تبیان، دستیار زندگی

پاسخ : نوجوان خواه ناخواه با مسائل جنسي آشنا مي شود، چه از طريق كتاب هاي درسي و چه از طريق گفتگو با دوستان، بنابراين نمي توان آن ها را از اين مسائل دور نگه داشت. آن چه مهم است، راهنمايي اوليا و مربيان از راه ارائه اطلاعات درست و جامع دربارة تحولات دورة بلوغ است.هر گونه سهل انگاري مي تواند نوجوانان را به اطلاعات ناقص و نادرست گرايش داده و در نهايت آنان را با مشكلات جسمي و رواني روبرو سازد. عواملي كه در تحريك نشدن نوجوانان مؤثر است، عبارتند از:1ـ ايجاد روابط گرم و محكم با فرزند.2ـ حفاظت امور زناشويي: والدين محل خواب خود را از محل خواب فرزندان جدا كنند. بستر خواب فرزندان نوجوان خود را نيز جدا نمايند و از عوامل تحريك زا مانند لباس تنگ پوشيدن و يا آرايش غليظ و گفتگوهاي تحريك كننده پرهيز نمايند. بستر خواب نوجوان نبايد خيلي نرم و گرم باشد. نوجوانان را بايد عادت داد تا شب ها زماني به رختخواب بروند كه كاملاً خسته و آمادة خواب هستند و هر بامداد به محض بيدار شدن از بستر برخيزند و در بستر نمانند.3ـ پر كردن اوقات فراغت: يكي از راه هاي كنترل غريزة جنسي نوجوانان، به كار گرفتن دست ها، انديشه ها و توانايي هاي آنان و پر كردن اوقات فراغت است. والدين فرزندان خود را به روي آوردن به امور هنري مانند خياطي، گلدوزي، كارهاي دستي، سرگرمي هاي مثبت و غيره تشويق نمايند.4ـ مراقبت و كنترل: از آن جا كه نفوذ پذيري نوجوانان از دوستان و همسالان بيش از ساير گروه ها است، والدين بايد در زمينة دوستي ها، معيارهاي انتخاب دوست خوب و خطرات ناشي از معاشرت هاي آلوده و ناباب، با نوجوانان به گفتگو بنشينند و ذهن آنان را به شيوة مناسبي متوجه سازند. نيز ارتباطات و آمد و شد فرزندانشان را زير نظر داشته باشند و در اين باره غفلت و تسامح نكنند.چگونگي آموزش و ياد دادن مطالب كتاب هاي درسي برعهده معلمان است و والدين در اين موارد چندان نقشي ندارند. در اين موارد مراقبت معلم و چگونگي ياد دادن آن ها مهم است، اما والدين بايد زمينة صميمي و راحتي درون خانواده ايجاد كنند تا فرزندان بتوانند مطالب و مسائلي را كه با آن ها روبرو مي شوند و يا به جهت حس كنجكاوي كه دارند، پرسش هايي را كه در ذهن آن ها شكل مي گيرد، با والدين و افراد نزديك خانواده طرح كنند و جواب قانع كننده دريافت نمايند. در اين موارد بايد از حساسيت بي جا و ممنوعيت مطلق از يادگيري و ارضاي حس كنجكاوي جلوگيري شود.

پاسخ : مقدار پوشش پدر و مادر و كيفيت آن نزد فرزندان، بستگي به سنّ فرزند دارد. مسلماً مقدار پوشش مادر نزد پسر جوان بايد بسيار متفاوت از زماني باشد كه فرزند سه ساله بوده است، يا پوشش پدر نزد دختر جوانش بايد متفاوت از وقتي باشد كه دختر كودك بوده است. بنابراين پوشش پدر و مادر نزد فرزندان بايد اوّلاً: تحريك كننده نباشد.دوم: سبك و مستهجن نباشد.سم: بدآموزي نداشته باشد.اگر مادر با لباس بدن نما نزد پسر جوان خود رفت و آمد كند، تأثير منفي خواهد داشت، گرچه نگاه به بدن پدر و مادر اشكالي ندارد و آنان محرم هستند، ولي بايد طوري باشد كه باعث تهييج شهوت فرزندان نشود. نپوشاندن برخي از اعضاي بدن مانند سر و گردن و دست ها و مقداري از پاها اشكالي ندارد.

