص 38.4. استفتائات جديد، ص 494، سؤال 1605.

پاسخ : بنا به نقل بعضى از روايت‏هاى صادره از معصوم(ع) وجود زن در ياران حضرت صاحب العصر(ع) امرى حتمى است.امام باقر(ع) فرمود: "حدود سيصد و سيزده نفر هنگام قيام حضرت ياور او خواهند بود كه در ميان پنجاه زن نيز وجود دارد".(1)مردى از اهل كوفه از امام صادق(ع)، درباره تعداد افرادى كه با حضرت قائم آل محمد(ع) خروج مى‏كنند، پرسيد؛ حضرت در جواب به تعداد نفرات اشاره نفرمود و فقط گفت: "افرادى كه با حضرت همراه مى‏شوند، از قدرت فوق العاده‏اى برخوردارند".(2)آيه شريفه "أينما تكونوا يأت بكم اللَّه جميعاً" مى‏تواند تفسيرى بر اجتماع ياران حضرت باشد. در هر حال حكايت سيصد و سيزده نفر حكايت تفسير ياران هنگام ظهور است و البته حضرت وقتى قيام كرد، ياوران و همراهان حضرت بسيار بيشتر از اين خواهند بود. وجود زنان در ميان خواص و وزيران مهدى(ع) نشان دهنده اوج و عظمت والاى بانوان در انقلاب جهانى است. كلمه "رجل" كه در روايات به كار رفته، علامت تغليب است، نه حصر. در روايات عامه نيز از وجود زنان در نهضت مهدى(ع) ياد شده است.(3)پى نوشت‏ها: 1. بحارالانوار، ج 52، ص 223.2. همان، ص 324.3. مجله حوزه، ويژه نامه حضرت صاحب العصر(ع)، شماره 70 - 71، ص 297.

پاسخ : خواهر گرامى! در ميان روايات و احاديث موارد بسيارى وجود دارد كه به عنوان كفاره گناه از آن نام برده مى‏شود و اگر مى‏بينيم گاهى در بعضى از احاديث، دو يا سه مورد به عنوان كفاره ناميده مى‏شود، جز براى آوردن مثال و به مقتضاى حال و مقام و مخاطب نيست. آن چه از لب‏هاى مبارك معصوم(ع) بيرون مى‏آيد، جز حرف حق چيزى نيست و ايشان با مخاطب‏هاى گوناگونى روبرو بوده و با درك موقعيت‏هاى متفاوت حديث نقل مى‏كردند.مثلاً در بعضى مواقع از روزه به عنوان كفاره نام مى‏بردند و در بعضى مواقع نماز كفاره مى‏شود و در بعضى مواقع غسل جمعه و در بعضى مواقع جواب سلام را بلند دادن و در ديگر مواقع گرفتن وضو در خارج از وقت وب راى ايجاد طهارت كفاره مى‏شود. ذكر مثال به معناى تفرّد و انحصار نيست، بلكه به عنوان نمونه‏اى از بسيار است كه معصوم(ع) در يك جلسه كوتاه آن‏ها را به زبان نياورده و يا در وجود مخاطب چنين احساسى نبوده كه بخواهد همه را بداند و يا آن كه مخاطب در زمينه‏اى خاص از معصوم سؤالى كرده و حضرت به همان مناسبت پاسخى داده و دو يا سه مورد را به عنوان مثال بيان فرموده است.حديثى كه نقل كرديد، در كتاب شريف بحارالانوار به همان سبك و سياق موجود است و به دو مورد ديگر كفاره اشاره‏اى نشده است. در آن حديث شريف، رسول خدا(ص) به حضرت على(ع) خطاب كرد و فرمود: "اى على!... سه چيز موجب كفاره است؛ يكى از آن‏ها تهجّد در شب (به پا خواستن براى نماز شب) است، در حالى كه مردم در خواب به سر مى‏برند".