تبیان، دستیار زندگی

پاسخ : توحيد يعني يگانه شمردن خدا البته اين اعتقاد متكي بر برهان و واقعيت است. در حالي كه شرك از برهان و واقعيت بيگانه است و پنداري بيش نيست. قرآن مجيد مي فرمايد: A}«ام اتخذوا من دونه الهه قل هاتوا برهانكم»{A غير از خدا الهه ديگري برگزيدند بگو دليل و برهان خود را بياوريد. V}(سوره انبياء (21)، آيه 24){V يگانه شمردن خداوند در امور و شؤون زيادي مي باشد كه بت ندارد مثلا: 1. در وجوب وجود يعني اينكه واجب الوجود بودن منحصر به الله است. 2. در خالقيت، او تنها خالق است ديگران مخلوق او. 3. در ربوبيت تكويني يعني كارگرداني جهان منحصر به اوست. 4. در ربوبيت تشريعي به معني قانونگذاري امر و نهي، واجب الاطاعه بودن بي چون و چرا و ... آيا بت وجودش براي او ضروري است [يعني واجب الوجود است]؟ آيا بتي كه خود مخلوق دست بشري است مي تواند خالق باشد؟ و ... صرف يگانه دانستن كافي نيست بلكه اين يگانگي در قلمرو و ابعاد گوناگوني بايد معنا پيدا كند كه در خصوص بت چنين چيزي معنا ندارد.

پاسخ : ظاهرا آيه كه مورد نظر شما است آيه A}«و من كل شي خلقنا زوجين لعلكم تذكرون»{A ؛ (آيه 49 سوره ذاريات) مي باشد. بسياري از مفسران زوج را در اين جا به معناي اصناف مختلف دانسته و آيه فوق را اشاره به اصناف مختلف موجودات اين جهان مي دانند كه به صورت زوج زوج درآمده است مانند شب و روز، نور و ظلمت، دريا و صحرا، خورشيد و ماه، نر و ماده و غير اينها. برخي هم اين تعبير را كنايه از ماده و صورت يا جوهر و عرض مي دانند كه هر موجودي از آن تشكيل يافته است. ولي زوجيت در اين گونه آيات مي تواند اشاره به معني دقيق تري باشد زيرا واژه زوج را معمولا به دو جنس نر و ماده مي گويند خواه در عالم حيوانات باشد يا گياهان و هرگاه آن را كمي توسعه دهيم تمام نيروهاي مثبت و منفي را شامل مي شود و با توجه به اين كه قرآن در اين آيه مي فرمايد: A}«و من كل شيء»{A (از همه موجودات) نه فقط موجودات زنده، مي تواند اشاره به اين حقيقت باشد كه تمام اشياء جهان از ذرات مثبت و منفي ساخته شده و امروزه از نظر علمي مسلم است كه اتم ها از اجزاء مختلفي تشكيل يافته اند از جمله اجزائي كه داراي بار الكتريستهء منفي هستند و الكترون ناميده مي شوند و اجزائي كه داراي بار الكتريستهء مثبت هستند و پروتون نام دارند. بنابراين الزامي نيست كه شيء را حتما به معناي حيوان يا گياه تفسير كنيم و يا زوج را به معناي صنف بدانيم گرچه اين تفاسير نيز صحيح است تفسير ديگر اين است كه بگوئيم منظور از زوجين ضد و قرين داشتن است يعني هر چيزي در اين جهان داراي ضد و قرين است بر خلاف خداوند. در حديثي از امام رضا(ع) گفته شده: «خداوند اشياء جهان را متضاد آفريد تا روشن شود براي او ضدي نيست و آنها را با هم قرين ساخته تا معلوم شود قريني براي او نيست نور را ضد ظلمت و خشكي را ضد تري و خشونت را ضد نرمش و سرما را ضد گرما قرار داده. در عين حال اشياء متضاد را جمع كرده و موجودات نزديك به هم را از هم جدا نموده تا اين جدايي دليل بر جدا كننده و آن پيوستگي دليل بر پيوند دهنده باشد و اين است معناي A}«و من كل شيء خلقنا زوجين لعلكم تذكرون»{A ؛ V}(تفسير نورالثقلين، ج 5، ص 130){V

پاسخ : اين مسأله يك مسأله تاريخي است و مسائل تاريخي را بايد با روش تاريخي اثبات يا رد كرد. در باب حكميت همه مآخذ تاريخي و روائي تصريح دارند كه علي(ع) فرمود، دعوت به حكميت قرآن از سوي معاويه فريب است، آن را نپذيريد و به نبرد ادامه بدهيد ولي گروهي از نيروهاي علي(ع) آن حضرت را به قبول حكميت وادار كردند و همين نيروها بعدا پشيمان شدند و به نادرستي كار خود آگاه شدند و توبه كردند. و در هيچ مأخذ تاريخي و روايي نيامده كه علي(ع)، طرح معاويه را بپذيرد. البته اگر بخواهيم در اين باره از طريق عقل سخن بگوييم مي توانيم چنين بگوئيم: نيروهاي علي(ع) ماههاست كه با نيروهاي معاويه مي جنگند و حالا نيروهاي علي(ع) در آستانه پيروزي هستند. آيا يك فرمانده خردمند در اين لحظات حساس كه دشمن در حال شكست است، طرح توقف جنگ از ناحيه دشمن را مي پذيرد؟ عقل ما مي گويد كه رها كردن دشمن در اين موقعيت، كار درستي نيست، آنهم دشمني مانند معاويه را كه حق هيچگونه دخالت در حكومت اسلامي ندارد.