پاسخ : گرايش كودك به پذيرش ارزش ها و يا دستورهاي ديني تنها در ساية احساس شخصيت و ارزشمندي خويش تحقق مي يابد. بنابراين كودكان نقش تعيين كننده اي دارند و والدين و معلمان در موقعيت هاي مناسب تنها زمينه ساز و هدايتگرند. متأسفانه گاهي اوقات والدين و مربيان مي كوشند مسائل ديني را در فرصتي كوتاه از طريق گفتاري مستقيم و با پند و اندرز و تذكرات مكرر، به كودكان منتقل و يا تحميل كنند، در حالي كه كودكان خود بايد ارزش ها را دارا شوند، دلايل آن را بپذيرند و با ميل آن را در صحنة عمل به كار گيرند، نه اين كه قواعد را به آن ها ديكته كرده و به اجبار بقبولانيم. امام علي(ع) مي فرمايد: "فإنّ القلب إذا اكره عمي؛ اگر دل به كاري مجبور گردد، كور مي شود".(1) از اين رو چه بسا فرزندان در خانه پدر و مادر كه سلطه و اقتدار را ملاحظه مي كنند، نماز مي خوانند، ولي با تغيير موقعيت، آن را ترك مي كنند، چون ارزش هاي ديني براي آنان دروني نشده است. والدين بايد در تعامل گروهي با احترام دو سويه، به تبادل اطلاعات و احساسات بپردازند و فضاي دوستي را فراهم نموده و به آن ها فرصت و اجازه بحث و استدلال و سؤال كردن دهند. هيچ ارزش و اعتقاد و اصولي را قبل از آن كه زمينة لازم عاطفي و رواني آن براي كودك فراهم آيد و يا خود به آن متمايل شده باشند، نبايد به وي تحميل كرد.(2)امام خميني(ره) با اينكه نسبت به انجام تكاليف شرعي فرزندانش بسيار مقيد بودند، اما از ايجاد تلخي در جان كودك پرهيز داشتند. يكي از فرزندان امام مي گويد: "زماني همسري از روي عادت خانوادگي، صبح ها دخترم را از خواب شيرين بيدار مي كردند كه نماز بخواند. امام كه در جريان قرار گرفتند، پيغام فرستادند كه شيريني اسلام را به مذاق بچه تلخ نكن و چقدر اين حرف به جا بود و تأثير عميقي بر روحية دخترم گذاشت، به طوري كه بعد از آن خودش سفارش مي كرد كه براي نماز صبح حتماً بيدارش كنيم".(3) يكي ديگر از فرزندان مي گويد: "يك بار از آقا سؤال كردم كه: آيا اجازه دارم فرزندم را براي نماز صبح بيدار كنم، فرمودند: خواب را بر بچه تلخ نكن".(4)روش الگويينكتة ديگر استفاده از روش الگويي است. فرزندان بيش از آن كه به گفتار والدين بينديشند، به عملشان مي نگرند. پدر و مادر اگر به نماز اوّل وقت با رعايت آداب آن توجه نمايند، عملاً انجام تكاليف مذهبي را به فرزندان آموزش داده اند. اين روش به مراتب از آموزش زباني مؤثرتر است. امام صادق(ع) مي فرمايد: ‌"با غير زبانتان (عملتان) مردم را به نيكي ها دعوت كنيد". (5)تشويقنكتة آخر: استفاده از تشويق و ارزش گذاري است. البته تشويق به عنوان كمك انگيزه مطرح است، نه اصل انگيزه، يعني بايد فرزند بفهمد كه عملش مورد توجه والدين است، ولي وابسته به تشويق نگردد كه اگر تشويقي نبود، عمل ترك شود. بديهي است كه كودك هرچه بزرگ تر مي شود، احساس نياز او به تشويق كم تر مي شود، ولي در اوايل لازم است اگر فرزند پسر است، براي او سجاده و تسبيح و كالاي مورد علاقه او را تهيه كرد اما اگر دختر است، چادر نماز با سجاد و غيره به عنوان جايزه تهيه گردد. در اين جهت مي توان از مربيان مدرسه كمك گرفت. پي نوشت ها: 1. نهج البلاغه، قصار 184، فيض الاسلام.2. رضا فرهاديان، آن چه دربارة كودكان و نوجوانان بايد بدانيم، ص 93 ـ 87، با تلخيص.3. مجموعه مقالات، كنگرة بررسي انديشه و آثار تربيتي حضرت امام خميني، ص 391.4. همان.5. بحارالانوار، ج 67، ص 303.