(1) وصيّت نبوى(ص) تا به همين جا خاتمه پيدا مى‏كند و حضرت به دو مورد ديگر اشاره‏اى نفرمودند، هر چند موارد ديگرى وجود دارد كه به عنوان كفاره بيان شده است و از باب مثال به نمونه هايى از آن اشاره مى‏شود:1- مرگ؛ پيامبر گرامى(ص) فرمود: "مرگ براى هر مسلمانى كفّاره است".(2)شايد اشاره به اين نكته باشد كه انسان‏ها موقع جدا شدن از عالم خاكى زجر فراوانى مى‏كشند و سكرات موت آن‏ها را به تلاطم و وحشت مى‏اندازد. در جايى ديگر از معصوم نقل شده است كه: "مرگ كفاره گناهان مؤمنان است".(3)2- فشار قبر؛ پيامبر گرامى(ص) فرمود: "فشار قبر براى مؤمن، كفاره‏اى براى تضييع و از بين بردن نعمت‏ها است".(4) 3- قرائت قرآن؛ پيامبر گرامى اسلام(ص) خطاب به سلمان فرمود: "اى سلمان! بر تو باد كه قرآن بخوانى، به درستى كه قرائت قرآن كفاره گناهان مى‏شود و امان از آتش و عذاب است".(5)4- كفاره غيبت استغفار است. پيامبر گرامى(ص) فرمود: "كفاره غيبت آن است كه براى غيبت شده استغفار شود".(6)5- احسان و نيكوكارى كارى به يكديگر كفاره است. امام موسى بن جعفر(ع) فرمود: "كفّاره اعمال شما احسان به برادرانتان است".(7) مقصود از برادران، همنوع است.در هر حال مواردى از اين قبيل و ديگر موارد مى‏تواند به عنوان كفاره، عمل مؤمن و مسلمانى را پوشش دهد. از مجموع روايات استفاده مى‏شود عمل نيك كفاره گناهان مى‏شود. پى نوشت‏ها: 1. بحارالانوار، ج 80، ص 126، حديث 76 .2. همان، ج 79، ص 171، حديث 6.3. همان، ج 6، ص 151، حديث 3.4. همان، ج 68، ص 50، حديث 68.5. همان، ج 89، ص 17، حديث 18.6. همان، ج 72، ص 253، حديث 29.7. همان، ص 379، حديث 4.

پاسخ : 1- مادر و خواهر و دختر پسرى كه لواط داده، بر لواط كننده حرام است، اگر چه لواط كننده و لواط دهنده بالغ نباشند، ولى اگر گمان كند كه دخول شده يا شك كند كه دخول شده يا نه، بر او حرام نمى‏شود.2- به فتواى حضرت آيات عظام: خوئى، تبريزى، صافى گلپايگانى و مكارم شيرازى در صورتى كه لواط كننده(فاعل) نابالغ باشد، ازدواج او با مادر و خواهر و دختر مفعول حرام نمى‏شود و به فتواى آيت اللَّه فاضل لنكرانى در اين فرض، حكم حرمت مشكل است و به فتواى آيت اللَّه سيستانى حصول حرمت ازدواج در اين صورت مبنى بر احتياط لازم است.3- اگر با مادر يا خواهر يا دختر كسى ازدواج نمايد و بعد از ازدواج با آن كس لواط كند، آن‏ها بر او حرام نمى‏شوند. البته به فتواى بعضى مراجع معظّم حرام مى‏شود. 4- مادر و خواهر و دختر فاعل بر مفعول حرام نيست.5- با عمل تفخيذ(دخول نكردن) مادر يا خواهر و يا دختر تفخيذ شده بر تفخيذ كننده حرام نمى‏شود.(1)پى نوشت‏ها: 1. توضيح المسائل مراجع، مسئله 2405 و 2406 و امام خمينى، تحريرالوسيله، ج 2، ص 281.