پاسخ : در پاسخ به اين سؤال ابتدا به اثبات اسلامي بودن نظام جمهوري اسلامي پرداخته و سپس دلايل كفر صدام و حزب بعث را بيان مي نماييم: T}الف. اسلامي بودن نظام جمهوري اسلامي ايران:{T اثبات اسلامي بودن جامعه و نظام ما مبتني بر شناخت دقيق از جامعه و نظام اسلامي و ويژگي هاي آن از يك سو و تطبيق آن بر جمهوري اسلامي ايران مي باشد: يك. تعريف جامعه‏ى اسلامى و ويژگى‏هاى آن: جامع‏ترين تعريفى كه از جامعه‏ى دينى وجود دارد اين است: جامعه‏ى دينى، جامعه‏اى است «دين‏باور»، «دين مدار»، «دين‏داور» و «مطلوب دين»V}(جامعه‏ى برين، سيد موسى ميرمدرسى، چاپ اول، 1380، صص 209 - 210).{V. جامعه‏ى دينى جامعه‏اى است كه شبكه روابط اجتماعى، اقتصادى، سياسى، حقوقى و اخلاقى آن بر اساس دين و آموزه‏هاى آن تنظيم شده باشد. جامعه‏ى دينى جامعه‏اى است كه در آن داورى با دين باشد و افراد آهنگ خود را هميشه با دين موزون كنند. جامعه‏ى دينى دغدغه‏ى دين دارد و اين دغدغه و احساس نياز به همسو كردن خود با دين، تنها به امور فردى و عباديات و اخلاق فردى محدود نمى‏شود: بلكه نسبت ميان دين و كليه‏ى امور و روابط اجتماعى بايد سنجيده شود و داورى دين در همه خطوط و زواياى تمامى شبكه‏ى روابط اجتماعى نافذ باشد(V}جامعه‏ى دينى، جامعه‏ى مدنى، احمد واعظى، پژوهشگاه فرهنگ و انديشه‏ى اسلامى، چاپ اول، 1377، صص 88 - 90).{V بر اين اساس ويژگى‏هاى جامعه‏ى دينى عبارتند از(V}حكومت دينى، حميدرضا شاكرين، انتشارات معارف).{V : 1ـ دين‏باورى و اعتقاد به آموزه‏هاى دينى. 2ـ تنظيم نظام حقوقى خود بر اساس دين (شريعت‏مدارى). 3ـ داراى نظام دينى است و جز حكومت دينى را برنمى‏تابد(نظام دينى). 4ـ در جامعه‏ى دينى، مردم سلوك و رفتار فردى و اجتماعى خود را با دين موزون مى‏كنند و داورى دين را در اين باره پذيرايند(دين‏داورى). 5ـ چنين جامعه‏اى قطعاً مطلوب و مورد رضايت دين نيز هست (مطلوب دين). جامعه‏اى كه بر اساس مؤلفه‏ها و ويژگى‏هاى فوق شكل گرفته باشد، جامعه‏اى دينى است. بر اين اساس مى‏توان دو معيار اصلى براى جامعه‏ى اسلامى نام برد: 1ـ افراد جامعه به دين مبين اسلام باور داشته و آن را در رفتار فردى و اجتماعى خود متجلى سازند. 2ـ كليه نظام‏هاى حقوقى و ساختارهاى سياسى بر اساس دين مبين اسلام تنظيم شده باشد. نكته‏ى مهمى كه در اين جا قابل ذكر است، توجه به مراتب متعدد جامعه‏ى اسلامى است. يعنى اين كه به هر مقدار اين دو معيار فوق در جامعه‏اى رعايت شود، درصد و ميزان اسلاميّت آن جامعه بالاتر مى‏رود. دوم. بررسى اسلامى بودن جامعه‏ى كنونى ايران: با نگاهى به واقعيات جامعه‏ى كنونى ايران مشخص مى‏شود كه بحمدالله جامعه ما از دو معيار اصلى جامعه‏ى اسلامى برخوردار است. زيرا اولاً اكثر افراد جامعه به دين مبين اسلام عقيده و باور دارند. و ثانياً نظام حقوقى و ساختار سياسى جامعه نيز بر اساس آموزه‏هاى دين مبين اسلام شكل گرفته است. چنانكه اصول قانون اساسي ايران نظير اصل دوم كه بيانگر توحيدي بودن نظام اسلامي، اهداف و آرمان هاي آن و اصل دوازدهم كه اسلام را دين رسمي اعلام مي كند و اصل پنجم كه در رأس نظام، ولي فقيه جامع الشرايط و نايب عام امام زمان(عج) حكومت را در دست داشته و ساير بخش هاي نظام از ايشان كسب مشروعيت مي نمايند. بنابر اين در اصل اسلامى بودن جامعه‏ و نظام ما هيچگونه ترديدى نيست. اما اين كه به چه ميزان از اسلاميّت برخوردار هستيم نيازمند بررسى عملكرد اركان و عناصر تشكيل دهنده‏ى جامعه‏ى اسلامى اعم از افراد جامعه، مسؤولين، نهادها و دستگاه‏هاى دولتى و... و ميزان انطباق آن با آموزه‏هاى دين مبين اسلام است. در اين زمينه به صورت مختصر بايد گفت: نظام جمهورى اسلامى كه بر اساس آموزه‏هاى دين مبين اسلام تشكيل شد، از ابتدا تاكنون تمامى سعى و تلاش خود را در جهت تحقق و اجراى كامل تعاليم و ارزش‏هاى اسلامى در سطح جامعه به كار بسته است. و در اين راه تا آن جا كه امكانات مادى و معنوى اجازه داده از هيچ تلاشى دريغ نكرده است. اما بايد به اين نكته نيز توجه داشت كه وجود نظام سياسى و حقوقى منطبق با دين در صورتى در اجراى كامل تعاليم و ارزش‏هاى اسلامى در سطح جامعه موفق خواهد بود كه ساير شرايط و زمينه‏هاى لازم (از قبيل وجود منابع انسانى مورد نياز، كارگزاران و مديرانى صالح، مردم وفادار و هميشه در صحنه، كفايت منابع مادى و اقتصادى و..). مهيا بوده و به علاوه موانع و مشكلات (از قبيل تهديدات خارجى و تهاجمات نظامى و فرهنگى، محاصره‏هاى اقتصادى و سياسى و نظامى، بدعت‏ها و سنت‏هاى غلط، دنياگرايى تجمل پرستى و..). وجود نداشته باشد. در هر صورت آنچه كه در رابطه با سؤال مهم است، اصل اسلامي بودن نظام و جامعه ما است كه مسلما چنين امري با توجه به توضيحات فوق و ساختار و عملكردهاي نظام اثبات مي گردد. ب. اما در مورد كافر بودن حزب بعث و صدام بايد گفت: قبل از بررسي اين موضوع ابتدا لازم است به اين نكته توجه شود كه بايد بين صدام و حزب بعث حاكم در عراق، با ملت مسلمان عراق تفكيك گذاشت زيرا مردم عراق قطعا مسلمان بوده و كسي ادعاي كفر آنان را نكرده است، و يقينا آنان از مرام و اعمال حكومت بعثي صدام و جنگ با ايران راضي نبودند و چه در زمان جنگ و چه بعد از آن و حوادثي كه اكنون مشاهده مي نمائيم پاي بندي و علاقه خود را به دين مبين اسلام نشان داده اند. و ارتشيان عراق كه با ما در طول هشت