پاسخ : براي زندگي پربار در سايه خانواده و داشتن فرزندان شايسته، اولياي ديني و دانشمندان اسلامي رهنمودهايي داده اند كه شامل مرحلة انتخاب همسر، شب زفاف، اوقات همبستر شدن و دوران بارداري مي شود. رسول خدا(ص) فرمود: "براي نطفه هاي خود محل مناسب انتخاب كنيد و از اشخاص هم شأن خود (از نظر ايمان) زن بگيرد و به آن ها زن بدهيد".(1)امام صادق(ع) فرمود: "داماد در شب زفاف، موي جلوي سر عروس را رو به قبله گرفته و بگويد: "اللّهم بأمانتك أحذتُها و بكلماتك استحللتُها فإن قضيت لي منها ولداً فاجعله مباركاً تقيآ من شيعة آل محمد و لا تجعل للشيطان فيه شركاً و لا نصيباً؛ خدايا، اين زن را به وسيلة كلمه هاي تو (عقد ازدواج) به خود حلال كرده ام. اگر مقدّر كرده اي كه از اين خانم برايم بچه بياوري، او را مبارك و با تقوا و از شيعيان آل محمد(ص) قرار ده، و شيطان را در او شريك و صاحب نصيب مفرما".(2)حضرت باقر(ع) فرمود: "به هنگام همبستر شدن بگويد (اگر فرزند مي خواهد): "اللّهم ارزقني ولداً واجْعله تقياً زكيّاً ليس في خلقه زيادةً و لا نقصان واجعل عاقبته إلي خير؛ خدايا، فرزندي عنايت كن و او را پاكيزه و با تقوا و عاقبت به خير قرار ده و خلقتش را صحيح و سالم و بدون عيبت و نقص كن".(3)امير مؤمنان(ع) فرمود: "قبل از هم خوابي بسم الله بگوييد".(4)مستحب است كه با وضو همبستر شوند، خصوصاً در دوران بارداري.(5)توصيه شده كه مادر در ماه اوّل بارداري روزهاي پنج شنبه و جمعه سورة "يس" و "صافات" بخواند و به شكم بدمد.(6) براي ماه هاي ديگر نيز توصيه هاي شده است مي توانيد به كتاب ريحانة بهشتي يا فرزند صالح نوشتة سيما ميخبر مراجعه فرماييد.پي نوشت ها:1 ـ 4. علامه مجلسي، حليه المتقين، ص 134 تا 135.5. امام خميني، تحرير الوسيله، ج 2، ص 239.6. سيما ميخبر، ريحانه بهشتي، ص 59.

پاسخ : دختر بر پدر و محارم ديگر محرم است. اگر غير از عورتين، ساير بدن او نزد پدر يا پدر بزرگ يا عمو و دايي پوشيده نباشد (در صورتي كه باعث فساد و تهييج شهوت محارم نشود) اشكالي ندارد، ولي بايد احتياط كند و بيش از مقدار معمول و متعارف پيدا نباشد.در توضيح المسائل مراجع آمده است: مرد و زني كه با يكديگر محرمند، اگر قصد لذّت نداشته باشند، مي توانند غير از عورت به تمامي بدن يكديگر نگاه كنند.(1) برخي از مراجع فرموده اند: احتياطاً به بين ناف و زانوها نگاه نشود. برخي از مراجع گفته اند: احتياط واجب آن استكه به مقدار بيشتر از حد متعارف نگاه نشود. (2)در فتواي مراجع غالباً مسئلة نگاه مطرح شده است. از اين مسائل متوجه مي شويم كه پوشش دختر و ديگر زنان در مقابل محارم بايد چگونه باشد.در هر حال بهتر است كه غير از مو و مقداري از دست كه به طور معمول در مقابل محارم درجة اوّل باز است، بخش هاي ديگر بدن پوشانده شود. در ضمن در مقابل محارم ديگر مانند عمو و دايي سعي شود كه حد متعارف و معمول ميان مردم همان مناطق رعايت شود. پي نوشت ها: 1. توضيح المسائل مراجع، ج 2، مسئلة 2437 و ذيل آن.