پاسخ : بعد از فوت انسان مسلمان , بايد به چند دستور عمل كرد.1 او را غسل داد;2- او را كفن كرد;3 بر پيكر او نماز خواند;4 او را دفن كرد.توضح مفصل تمام مواردى كه به عنوان يك واجب بايد به آن عمل كرد را در رساله هاى عمليه مى توان مطالعه كرد.(1)پس اين چهار مرحله اط غسل دادن تا دفن كردن به عنوان واجب بايد انجام شود والبته مستحباتى نيز در اين بين هست كه شرح مفصل آن در آدرس ذيل وجود دارد.(2)(پـاورقى 1ـ ر, ك , توضيح المسائل مراجع , ج 1 ص 331(احكام بعد از مرگ )(پـاورقى 2ـ ر, ك , همان .

پاسخ : از نظر دينى ارتباط با ارواح كسانى كه از دنيا رفته‏اند نه تنها يك محال نيست بلكه وقوع آن در منابع اسلامى آمده است. ارتباط با روح كسى كه مرده و از دنيا رفته و در عالم برزخ زندگى مى‏كند از دو راه براقرار مى‏شود. يكى در بيدارى يعنى انسانى كه بيدار است مى‏تواند با روح مرده‏اى تماس حاصل نموده و با او سخن گويد، و دومى در عالم رؤيا و خواب يعنى در خواب با يك مرده مى‏شود سخن گفت و از اين طريق اطلاعاتى به دست آورد. رسول خدا(ص) در جنگ بدر پس از فتح مسلمانان و كشته شدن گروهى از سران قريش و انداختن بدن‏هاى آن‏ها در چاه بدر سر ب‏8ه درون چاه بدر و خطاب به آنان گفت: ما آن چه را خداوند به ما وعده داده بود محقق يافتيم آيا شما نيز وعده‏هاى راست خدا را به درستى دريافتيد؟ بعضى از اصحاب عرض كردند يا رسول الله شما با مردگان سخن مى‏گوييد؟ مگر اين‏ها سخن شما را درك مى‏كنند؟ فرمود آن‏ها اكنون از شما شنواترند.(1)حبه عرنى، كه يكى از اصحاب اميرمؤمنان على(ع) است مى‏گويد: همراه امام به بيرون كوفه رفتم، حضرت در قبرستان وادى‏السلام توقف نمود همانند كسى كه در مقابل مردم براى مكالمه ايستاده است، من نيز ايستادم تا خسته شدم ناچار نشستم. مدتى گذشت از نشستن نيز خسته شدم، دوباره بپا خاستم و آن قدر ايستادم كه مثل بار اول دچار خستگى شدم مجدداً نشستم، پس از مدتى برخاستم عبا را از دوش گرفتم و به حضرت عرض كردم من از ايستادن شما نگرانم ساعتى استراحت كنيد فرمود: اين حبه توقف من چيزى جز گفتگو و انس با مؤمن نيست، عرض كردم آيا آن‏ها هم با يكديگر انس و الفت دارند و گفتگو مى‏كنند؟ حضرت فرمود: آرى اگر پرده برداشته شود مى‏بينى كه حلقه حلقه گردهم آمده‏اند و با يكديگر سخن مى‏گويند. سلمان فارسى صحابه بزرگ رسول خدا(ص) كه از طرف حضرت على(ع) فرماندار مدائن بود در قبرستان مدائن با مرده‏اى تماس گرفت و حرف زد.