سال جنگيدند، بر سه دسته اند: 1. بعثيان و كارگزاران حكومت صدام 2. افراد فريب خورده 3. اشخاص مجبور از نظر فقهي حكم دسته اول و دوم كه كارگزاران و حاميان حكومت ظالم و جائر بعث بودند با حكم دسته سوم كه هيچ راه فراري از اجراي دستورات صدام نداشتند، متفاوت بوده و حساب جدايي دارند. بعد از مقدمه فوق در مورد كافر بودن حزب بعث عراق و خصوصا صدام توجه شما را به نكات ذيل جلب مي نماييم: حضرت امام خميني(ره) به عنوان فقيه و مجتهد اسلام شناس و مرجع تقليد جهان تشيع درباره صدام چنين فرمودند: «صدام حسين به حسب حكم شرعي كافر است و هم او طرفدار كفار است» V}(صحيفه نور، انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، چاپ دوم، پاييز 1372، ج 7، ص 535){V اثبات اين حكم نيازمند بررسي مباني فكري و عقيدتي حزب بعث عراق و صدام از يك سو و عملكرد اين حزب در مقابل ملت مسلمان عراق و ايران اسلامي از سوي ديگر مي باشد. T}1. مباني فكري و عقيدتي حزب بعث عراق و صدام{T اين حزب داراي مرام سوسياليستي بوده كه از همان ابتداي تأسيس خود، صراحتا مرام الحادي و انكار رسالت پيامبر اسلام(ص) را سرلوحه عقايد خود قرار داد؛ از نظر اعتقادي شعار معروفشان اين بود: P}آمنت بالبعث ربا لاشريك له{E}و ميشيل نبيا ما له ثاني{P يعني حزب بعث به عنوان خداوند لا شريك و به ميشيل عفلق به عنوان پيامبر بي نظير ايمان آورده ام! اين شعار بارها در اوايل تأسيس حزب بعث عراق از گوينده راديوي آن رژيم شنيده شد. V}(جمهوري اسلامي، 3/6/81){V T}2. عملكردها و اقدامات غيراسلامي رژيم بعث و صدام{T يكم. از نظر عملي هم عملكرد ننگين و سياه اين حزب از قبيل سرسپردگي به دنياي كفر و امپرياليسم، ظلم و ستم و اعدام جمع زيادي از مردم مسلمان و بي گناه عراق بالاخص فقهايي چون شهيد آيت الله صدر و شهداي بيت آيت الله حكيم و علماء و مراجع تقليد ديگري از قبيل آيات عظام شهيد سيدمحمد باقر صدر، شهيد ميرزا علي غروي و شهيد شيخ محمد علي بروجردي و ... ، بيانگر كفر و الحاد عملي اين حزب است. دوم. راه اندازي جنگ تحميلي عليه حكومت اسلامي ايران به نمايندگي از استكبار و كفر جهاني از ديگر دلايل قطعي براي اثبات كفر اين حزب مي باشد . توضيح آنكه: از ديدگاه فقهي هر كس كه بر امام و پيشواي عادل خروج كند و مسلحانه شورش كند، باغي و اهل بغي محسوب شده كه محكوم به كفرند و جهاد با آنان بر ساير مسلمانان واجب مي باشد. V}(فقه سياسي اسلام، ابوالفضل شكوري، ص 229){V چنانكه قرآن كريم مي فرمايد: A}«و ان طائفتان من المؤمنين اقتتلوا فاصلحوا بينهما فان بغت احداهما علي الاخري فقاتلوا التي تبغي...»{A ؛ V}(سوره حجرات، آيه 9){V يعني هرگاه دو گروه از مؤمنان با هم به نزاع و جنگ بپردازند، در ميان آنها صلح برقرار كنيد و اگر يكي از اين دو بر ديگري تجاوز و ستم نمايد، شما با طايفهء باغي و ظالم پيكار كنيد، تا به فرمان خدا بازگردد و اگر طايفه ظالم تسليم حكم خدا شود و زمينه صلح فراهم گردد. و جنگ امام علي(ع) با ناكثين و مارقين و قاسطين نيز از نوع جهاد با بغاه بود. از نظر مصداقي بغاه و اهل بغي داراي موارد متعددي است كه يكي از آنان، جمعيتي است كه با تشكيلات سازمان يافته با اعمال فشار سياسي و تبليغاتي و نظامي و راه اندازي توطئه ها از خارج دارالاسلام و نفوذ در داخل بخواهند به صورت يك حركت خزنده مردم را عليه امام يا نايب بر حق او بشورانند و حاكميت دولت اسلامي را نقض و حكومت را ساقط كنند. V}(فقه سياسي، عباسعلي عميد زنجاني، ج 3، ص 336){V با توجه به اين ويژگي ها، عملكرد حزب بعث در راه اندازي جنگ تحميلي و تجاوز نظامي به جمهوري اسلامي قطعا از مصاديق بغي بوده كه به منظور ساقط نمودن حكومت اسلامي كه توسط ولي فقيه جامع الشرايط و نايب امام زمان(عج) تشكيل شده بود، راه اندازي شده بود. چنانكه حضرت امام (ره) مي فرمايد: «شما براي حفظ اسلام داريد جنگ مي كنيد و او براي نابودي اسلام، الان اسلام به تمامه در مقابل كفر واقع شده است» V}(امام خميني و دفاع مقدس، سيد علي بني لوحي، ص 54){V و يقينا اين موضع گيري حضرت امام(ره) در مقابل حزب بعث و صدام، چيزي جز ترجمه كلام خداوند متعال نيست كه مي فرمايد: A}«و قاتلو هم حتي لا تكون فتنه و يكون الدين لله»{A ؛ V}(سوره بقره، آيه 193){V نتيجه آنكه صدام و حزب بعث به دليل مباني فكري و اعتقادي خود از يك سو و همچنين به دليل قيام عليه نظام اسلامي ايران و حكومت ولي فقيه و ساير جنايات خود در قبال مردم مسلمان و علماي عراق محكوم به كفر باطني بوده هر چند در ظاهر ادعاي مسلمان بودن داشتند.

پاسخ : خطبه البيان داراي مضامين سنگين و پيچيده مي باشد و انتساب آن به اميرالمؤمنين عليه السلام نيز همان گونه كه در نامه قبلي آمده بود مورد تأمل و ترديد است. بنابر آنچه در كتاب الذريعه ج 7/200 آمده است اين كتاب توسط آقاي سيد حسين قدسي از معاصران شيخ آغا بزرگ صاحب الذريعه به فارسي ترجمه و شرح شده است. ولي در مورد اين كه اين كتاب چاپ شده است يا نه توضيحي داده نشده ولي به نظر مي رسد از كتاب هاي چاپ شده در زمان ايشان باشد. شما مي توانيد عنوان «خطبه البيان» يا «شرح خطبه البيان» را در فهرست كتابخانه هاي انگليسي جستجو كنيد و به كتاب ياد شده و يا كتاب هاي ديگر كه اين خطبه در آن آمده است دست رسي پيدا كنيد. و در صورت عربي بودن آن مي توانيد از كسي بخواهيد براي شما ترجمه كند.