پاسخ : سوره "قلم" تنها سوره‏اى است كه با حرف مقطع "ن" آغاز شده است. حروف مقطعه قرآن هميشه جزء اسرار قرآن محسوب مى‏شده و مفسران براى آن تفسيرهاى متعددى ذكر كرده‏اند. يكى از تفسيرها اين است:حروف اشاره به اين است كه قرآن كريم با عظمت و اهميتى كه تمام سخنوران عرب و غير عرب را شگفت زده ساخته، و دانشمندان را از نبرد با آن ناتوان نموده، از نمونه همين حروفى است كه در اختيار همگان قرار دارد. در عين اين كه قرآن حروف (الف، با و...) و كلمات معمولى تركيب يافته، به قدرى كلمات آن موزون است و معانى بزرگ در بردارد كه در اعماق دل و جان انسان نفوذ مى‏كند، روح را پر از اعجاب و تحسين مى‏سازد. فصاحت و بلاغت قرآن به اندازه‏اى است كه از قدرت بشر خارج است. قرآن همه انسان‏ها را دعوت كرده همانند آن يا لااقل يك سوره مثل آن را بياورند، اما تاكنون هيچ بشرى به اين خواسته و "تحدى" قرآن پاسخ مثبت نتوانسته بدهد، و اين نشان مى‏دهد قرآن زاييده فكر بشر نيست درست همان طور كه خداوند بزرگ از خاك، موجوداتى همچون انسان (با آن ساختمان شگفت‏انگيز، و انواع پرندگان زيبا، و جانداران متنوع و گياهان و گل‏هاى رنگارنگ) مى‏آفريند، و ما از خاك كاسه و كوزه و مانند آن مى‏سازيم، همچنين خداوند از حروف الفبا و كلمات معمولى، مطالب و معانى بلند ساخته، آنها را در قالب الفاظ زيبا و كلمات موزون ريخته و اسلوب خاصى در آن به كار برده كه همه انگشت حيرت به دندان گرفته‏اند.(1) با به كار بردن حروف مقطعه در ابتداى بعضى سوره‏ها خواسته به انسان بگويد كه از همين حروف معمولى، قرآن اعجازآميز بوجود آمده است. "والقلم و ما يسطرون" يعنى سوگند به قلم و آن چه را با قلم مى‏نويسند. در اين آيه منظور از "القلم" قلمي است كه انسان با آن مى‏نويسد و منظور از "ما يسطرون" مطالبى است كه به وسيله قلم نوشته مى‏شود.(2) خداوند در اين آيه به قلم و مكتوبات آن سوگند ياد كرده است. چه سوگند عجيبى! به آن چه در اين جا سوگند ياد شده، ظاهراً موضوع كوچكى است: يك قطعه نى، و يا چيزى شبيه به آن، و كمى ماده سياه رنگ و سپس سطورى كه بر صفحه ناچيز رقم زده مى‏شود. اما در واقع اين همان چيزى است كه سرچشمه پيدايش تمام تمدن‏هاى انسانى، و پيشرفت و تكامل علوم، و بيدارى انديشه‏ها و افكار و شكل گرفتن مذهب‏ها، و سرچشمه هدايت و آگاهى بشر است تا آن جا كه دوران زندگى بشر را به دو دوران تقسيم مى‏كند. دوران تاريخ و دوران قبل از تاريخ. دوران تاريخ بشر از زمانى شروع مى‏شود كه خط اختراع شد و انسان توانست ماجراى زندگى خود را بر صفحات نقش كند و يا به تعبير ديگر: دورانى است كه انسان دست به قلم گرديد و از او ما يسطرون؛ نوشته‏ها به يادگار ماند.خدا در نخستين آياتى كه بر قلب مبارك پيامبر اسلام (ص) نازل فرمود، به مقام والاى قلم اشاره كرد و فرمود: "اقرأ و ربك الاكرم، الذى علَّم بالقلم؛(3) بخوان به نام پروردگار بزرگت. همو كه انسان را به وسيله قلم آموزش داد.": پى‏نوشت‏ها . تفسير نمونه، ج 1، ص 61 - 1. همان، ج 24، ص 368؛ تفسيرالميزان، ذيل تفسير سوره "القلم . علق (96) آيه 493 - 3