در عالم خواب هم مى‏شود با مردگان مرتبط شد. رؤياهاى صادقه كه ارتباط با ارواح مردگان است در سراسر جهان هزارها نمونه دارد. رؤياى صادقه يكياز راه‏هاى اطلاع از امور پنهانى و مجهول است. رسول گرامى اسلام(ص) مى‏فرمايد: رؤيا يك جزء از چهل و شش جزء نبوت است. خانم يكى از علما از دنيا رفت و از شخصى مبلغ قابل ملاحظه‏اى طلبكار بود و قبض رسمى در دست داشت. چند ماه بعد از مرگ اين خانم بازماندگانش در موعد مقرر به بدهكار مراجعه كردند ولى او قبض رسمى را خواست دختر آن مرحومه چهار روز تمام خانه را گشت و هر جا كه احتمال مى‏داد جست و جو نمود اما قبض را پيدا نكرد مديون هم بدون دريافت قبض حاضر نبود بدهى خود را بپردازد از وصول طلب متوفى مأيوس شدند. كلفت منزليك روز صبح به دختر آن مرحومه گفت: ديشب خانم را خواب ديدم خيلى خوش حال بود. به من گفت كه به شما بگويم قبض در جيب فلان لباس است. دختر بلافاصله سراغ همان لباس رفت و قبض را پيدا كرد.(2) بنابراين ارتباط ارواح گذشتگان چه در خواب چه در بيدارى ممكن و بلااشكال است ليكن كار همه كس نيست بلكه فردى همانند حضرت سلمان مى‏خواهد كه از عهده اين كار برآيد. كار مدعيان احضار روح شبيه كار طالع بين‏ها است كه اساس ندارد.پى‏نوشت‏ها: 1 - مرتضى مطهرى، زندگى جاويد يا حيات اخروى، ص 501. 2 - محمد تقى فلسفى، معاد، ج 1، 307 تا 317، كودك، ج 1، ص 387.

پاسخ : احاديث و روايات معصوم در امور مربوط به زندگانى بيشتر جنبه ارشادى و نصيحتى دارد و از جهت عِلّى و معلولى نمى‏توان علّت تامه و تأثير گذار حتمى باشد. اگر معصوم(ع) مى‏فرمايد: هنگام گرفتن زن، به اصل و نسب و ريشه توجه كنيد، به اين دليل است كه اصل و نسب و ريشه هم مقتضى تأثير براى خوبى و بدى دارد. گياهى كه در زمين آباد و خاك مناسبى پرورش پيدا كند و براى سيراب شدن از آب مناسب استفاده كند، موقعيت بهترى نسبت به گياه در زمين و آب نامساعد خواهد داشد. رابطه عِلّى و معلولى از بديهيّات جهان وجود است. گر معلولى تابع علت نباشد، جاى تعجب است. انسان‏ها چون جزئى از جهان هستى هستند، نظام حاكم بر افعال و احوال ايشان تابع نظام علت و معلول است كه هم از فاعل عاقل تأثير مى‏گيرد و هم از فاعل قاصر و مجبور؛ يعنى هر دو فاعل در حركت و سكون هر موجودى خصوصاً انسان تأثير مستقيم مى‏گذارد. البته اين تأثير گاهى به نحو مقتضى و گاهى به نحو جزء العلة و گاهى به صورت علت تامه است، كه در دو صورت اوگل گريز از آن محال نيست، ولى در جايى كه موجود مجبور و متأثر از علت تامّ باشد، هرگز گريزى از آن نخواهد بود. سخن و نكته معصوم(ع) كه مى‏فرمايد: "براى نطفه‏هاى خود (جاى مناسب) انتخاب كنيد. به درستى كه اين يكى از دو "ضجيع" است؛(1) مقصود از "ضجيع" بهره بردن از صفات است. اين سخن و سخنانى نظير آن به نحو مقتضى بيان شده است و اگر دخترى خود از تربيت اسلامى برخوردار باشد و در امور مربوط به زندگانى مواظبت كافى داشته باشد، خداوند او را يارى خواهد كرد و در تربيت اولاد و فرزندانى كه از او به وجود خواهند آمد، معمولاً دچار مشكل نخواهد شد، اگر چه اين كار براى او سخت‏تر از افرادى است كه در خانواده، كمتر دچار مشكل هستند و مثال درخت و گياه در زمين مناسب و شوره زار براى تسريع در تفهيم و تطبيق در مصداق بوده است.