پاسخ : نخست بايد دانست كه تعدد زوجات و يا ازدواج موقت همراه با مسؤوليت پذيري است. بسياري از كساني كه از اين طريق اقدام نمي كنند افراد بي بند و بار مي باشند و از فرمان پذيري و تعهد خانوادگي به دور هستند. اما از آنجا كه تعداد آنها كم نيست تنها مي توان وضعيت كساني را پيگيري كرده و به مجازات رساند كه نظم عمومي جامعه را بهم مي ريزند و يا شاكي خصوصي داشته باشند. اما لازم است فرهنگ ازدواج موقت در جامعه نهادينه شود كه در اين باره توجه شما را به مطالب زير جلب مي كنيم. نسخ حكم نكاح منقطع و عدم آن يكى از موارد اختلافى بين اهل سنت و شيعيان است. چرا كه گروه اول معتقدند اين تأسيس حقوقى توسط پيامبر اسلام به دستور خداوند متعال قرار داده شد ليكن به جهت گذشتن و سپرى شدن آن وضع خاص توسط خليفه‏ى دوم نسخ گرديد. اين عده در اثبات اعتقادشان به ادله‏ى سه گانه‏ى قرآن، سنت و اجماع نيز استناد مى‏كنند. در مقابل، گروه دوم يعنى شيعيان معتقدند حكم الهى قابل نسخ توسط هيچ كسى ديگر نيست و فقط پيامبر مى‏تواند حكم را نسخ كند و عمر بن الخطاب قادر به چنين عملى نبوده است. فلذا اين عده حكم نكاح منقطع را تا به امروز جارى و سارى مى‏دانند و در جاى خودش بطور مفصل به ادله‏ى اهل سنت پاسخ مى‏دهند. قانون مدنى ايران نيز چون تحت تأثير فقه شيعه بوده است از ابتداء تا به امروز نكاح منقطع را به رسميت شناخته است. شما هم اكنون در مواد 1075: 1076، 1077، 1113، 1152 مى‏توانيد بطور صريح نص قانونى را در اين مورد ملاحظه نمائيد. پس بدين ترتيب نكاح منقطع در قانون مدنى ايران يك تأسيسى است شناخته شده و رسمى و غير قابل خدشه. عليرغم پذيرش اين نوع نكاح در شرع و قانون همواره بحث بين معتقدان و منتقدان اين نوع ازدواج رواج داشته است. علت هم آنست كه هر گروهى با ديدگاه خاص و از زاويه‏اى خاص به قضاوت مى‏نشيند. بنظر مى‏آيد براى قضاوت نمودن بين اين دو عقيده و اشراف به بحث لازم باشد ادله‏ى هر گروه را مورد بررسى قرار دهيم: T}الف: ادله‏ى منتقدين نكاح منقطع:{T 1. عده‏اى اين نوع ازدواج را راهى براى سوء استفاده دانسته‏اند. اين عده هميشه پيرمرد پول دارى را تصور مى‏كنند كه براى خوشگذرانى، دخترى را صيغه مى‏كند و بعد از ارضاء شهواتش او را رها مى‏سازد، يا مرد زن‏دارى كه بى‏اعتناء به خانواده‏اش هر روز بدنبال يك زيباروئى است كه بتواند او را اسير كند و كام گيرد و... در جواب اين عده همين بس كه، همه‏ى آزاديهاى قانونى و تأسيسهاى حقوقى مى‏توانند مورد سوء استفاده قرار گيرند فى المثل حق رانندگى كه يك حق مشروع و پسنديده‏اى است توسط يك عده‏اى به بدترين نحو مورد استفاده قرار مى‏گيرد و حتى منجر به وارد آمدن خسارت جانى و مالى مى‏شود. پس بدين ترتيب بايد گفت حق رانندگى يك امرى مذموم و پليد است در حالى كه چنين نيست. پس ملاحظه مى‏فرمائيد اگر عده‏اى از اين نهاد حقوقى به جهت سوء استفاده بهره‏بردارى مى‏كنند اين امر خدشه‏اى به اصل آن نهاد وارد نمى‏كند بلكه ايراد به خود اين افراد يا گريزگاههاى قانونى و... وارد است. 2. عده‏اى ديگر از مخالفين با تشبيه نكاح منقطع به كرايه و اجاره، سعى دارند كه وانمود نمايند زنى كه صيغه مى‏شود در واقع به اجاره‏ى زوج خويش درآمده است و اينرا خلاف شأن زن مى‏دانند و اين را سوء استفاده از زن دانسته‏اند. در جواب اين عده بايد عرض نماييم كه اولاً آن چه كه خلاف شأن زن است آن است كه زن همچون كالائى بدون هيچ حق و حقوقى و بدون هيچ ضابطه‏اى مورد بهره‏بردارى جنسى قرار گيرد يعنى دقيقا آن چه كه در دنياى غرب اتفاق مى‏افتد يا آن چه كه در نزد افراد لاابالى و بى‏بند و بار در مشرق زمين مى‏گذرد. اين كه زن اين چنين مورد سوء استفاده قرار گيرد، خلاف شأن زن است يا اين كه او به طور قانونى و مشروع با حفظ حقوقش به استمتاعاتش دسترسى نمايد؟ ثانيا: به فرض كه عقد نكاح منقطع در مواردى شبيه عقد اجاره باشد، آيا اين دليل مى‏شود كه اين دو عقد يكى باشند؟ در حالى كه مى‏دانيم اين دو عقد در خيلى از اوصافش با يكديگر متفاوتند. ثالثا: نكته‏اى كه مخالفين از آن غفلت ورزيده‏اند آن است كه ايشان گمان مى‏كنند در عقد نكاح منقطع فقط مرد است كه بهره مى‏بردو زن در اينجا هيچ بهره‏اى نمى‏برد در حالى كه بهره‏مندى ايندو طرفينى است. و همانطور كه زن در مقابل مرد تكاليفى دارد، حقوقى نيز دارد و برعكس. 3. عده‏اى ديگر متعه و نكاح منقطع را سدى در جهت تشكيل خانواده مى‏دانند. چرا كه افراد اگر براى ارضاء نيازهايشان به سهولت دسترسى به ديگرى داشته باشند انگيزه‏شان براى تشكيل دائمى خانواده كم مى‏شود.V}(اسماعيل هادى، دورنماى حقوقى ازدواج موقت، ص 90 ـ 75).{V ما به اين دسته مى‏گوييم همانطورى كه شما با ديد منفى نگاه مى‏كنيد و اين امر را سدى براى تشكيل خانواده مى‏دانيد ما از زاويه‏ى مثبت به اين نهاد مى‏نگريم و آنرا زمينه‏ساز تشكيل خانواده‏ى دائمى مى‏دانيم كه بعدا توضيح بيشترى مى‏دهيم. بدين ترتيب ملاحظه مى‏شود مبناى اكثر استدلال مخالفين همان سوء استفاده‏هايى است كه از اين نوع ازدواج مى‏شود كه در قسمت 1 جواب اين امر داده شد. T}ب. ادله‏ى موافقين نكاح منقطع:{T 1. عده‏اى از موافقين معتقدند كه در اجتماعى كه دسترسى به ازدواج دائم روز به روز مشكل‏تر مى‏شود، ازدواج موقت راهكار مناسبى است تا افراد بتوانند در كنار يكديگر به آرامش برسند و بدين ترتيب متعه مانع رواج فساد و فحشاء مى‏شود. 2. اگر اين نوع ازدواج در غياب نكاح دائم تجويز نشود افراد براى ارضاء روحى و جنسى خويش به روابط آزاد و نامشروع روى مى‏آورند و بديهى است كه اين روابط آزاد از هيچ انضباط و نظم و تعهدى نمى‏تواند برخوردار باشد. در حالى كه نكاح منقطع براى طرفين تعهد و مسؤوليت ايجاد مى‏كند. بفرض زن از زوج مى‏تواند طلب نفقه كند يا اين كه مشخص كند اگر فرزندى حاصل شد، تكليف او چگونه باشد. كه هر يك از اين مسؤوليت‏ها مى‏تواند ضمانت قانونى داشته باشد. اما در مقابل تصور كنيد اگر اين ضوابط موجود نباشد، فرزندى كه حاصل مى‏شود تكليف‏اش چيست؟ در اينجا مرد مى‏تواند اين فرزند را به مرد ديگرى نسبت دهد و از پذيرفتن مسؤوليت او شانه خالى كند. به همين جهت است كه در كشورهاى پيشرفته‏ى دنيا كانونهائى وجود دارد تا چنين فرزندانى را سرپرستى كند. آيا اين وضع را مى‏پسنديد؟ 3. كسانى كه نمى‏توانند بار مسؤوليت پيمان دائم را بر دوش بكشند، عقد منقطع بهترين راه براى ارضاء جنسى آن‏ها است فلذا است كه حسن اين نوع نكاح از ديدگاه برتراند راسل دانشمند معروف انگليسى نيز مخفى نمانده است. او مى‏گويد: «در عصر حاضر بدون اختيار ازدواج به تأخير مى‏افتد در حاليكه صد تا دويست سال قبل تحصيلات دانشجو در هر رشته‏اى كه بود 18 سالگى تمام مى‏شد... اما در حال حاضر از سن بلوغ تا 30 سالگى كه فرد آمادگى براى زندگى حاصل مى‏كند (يعنى 15 سال) مى‏گذرد كه دقيقا دوران بحران جوانى و نمو غريزه‏ى جنسى است... براى مقابله با اين بحران و پاسخگوئى به نيازهاى جنسى در حاليكه فرد نمى‏تواند مسؤوليت زندگى دائمى را بپذيرد، چه بايد كرد؟ يا بايد جوانان را از تحصيل محروم كردو آن‏ها را مجبور نمود كه در جوانى ازدواج كنند كه اين معقول نيست يا بايد به آن‏ها اجازه دهيم قواى غريزى خويش را در فاحشه خانه‏ها مصرف نمايند كه اين مستلزم بروز عوارض روحى و امراض مقاربتى است، پس فقط يك راه باقى مى‏ماند و آن ازدواج موقت است.»V}(حسين صفائى، اسدالله امامى، حقوق خانواده صفحه‏ى 22).{V 4. دختر و پسرى كه مى‏خواهند با يكديگر ازدواج نمايند، لازم است كه هر چه بيشتر و بهتر با خصوصيات يكديگر آشنا شوند در همين راستا نكاح منقطع مى‏تواند يك دوره‏ى آزمايشى براى ازدواج دائم باشد كه افراد سنتى و مذهبى خيلى خوب از اين نهاد مى‏توانند استفاده كنند. اين نوع ازدواج موقت در بين مسيحيان آمريكا نيز مورد توجه قرار گرفته است.V}(سيد رضى شيرازى، بن بستهاى اجتماعى، صفحه‏ى 16).{V اينك با تمام اين اوصاف خود شما به قضاوت بنشينيد و معايب و محاسن را در دو كفه‏ى ترازو بگذاريد و نظاره كنيد كه كفه‏ى ترازو به نفع كدام گروه سنگين تر است؟ اما سئوال اينجاست كه: با اين همه محاسن و خوبيهائى كه ازدواج موقت دارد و در واقع در غياب ازدواج دائم بهترين راهكارى است كه مى‏توان ارائه كرد، پس چرا بازتاب اجتماعى آن پسنديده نيست و جامعه خصوصا بانوان با ديد مثبت به آن نمى‏نگرند؟ در جواب به اين سؤال مى‏توان به علل زير اشاره نمود: 1. سوء استفاده‏ى برخى انسانها از اين نوع ازدواج سبب شده است جلوه‏اى ناميمون از آن نهاد حقوقى بجاى بماند. و همين مسأله سبب شده كه برخى منتقدين با متذكر شدن اين سوء استفاده‏ها اصل اين نوع ازدواجها را زير سئوال ببرند. 2. يكى از مهمترين علل آن است كه، جامعه‏ى امروزين ما هر بيشتر با فرهنگ غرب آشنا شده است در حالى كه اين فرهنگ يكى از اركانش آنارشيسم و بى‏بند بارى جنسى است. طبق اين آموزه بهره‏مندى هر چه بيشتر و منفعت هر چه بالاتر از جنس مخالف بدون داشتن مسئوليتى در مقابل او مورد تأكيد قرار مى‏گيرد و رائج مى‏شود. بديهى است افرادى كه با اين فرهنگ مأنوس مى‏شوند ياد مى‏گيرند كه تن به محدوديتى در خصوص روابط جنسى ندهند و خود را محصور به يك نفر ننمايند و در عين حال مسئوليتى نداشته باشند. اين نكته را شما از طيف افرادى كه با نكاح منقطع مخالفت مى‏كنند مى‏توانيد ملاحظه كنيد كه اينها در واقع افرادى هستند كه عمدتا تحت تأثير فرهنگ غرب قرار دارند. 3. يكى ديگر از علل مخالفت عمومى با اين نهاد حقوقى، تبليغات منفى گروه‏ها و افرادى است كه در حول وحوش اين نوع ازدواج مى‏نمايند. چرا كه عده‏اى هستند كه قائل به ارتباط آزاد بين دختر و پسر مى‏باشند بديهى است اين عده چون منافعشان و يا اعتقاداتشان چنين ارتباطاتى را اقتضاء مى‏كند، پيرامون اين نوع ازدواج تبليغات منفى مى‏نمايند. 4. در اين نوع ازدواج گمان بانوان آنستكه هيچ حق و حقوقى ندارند و به تعبيرى ديگر گمان مى‏كنند كه صرفا استثمار آن‏ها مورد نظر بوده است و چيز ديگرى بدست نمى‏آورند. و اين امر سبب مخالفت ايشان با اين نوع ازدواج مى‏شود. با اين اوصاف ملاحظه مى‏فرمائيد كه برخى دختران و پسران در عين حالى كه با افراد متعددى ارتباط دارند و روابط نزديكى را نيز با ايشان برقرار مى‏كنند و احيانا لطمات روحى و جسمى متعددى نصيب‏شان مى‏شود اما حاضر نيستند كه در طى يك عقد حقوقى و با ضمانت قانونى با يك نفر ارتباط منضبط و مسؤوليت‏آور داشته باشند. آيا فكر نمى‏كنيد كه اين امر علتى جز احساسى برخورد نمودن بامسأله غرائز و ازدواج باشد؟ يا حتى شايد بتوان گفت: مخالفت برخى از ايشان بخاطر هواپرستى و شهوترانى باشد. ممكن است برخى بگويند صيغه بودن براى زندگى آينده يك دختر در صورت مطلع شدن شوهر آينده‏اش مى‏تواند خطرآفرين باشد. كه ما به اين عده مى‏گوييم ارتباط قانونى با فردى كه معلوم است كيست و از كجا آمده است خطرش بيشتر است يا ارتباط با افراد متعددى كه بدون هيچ ضابطه‏اى به انجام رسيده و معلوم نيست كه آن‏ها چه كسى بوده‏اند و از كجا آمده‏اند؟ با فوائدى كه از ازدواج موقت برشمرديم بنظر مى‏رسد براى بسترسازى اين امر بايد به نكات زير توجه نماييم: 1. فعاليت فرهنگى جهت روشن شدن اذهان جوانان با محسنات اين تأسيس حقوقى و اين كه آن چه مخالفين مى‏گويند در واقع چيزى جز نگريستن به ظاهر ازدواج موقت و برداشتى سطحى از آن نمى‏باشد. 2. فعاليت فرهنگى در بين خانواده‏ها تا اولياء بدانند اين نوع ازدواج براى آن كه فرزندانشان در آستانه‏ى ازدواج يكديگر را بهتر بشناسند بهترين روش است و يقينا اولويت دارد بر آشنايى‏هاى بدون ضابطه و نظارت. 3. فعاليت فرهنگى براى روشن شدن حقوق و تكاليف زوجين در اين عقد، چرا كه آن چه كه در سطح عمومى مطرح است آن است كه پسر در عقد موقت همه كاره است. در حالى كه اين تصور غلط است چرا كه قانونگذار تا حدودى هر يك از شرايط و حقوق و تكاليف را براى زوجين معين نموده است اما اين زوجين هستند كه بدون اطلاع كافى مبادرت به اين ازدواج مى‏كنند و در اين بين حق يكى از طرفين ضايع مى‏شود در حالى كه دختران خصوصا با ديد كافى اگر اقدام به اين نوع ازدواج نمايند قادر خواهند بود شروطى را در عقد بگنجانند كه حق خود را تماما استيفاء نمايند از جمله‏ى شروطى كه مى‏شود مطرح نمود آنستكه شرط كنند در اين ازدواج مباشرت جنسى نباشد و... 4. نمى‏توان منكر شد كه قانون در اين زمينه نقصى ندارد. بهرحال ابهاماتى در قانون وجود دارد كه هم سبب مى‏شود افراد كما هو حقه به حقوقشان دسترسى نداشته باشند و هم اين كه عده‏اى سود جو سوء استفاده مى‏نمايند و از ابهام‏ها، گريزگاه براى خود مى‏سازند. قانون‏گذار مى‏تواند با شفافيت قانون ازدواج موقت خدمت بزرگى در جهت گسترش آن نمايد. در پايان حديثى را از حضرت على(ع) ذكر مى‏كنيم: H}«ما كانت المتعه الا رحمه من الله رحم بها امه محمد(ص)؛{H قانون متعه رحمتى است از طرف پروردگار بر امت محمد(ص)». راستى چه رحمتى بالاتر از اين كه انسان در ايام جوانى و غروبت خويش بتواند خويشتن را از وسوسه‏هاى شيطانى و آتش شهوت رها سازد و در عين حال دچار عواقب نامطلوب سركوب غريزه جنسى نيز نگردد كه يكى از اين طرق ازدواج موقت است. يکي از موانع و مشکلات جدي بعد فرهنگي اين مسأله است که متأسفانه در جامعه ما ظرفيت پذيرش چنداني ندارد و لکن مهمتر از آن ريشه اين بر نيافتن فرهنگي است و آن سوء استفاده مردان هوسباز لاابالي، لذا هرگونه قانون اگر بخواهد تصويب شود يا نهادي ايجاد شود بايد در آن ساز و کار جلوگيري از هوسراني و سوء استفاده نيز گرفته شود.

پاسخ : اهتمام شما به مسائل ارزشي و توجه به معيارهاي انتخاب همسر قابل تقدير و ستايش است و اميدواريم با دقت و تيزبيني كه داريد بتوانيد همسر مناسب و هم شأن و كفو خودتان انتخاب كنيد و با آغاز زندگي مشترك مسير كمال و تعالي را بيش از پيش طي نماييد. همانطور كه مي دانيد ازدواج يك حادثه بسيار مهم و از ابعاد گوناگون بر زندگي انسان تأثير مي گذارد از اينرو يك انتخاب صحيح و سنجيده مي تواند سرنوشت ساز باشد و در مقابل احساسي عمل كردن و عدم توجه به ابعاد مسأله خسارتهاي جبران ناپذيري را در پي خواهد داشت. در مسأله ازدواج در عين حال كه بايد از وسواس در انتخاب اجتناب كرد و خيلي سختگيري ننمود توجه به يك مسأله فوق العاده مهم است و آن كفويت است يعني دو نفر كه مي خواهند با هم ازدواج كنند بايد همتاي همديگر باشند و اين كفويت و همتايي جنبه هاي زيادي دارد كه مهمترين آنها ايمان و باورهاي ديني است بعد از مسأله ايمان ويژگي هاي شخصيتي و خانوادگي از نظر علمي، فرهنگي، اقتصادي، اجتماعي، سني و قيافهء ظاهريست. و از اين ميان خانواده بسيار مهم است چه اينكه ازدواج پيوند دو نفر فقط با يكديگر نيست بلكه پيوند دو خانواده است و هر چه اين دو خانواده همخواني بيشتري با هم داشته باشند شرايط قبل و بعد از ازدواج و حتي آينده بهتر خواهد بود طبعا زمينه براي رشد و تعالي و رسيدن به آرامش كه از مهمترين اهداف ازدواج است بهتر حاصل خواهد گرديد. بنظر مي آيد در مورد دو مورد اخيري كه تا حدودي ازدواج با آنها را مناسب مي بينيد براي اطمينان بيشتر و بدور از احساسات و رفتارهاي به ظاهر عاطفي و خوب استادتان كه تا حدودي شما را تحت تأثير قرار داده است در يك جو آرام در مورد هر دو نفر از نظر خانوادگي، اعتقادي، فرهنگي، اقتصادي و همچنين شرايط سني و ويژگي هاي اخلاقي، سلامت جسماني و رواني آنها تحقيق كنيد به اين صورت كه در اين زمينه با افراد مجرب و دلسوز ترجيحا با اعضا خانواده مشورت كنيد و تحقيقات را شروع كنيد و در مورد ويژگي هايي كه به آنها اشاره شد و خودتان مد نظر داريد نمره بدهيد در مجموع امتياز هر كدام بيشتر شد با توكل به خداوند متعال همان مورد را انتخاب كنيد. ناگفته نماند كه دو مورد كه به آنها اشاره كرديد يك مورد از شما خواستگاري كرده ولي مورد ديگر در هاله اي از ابهام است و معلوم نيست به چه قصدي شما را مورد لطف خود قرار مي دهد آيا قصد ازدواج واقعا دارد يا نه؟! لذا به اين مسأله نيز توجه داشته باشيد. البته شما مي توانيد از طريق واسطه اي كه مقتضاي سني مناسب دارد و با استاد روابط نزديكي دارد خبر خواستگاري فرد دوم را به اطلاع او برسانيد. و يا از طريق مشورت با استاد كه خواستگاري براي شما آمده، نظر او را جويا شويد، كه اگر تمايل به ازدواج با شما را دارد، اقدام كند. البته اين كار را با مناعت نفس و به عنوان يك وظيفه انجام دهيد. تا توهم مسائل ديگر پيش نيايد.