پاسخ : اگر مراد اين است كه "كتاب" در قرآن كريم به چه معنايى آمده، پاسخ اين است كه لفظ "كتاب" در قرآن در موارد و مصاديق متعدد استعمال شده است، از جمله به قرآن كتاب اطلاق شده و نيز به كل عالم آفرينش "كتاب" گفته شده است. قرآن مى‏فرمايد: "إنّا أنزلنا إليك الكتب بالحق لتحكم بين الناس؛ اى پيامبر، ما به سوى تو كتاب حق "قرآن فرستاديم تا به آن چه خدا به وحى خود بر تو پديد آورد، ميان مردم حكم كنى"(1)و مى‏فرمايد: "هر جنبنده در زمين و هر پرنده‏اى كه به دو بال در هوا پرواز مى‏كند، همگى طايفه‏اى مانند شما نوع بشر هستند. ما در كتاب (آفرينش) بيان هيچ چيز را فروگذار نكرديم"(2)در قران "كتاب" به معناى مطلق كتاب آسمانى(3)، تورات(4)، كتاب خاص هر پيامبر(5)، عهد و پيمان(6)، امر واجب الهى(7)، لوح محفوظ(8)، و به معناى نامه اعمال(9) آمده است.: پى‏نوشت‏ها 1 - نساء (4) آيه (105). انعام (6)، آيه 38. 2 - . بقره (2)، آيه 53. 3 - . همان، آيه 87. 4 - . مريم (19)، آيه 12. 5 - . بقره، آيه 235. 6 - . نساء، آيه 24. 7 - مؤمنون (23)، آيه 62. . كهف (18)، آيه 49. 9 -

پاسخ : در جهان پس از مرگ، توليد مثل وجود ندارد، ولى ازدواج وجود دارد. همسران بهشتى يكى از نعمت‏هاى مسرت بخش زندگى بهشتى اند. البته آنچه در تعبير آيات و روايات است، كلمه "ازدواج" است، به معناى داشتن زوج، نه اين كه لزوماً ازدواجى كه در دنيا صورت مى‏گيرد، در آن جا تحقق پذيرد. ازدواج به معناى دو موجودى كه كاملاً در رتبه هم هستند، با هم زندگى مى‏كنند و از بودن با هم لذت مى‏برند. قرآن مى‏فرمايد: "پرهيزكاران در باغ‏هاى بهشت و نعمتند. آنان به نعمتى كه خدا نصيب شان فرموده، دل شادند، و خدا از عذاب دوزخ محفوظ شان داشته است. و خطاب شود كه: بخوريد و بياشاميد. شما را گوارا باد پاداش اعمال نيكى كه انجام داديد، در حالى كه تكيه دهنده هستيد بر تخت‏هاى صف كشيده و ما به آن‏ها حورالعين تزويج كرديم"(1) و مى‏فرمايد: "مژده ده مؤمنان را به بهشت و اين كه براى آنان در بهشت همسران پاك است"(2) پى‏نوشت‏ها : . بقره(2)، آيه 25. 1 - . طور (52) آيه 20-17. 2 -

پاسخ : در پاسخ به قسمت اول سؤال كه از ازلي بودن خداوند سؤال كرده ايد در پاسخ مي توان گفت: خدا وجودي ازلي، ابدي، نامحدود، غير متناهي و برتر از زمان و مكان است و لذا مسئلة زماني در مورد ذات حق مطرح نمي شود و رمزش اين است كه خداوند موجودي بي نياز است و بدون هيچ قيد و شرطي وجود دارد، اگر موجودي معلول و نيازمند به موجود ديگري باشد وجودش تابع آن خواهد بود و با مفقود بودن علتش به وجود نخواهد آمد.