در عين حال عوامل ديگرى نقش در رسيدن به سعادت و يا شقاوت دارند چون محيط اجتماعى و تربيت، رفيق و همدم، مدرسه و محيط آموزشى فراموشى نمى‏شود. احاديث معصوم به طور كلّى قاعده و قانونى را معرّفى مى‏كنند كه اين قاعده و قانون در چهارچوب خاصى قابل اجرا است اما اين قاعده و قانون استثناءاتى هم دارد و هم چنان كه از انسان‏هاى بد افراد بدى به وجود مى‏آيند از انسان‏هاى خوب هم افراد بد به وجود آمده‏اند كه اولين آن‏ها قابيل قاتل هابيل فرزند آدم است و از اين قبيل مى‏شود به پسر نوح پيامبر اشاره كرد و در ميان معصومين نيز جعفر كذاب فرزند امام هادى(ع) نمونه هايى از افرادى هستند كه دچار انحراف شده‏اند. پس وقتى از پيامبر و يا امام كه اصل و نسبى پاك و طاهر دارند فرزندانى اين گونه به وجود مى‏آيند، نمى‏توان قانون اجتناب‏ناپذير تأثير و ناگزيرى از اجراء را بر امور مربوط به بشر پياده كرد. خوش بختى‏ها و بدبختى هايى كه در شكم مادر نصيب فرزندان مى‏شود دو قسم است بعضى از آن‏ها به صورت سرنوشت قطعى و قضاء اجتناب‏ناپذير است و تا پايان عمر با فرزندان خواهد بود مثل ديوانگى و كورى مادرزاد و در اين قبيل موارد اوضاع رحم علت تامه آن‏ها است؛ ولى بعضى از بدبختى‏ها يا خوشبختى‏هاى جسمى و روانى است كه در رحم مادر به طور زمينه مساعد و قابليت براى فرزند ايجاد مى‏شود و در واقع اوضاع رحم علّت معده آن‏ها است و در اين قبيل موارد، سعادت و شقاوت رحِم مادر سرنوشت قطعى نيست، بلكه ملاك بقايا محو آن صفات پسنديده يا ناپسند عوامل تربيتى و وضع محيط مساعد يا نامساعد است.(2) پس ذكر اين نكات لازم است كه:پدران پاك دل و با ايمان و مادران عفيف و با فضيلت از نظر وراثت فرزندان خوب و پاك دل مى‏آورند. اطفال آنان در رَحِم مادر سعادتمند و خوشبخت ساخته مى‏شوند. علل و عوامل انحراف موروثى در وجود آنان نيست، ولى نمى‏توان گفت اين سعادت حتماً تا پايان زندگى خواهد ماند؛ زيرا ممكن است مربى بد و محيط ناپاك مسير تكامل را عوض كند و سجاياى موروثى و صفات پاك معنوى را به دست فراموشى بسپارد و خلاصه همان فرزندى كه در رَحِم مادر با سعادت و خوشبختى ساخته شده بود، در صف اشقيا و ناپاكان در آيد و منشأ صدها بدبختى فردى و اجتماعى شود و نيز بر عكس بچه‏اى كه از پدر و مادر بى ايمان و ناپاك دل به وجود آمده و زمينه‏هاى بدبختى و شقاوت در مزاج او ايجاد شده است، با تربيت صحيح و محيط پاك و سالم، به راه سعادت برود و پليدى موروثى اش فراموش شود و در صف پاكان و نيكان قرار گيرد. از اين رو رسول اكرم(ص) مى‏فرمود: "گاهى سعيد شقى و بدبختى مى‏شود و گاهى به راه سعادت و خوش بختى مى‏رود".(3)پى نوشت‏ها: 1. وسائل الشيعه، ج 14، كتاب نكاح، باب 12، ص 29، حديث 2.2. فلسفى، كودك از نظر وراثت و تربيت، ص 88.3. همان.