پاسخ : همانطور كه مي دانيد ازدواج مسأله بسيار مهمي است و بايد همه جوانب آنرا در نظر گرفت و سپس اقدام نمود واينكه شما با صراحت مسأله خود را مطرح كرده ايد نشانه صداقت شماست. اميدواريم كه همين صداقت و صفا باعث استحكام باورهاي ديني شما نيز بشود و شما اين صداقت و صفا در مسير صحيح و در راه رشد و تعالي و كمال بكار گيريد و از آن بهره مند شويد ما نيز با صراحت با شما سخن مي گوييم در ازدواج كفويت بين دختر و پسر از مهمترين مسائل است. كفويت يعني اينكه دختر و پسر و همچنين خانواده هاي آنها از حيث ايمان و اعتقاد و مسائل فرهنگي، اجتماعي به هم نزديك باشند البته عوامل ديگري نيز مانند وضعيت اقتصادي، تحصيلي، سني و قيافه ظاهري نيز نقش دارد ولي مهمتر همان باورها و اعتقادات مشترك و پايبندي به اعتقادات است زيرا اعتقادات و ايمان انسان در همه مراحل زندگي و در همه ابعاد آن تأثيرگذار است و هر چه دختر و پسر و خانواده آنها در اين زمينه با هم بيشتر تفاهم داشته باشند زمينه داشتن يك زندگي سالم، دوست داشتني و لذت بخش بيشتر فراهم مي شود اما اگر با يكديگر تضاد داشته باشند و فقط انگيزه هاي جنسي و شهواني و قيافه ظاهري باعث ازدواج آنها شده باشد در آينده زندگي مشترك آنها با مشكل مواجه خواهد شد زيرا هر كاري كه مي خواهند انجام دهند يا هر تصميمي كه مي خواهند بگيرند بدليل تضاد در باورها و اعتقادات به نقطه مشتركي نمي رسند و با يكديگر اصطكاك پيدا مي كنند و بتدريج بين آنها كشمكش، درگيري، سردي و عدم علاقه بوجود مي آيد، در تربيت فرزند، در رفتن به ميهماني و ايجاد ارتباط با خانواده هاي ديگر بدليل اختلاف نظر شديد با مشكل مواجه مي شوند. ناگفته نماند در ازدواج مهمترين عامل تعيين كننده «محبت» و پذيرش همديگر است. به ويژه اينكه اعتقادات مذهبي اهرم مثبت و كارسازي براي حفظ پاكي بنيان خانواده و پايبندي به زندگي زناشويي است. اما در هر صورت توصيه ما اين است كه قبل از ازدواج هر دو تصميم بگيريد مقداري از انتظارات خود را كم كنيد و توافقات اوليه درباره زندگي آينده بوجود آوريد.

پاسخ : تلاش براى شناختن و يافتن امام معصوم واجب و لازم است؛ چنان كه رسول اكرم(ص) فرمودند: «من مات و هو لايعرف امامه، مات ميتةً جاهليه». V}( ميزان‏الحكمه، ج 1، ص 171، ح 840.){V ويژگى‏هاى اين شناخت آن است كه: اولاً، از منابع معتبر و موثق و مستند اخذ شود. ثانياً، گستره‏اش شامل آموزه‏هاى اعتقادى، اخلاقى و عبادى گردد. ثالثاً، از آن‏جا كه امام الگوى عملى براى انسان‏ها است، به ابعاد فكرى، عملى و روحى امام نيز ناظر باشد. اما اين شناخت از سه راه - كه مكمل يكديگر مى‏باشند - حاصل مى‏شود: يكم. مطالعه تاريخ زندگانى آنان؛ مطالعه سرگذشت و سيره آنان؛ خصوصاً در باب فضايل، مناقب و خصوصيات آنان - از قبيل: شجاعت، مردانگى، ايثار، تواضع، صبر، فرزانگى و... - انسان را متوجه مقام والاى آن بزرگواران مى‏كند و جذبه و كشش خاصى نسبت به آن فرزانگان در روح انسان، حاكم مى‏شود. دوم. مطالعه و تفكّر در سخنان ايشان؛ اسلام تفكر را موجب بصيرت ( الحياة، ج 1، ص 8، ح‏3)، دعوت كننده به عمل نيك ( همان، ح 9)، پديد آورنده نور ( همان، ص 49، ح 18)، نشانه حيات و زنده بودن قلب بصير مى‏داند( همان، ص 48، ح 5). مطالعه و تفكّر در آثار فكرى امامان، هر چند كار مشكلى به نظر مى‏رسد؛ ولى بسيار سودمند است. اين امر علاوه بر آن كه باعث شناخت شخصيت آن بزرگواران و ايجاد محبت آنان در دل مى‏شود؛ سرمايه بزرگى براى روح بشر به شمار مى‏رود. همان طور كه فراگيرى فصول يك كتاب، بايد با تحقيق و دقت كامل و رجوع به استاد و... قرين باشد؛ مطالعه و انديشه و تفكر در آثار ائمه(ع) نيز، بايد با استفاده از استادان فن و مراجعه به كتاب‏هايى كه در شرح سخنان آنان به رشته تحرير درآمده، همراه باشد. سوم. شناخت خدا: اگر ما خداوند و صفات و اسماى او را به طور حقيقى بشناسيم، مى‏توانيم انسان‏هاى كامل راستين (امامان) را نيز بشناسيم؛ زيرا آنان آينه تمام‏نماى صفات جمال و جلال حضرت حق‏اند و در تسميه به اسماى الهى، از تمامى موجودات عالم امكان برترند. بر اين اساس، با شناخت خدا و صفات او، مى‏توانيم به اوصاف و ويژگى‏هاى امامان نيز واقف گرديم. شايد دعايى كه سفارش شده در زمان غيبت بعد از نماز زياد خوانده شود، ناظر به همين حقيقت باشد: «اللهم عرفنى نفسك فانك ان لم تعرفنى نفسك لم اعرف رسولك اللهم عرفنى رسولك فانك ان لم تعرفنى رسولك لم اعرف حجتك اللهم عرفنى حجتك فانك ان لم تعرفنى حجتك ضللت عن دينى؛ خداوندا! خود را به من بشناسان كه اگر خود را به من نشناسانى پيغمبر را نمى‏شناسم؛ خدايا! پيغمبرت را به من بشناسان كه اگر به پيامبر معرفت پيدا نكنم، نمى‏توانم امامم را بشناسم؛ خدايا! حجت و امامت را به من بشناسان كه اگر امام را نشناسم، در دين خود گمراهم» V}( مفاتيح‏الجنان، دعا در غيبت امام زمان(عج«.