معدوم بودن موجودي در برهه اي از زمان نشانه نيازمندي و ممكن الوجود بودن آن است چون خداوند واجب الوجود است و نيازمند موجودي نيست هميشه خواهد بود، بدين ترتيب دو صفت براي خدا ثابت مي شود: يكي ازلي بودن يعني در گذشته سابقه عدم نداشته و ديگر ابدي بودن يعني در آينده هيچ گاه معدوم نخواهد شد يعني از ازل بوده و خواهد بود. قرآن مجيد مي فرمايد: "هو الاول و الآخر؛(1) او اول و آخر است".امير مؤمنان(ع) فرمود: "براي اول بودن خداوند آغازي نيست و براي ازليت او پاياني نخواهد بود".(2) چون هستي اش از درون ذات او است نه از بيرون يعني واجب الوجود است نه اين كه پايان گيرد يا آغازي داشته باشد بنابراين از ازل بوده و تا ابد خواهد بود. به تعبير ديگر ازلي بودن به معناي اين است كه خداوند متعال از هر چه كه از حيث زمان تصور كنيم بوده و نمي شود زماني را فرض كرد كه نبوده و بعد هستي پيدا كرده است، دليل ازلي بودن خدا عقل است، عقل مي گويد: اگر خدا ازلي نباشد (يعني نبوده و سپس بود شده است) پس بايد حادث و معلول باشد و هر چه حادث و معلول است محتاج علت و سببي است و اين عيب و نقص بر خدا محسوب مي شود ولي خدا محتاج نيست و غني بالذات و صمد و بي نياز است، بنابراين عقل گزارش مي دهد كه خدا مسبوق به عدم نبوده بلكه از اول بوده است.تمام كساني كه به وجود خدا معتقدند او را ازلي و ابدي مي دانند و اين دو وصف از هم جدا نيست زيرا يك وجود ازلي نمي تواند عمر و زمان محدودي داشته باشد وگرنه ازلي نخواهد بود و هنگامي كه وجود او نامحدود باشد ابدي خواهد بود. تمام دلايلي كه براي اثبات وجود خدا آورده مي شود صريحآً يا به اشاره واجب الوجود بودن خدا را اثبات مي كند و واضح است كه واجب الوجود يعني كسي كه هستي اش از ذات خود او و ازلي و ابدي است و اين موجودات ممكن الوجود اند كه روزگاري نبودند و بعد حادث شدند و پس از مدتي مي ميرند و نابود مي شوند و واجب الوجود هرگز چنين نيست.(3) اما در مورد بخش دوم سؤال شما كه سؤال از وضعيت و پيدايش جهان هستي كرده ايد دو نكته را متذكر مي شويم: 1ـ زمين و كرات آسماني، ميلياردها سال قبل از تولد انسان بر روي زمين به وجود آمده اند. تحولات و دگرگوني هايي در جهان طبيعت رخ داده تا زمينة مساعدي براي خلقت انسان و حيوانات به وجود آمد و پس از تهيه اسباب و لوازم حيات بشر، خداوند انسان را خلق كرده است. طبق آيات قرآن و كشفيات علمي، كرات در گذشته به شكل كنوني نبوده اند و جهان فعلي ميليون ها سال است كه به صورت تكامل تدريجي در حال سپري شدن است.قرآن و علم مي گويد: كرات به صورت دود "گاز" بوده است. "ثم استوي الي السماء و في دخان"(4) وقتي خداوند به خلقت آسمان پرداخت به شكل دود بود". 2ـ پس از ساخته شدن كرات همگي به شكل مجموعه اي بودند و سپس از هم جدا شدند."... انّ السموات والارض كانتارتقاً ففتقناها؛(5) ... آسمان ها و زمين مجموعة به هم پيوسته بود و ما آن ها را از هم جدا ساختيم". از طرفي مي توان گفت طرح سؤالات به اين صورت در مورد كل جهان هستي اشتباه است. زيرا كل جهان به معناي همة اشياي عالم است و همه جهان داراي جا و مكان نيست تا بپرسيم از كجا و يا كي به وجود آمده است، زمان و مكان جزئي از عالم است و معنا ندارد كل جهان از جايي و يا از زماني به وجود آيند زيرا هر زمان و مكاني فرض كنيم باز جزئي از كل جهان است. به عبارت ديگر كي و كجا فرع بر عالم است، اول بايد عالم و جهاني باشد سپس به دنبال مكان و زماني باشيم، زمان از حركت اشياء به وجود مي آيد پس بايد اشيايي باشند تا زماني باشد و مكان نيز مربوط به اشياي جهان هستي است و از اشياء انتزاع مي شود. هم چنان كه سؤال از اين كه پايان جهان چيست و كجا است نيز اشتباه است زيرا محدوديت غير خداوند به معناي آن نيست كه جهان تا يك جا امتداد دارد و از آن جا به بعد جهاني نيست بلكه محدوديت از نظر مراتب و كمالات وجودي است، جهان ماده در اين عرصه، نازل ترين مرتبه وجود را دارا است و پس از آن عوالم ديگري هستند، البته نه در جاي ديگر بلكه محيط به همين جهان، ولي داراي مرتبه اي بالاتر و در مرتبه كمالات افزون ترين نسبت به پايين تر از خود، اما همه آن ها وجود امكاني دارند و به خدا احتياج دارند و تنها او كمال مطلق و هستي محض است.(6)پي نوشت ها: 1. حديد (57) آية 3.2. نهج البلاغه خطبة 163، ترجمه محمد دشتي، ص 306.3. مكارم شيرازي، ناصر، پيام قرآن، ج 4، ص 187.4. فصلت (41) آية 11.5. انبياء (21) آية 32.6. مطهري، مرتضي، مجموعة آثار ج 10، ص 412 به بعد.

پاسخ : لذت بردن از خوردني ها و نوشيدني ها، خود به خود از نظر اخلاقي نه ارزش مثبت دارد و نه ارزش منفي، يعني نه مي توان آن را پسنديده خواند و نه مي توان آن را ناپسند دانست، بلكه امري است مباح. بار مثبت يا منفي داشتن بستگي به عوامل ديگر دارد. از آيات و روايات استفاده مي شود كه دو چيز مي تواند به عمل خوردن و نوشيدن انسان ارزش دهد: 1ـ كسب قدرت و توانايي بر عبادت.2ـ شكرگويي و سپاس گزاري.(1)خوردن غذاي خوشمزه اگر به انگيزه شكر باشد، علاوه بر ارزش مادي آن داراي ارزش مثبت اخلاقي و معنوي نيز خواهد بود. اما اگر صرف لذّت بردن باشد. باز عمل ناپسندي نيست. قرآن مجيد استفاده از خوردني ها را تجويز كرده و از كساني كه استفاده از يك دسته از خوردني ها را بي جا بر خود حرام كرده اند، نكوهش نموده است.(2) البته افراط يا تفريط در خوردن از نظر اسلام ممنوع است، ولي خوردن در حد اعتدال به قصد لذت بردن بار مثبت يا منفي ندارد. هر چند كساني كه مي خواهند به رياضت نفس بپردازند، مانند عرفا و اهل سير وسلوك، به جهت مبارزه با نفس از خوردن آن چه مطابق با نفس و لذت نفساني است، پرهيز مي كنند و در حقيقت آن را يكي از راه هاي كنترل نفس مي دانند، ولي اسلام هرگز اين دستور را به صورت همگاني و عمومي براي مسلمانان صادر نكرده است.پي نوشت ها: 1. محمد تقي مصباح، اخلاق در قرآن، ج 2، ص 231.2. اعراف (7) آية 32.