{V P} اى مشير ما تو اندر خير و شر{E}از اشارت‏هاست دلمان بى‏خبر{P P}اى «يرانا لانراه» روز و شب‏{E}چشم بند ما شده ديد سبب‏{P P}چشم من از چشم‏ها بگزيده شد{E}تا كه در شب آفتابم ديده شد{P P} لطف معروف تو بود آن اى بهى‏{E}پس كمال البر فى اتمامه‏{P P}يارب! «اتمم نور نافى الساهرة{E}واشجنا من مفضحات قاهرة»{P P}يار شب را روز مهجورى مده‏{E}جان قربت ديده را دورى مده‏{P P}بعد تو مرگ است با درد و نكال‏{E}خاصه بعدى كه بود بعد الوصال‏{P P}آن كه ديده‏ستت مكن ناديده‏اش‏{E}آب زن بر سبزه باليده‏اش{P ( مثنوى، دفتر 6، ابيات 2888 - 2898) بر اساس برخى از ادله مى‏توان ادعا نمود كه علاقه و عشق نسبت به اهل بيت عصمت(ع) در ميان همه شيعيان شبيه امور فطرى وجود دارد ولى آنچه لازم است پاس داشتن از اين گوهر گران بها و رشد و بالندگى بخشيدن به آن است. براى رسيدن به اين هدف چند امر ضرورى است: 1- آشنايى هر چه بيشتر با آنها و مقامات معنوى و راه و روش آنان در زندگى فردى و اجتماعى، 2- تلاش پيوسته و مداوم نسبت به پيمودن راه آنان و پيروى از خطى كه براى بشريت ترسيم كرده‏اند و عمل به دستوراتشان، 3- همواره به ياد آنان بودن و در صورت امكان به زيارت آنان رفتن يا از دور زيارت نمودن و نام و ذكرشان را در دل، زبان، خانه و جامعه زنده نگه‏داشتن. البته گناهان در دور ساختن انسان از قرب به آنان بسيار موثر است ولى با توبه و توسل مى‏توان آن را جبران كرد؟

پاسخ : اولآ هر چند شدت و ضعف غرايز در بر انگيختن انجام برخي افعال و ترك برخي ديگر دخيل اند و بعضآ كاري هم به دنبال آن صورت مي يابد اما اين مطلب بدين معني نيست كه آدمي مسلوب الاختيار باشد . آيا ادمي نميتواند يك غريزه طبيعي آنگيخته را مهار كند؟ آيا تجربه مي گويد هر شخصي كه غرايزش به دليل عوامل طبيعي شديدتر بود همواره و صددرصد و بدون استثناء به سمت گمراهي خواهد رفت؟ بطوري كه جاي انتخابي براي او باقي نمي ماند؟ قطعا تجربه چنين نمي گويد. همه اين عوامل به فرض قطعيت در تأثير، به عنوان «جزء العله» پذيرفتني است اما در نهايت انسان نيز مي تواند اعمال اختيار كند و بر خلاف اقتضاي همه ي اين عوامل، رفتار ديگري در پيش گيرد. در مورد رفتار انسان نمي توان بر اساس غرايز پيش بيني قطعي كرد، تنها مي توان آمار گرفت كه مثلا اكثر انسان ها در برابر فلان غريزه چه واكنشي دارند. اما آيا اگر انساني تربيت ديني يافت يا اراده ي مسلط بر نفس يافت در دائره اين تجربه مورد محاسبه واقع مي گردد؟ ما خود مي توانيم تجربه كنيم كه گاه به رغم خواستن بسيار، از انجام كاري، خويشتن داراي نماييم. در مورد حضرت يوسف(ع) تمام اسباب طبيعي و حتي فيزيكي و محيط و سن، مقتضي انجام خواسته گناه آلود زليخا بود ولي حضرت يوسف در مقابل آن ايستادگي كرد. پس نمي توان به حكم غرايز شديد جبر طبيعي قائل شد و انسان را در برابر افعال خويش مجبور دانست نه مختار. V}(نگا: معارف قرآن، استاد مصباح يزدي، ج 1_ 3، ص 389_391){V ثانيا، عدالت خداوند به معناي يكسان برخورد كردن نمي باشد بلكه عدالت آن است كه حق هر كسي را به اندازه قابليت وي به او دادن V}(عدل الهي، مرتضي مطهري، ص 63){V بدون شك كسي كه غرايز و كششهاي طبيعي او به انجام اعمال خلاف بيش تر بوده و در عين حال با اراده اي قوي به آنها پشت پا زده است قرب و منزلت بيشتري دارد تا فردي كه در اين امر ضعيف تر بوده است. گاهي اوقات خداوند متعال در برابر ايستادگي در مقابل گناه فراهم آمده و مقتضيات موجوده پاداشي به انسان مي دهد كه كمتر كسي از آن بهره مند است. داستان رجبعلي خياط يكي از زاهدان برجسته دوران معاصر را حتما شنيده ايد، اين فرد در عنفوان جواني و در عين فراهم بودن انجام گناه بزرگ با اراده خويش از آن چشم پوشيد و خداوند چشم برزخي و باطن بين به او عطا نمود. در طول تاريخ بشري از اين گونه افراد بسيار بوده اند. بنابراين خداوند با قابليت ها و زمينه هاي پاداش و كيفر مي دهد و اين به معناي يكسان برخورد كردن نمي باشد.