تبیان، دستیار زندگی

پاسخ : دعا انسان را از عالم تكثر و جزئيات جدا مى كند و به مركز و منبع , متصل واصل مى كند; لذاوقتى انسان در اوج دعا و مناجات قرار گيرد, خوب درك مى كند در سائر اوقات چيزهاى كوچك او را به خودمشغول داشته بود و او را آزار مى داد و چقدر پست و ناچيز بود.دومين اثر دعا اين است كه وقتى انسان چيز را از خدا مى خواهد, احساس عزّت مى كند, بر خلاف درخواست از غير خدا, كه باعث ذلّت مى شود. دعا هم طلب است و هم مطلوب . هم وسيله است و هم غايت .هم مقدمه است و هم نتيجه . اولياى خدا هيچ چيز را به اندازهء دعا خوش نداشتند و همهء خواهش ها و آرزوهاى دل خود را با محبوب واقعى در ميان مى گذاشتند و احساس خستگى و ملال نمى كردند. سومين اثر دعا, اغناى نفس و سير شدن دل از چشمهء زلال ربّ الارباب است . مى دانيم انسان فطرتاً نياز به راز و نياز با معبود دارد و اگرآن را نداشته باشد, احساس گرسنگى و خلاء و كمبود مى كند. ميل خداجويى دعا و التجا به خدا, از اميال عالى انسانى است كه فطرى و طبيعى است . به تعبير ديگر: هر كس از راه دل مى تواند به خدا راه داشته باشد. حتّى شقى ترين افراد در گرفتارى و ابتلا تكانى مى خورد و به خدا پناه مى برد. حال اگر انسان اين ميل را به صورت دعاو مناجات , فعليت ببخشد و عملى سازد, باعث اغناى نفس مى شود.(1)لذت دعا:شهيد مطهرى مى گويد: آنان كه لذّت دعا و انقطاع از خلق به خالق را چشيده اند, هيچ لذّتى را بر آن مقدم نمى دارند. دعا آن وقت به اوج عزّت و عظمت و لذّت مى رسد و صاحب خود را غرق در سعادت مى كند كه لطف خاص الهى مشاهده شود.(2)دنياى نيايش , دنياى لذت و عشق واقعى است . لذت نيايش قابل توصيف نيست و انسان بايد لذّت را باوارد شدن به آن عالم بچشد. چه كسى مى تواند نيايش پيامبر6يا على 7را دل شب توصيف كند؟]مردان خدا پردهء پندار دريدنديعنى همه جا غير خدا هيچ نديدندهر دست كه دادند, از آن دست گرفتندهر نكته كه گفتند, همان نكته شنيدند(3)]موقعيت و زمان دعانمى توان زمان خاصى را براى دعا معيّن كرد, زيرا هميشه درگاه الهى بر بندگانش باز است , اما بعضى ازاوقات از ويژگى خاصى بهره مند است , مثلاً نيمهء شب يا نزديك اذان صبح , زمانى است كه اغلب صالحان , آن را مهم و با ارزش تلقّى كرده اند. تهجّد در شب از مزيّت خاصى برخوردار است . قبل و بعد از نماز, دعا بسيارمناسب است و هنگامى كه انسان حال دارد و كسل نيست و دل , آمادگى راز و نياز دارد, بايد از فرصت استفاده كرد.دعا و مناجاتى از قبيل : دعاى مكارم الاخلاق يا مناجات خمسة عشر يا ابد حمزهء ثمالى و مناجات شعبانيه و مناجات حضرت على 7در مسجد كوفه ـ كه همه در مفاتيح الجنان هست ـ بسيار مناسب و به جا است .(پـاورقى 1.مستفاد از مرتضى مطهرى , بيست گفتار, ص 287(پـاورقى 2.مرتضى مطهرى , بيست گفتار, ص 298 با تلخيص .(پـاورقى 3.با معارف اسلامى آشنا شويم , شمارهء 44 ص 17

پاسخ : شيوهء صحيح مطالعه , مراعات آدابى است كه موجب بهرهء كافى از مطالعه خواهد شد:1 تمركز ذهن ; مهم ترين عامل اين است كه حواسمان پرت نباشد. اگر به موضوع ديگرى غير از آن چه مى خواهيم در ذهن جاى دهيم ـ فكر كنيم , نمى توانيم از مطالعه نتيجهء مطلوب را بگيريم .حفظ تمركز ذهنى , اين است كه وقتى چيزى مى خوانيم , خود را در حال توضيح آن براى فرد ديگرى تصوركنيم .بايد فكر كنيم مى خواهيم مطلب را به فرد ديگرى درس بدهيم .2 اطلاع از كلّيات موضوع ; پيش از ورود به جزئيات متن درسى , كليات آن را متوجه شويم . براى دانستن كليات , لازم است به مقدمه و فهرست و متن كتاب توجه شود. اگر پيش از دانستن كليات , وارد جزئيات شويم ,مقدارى اطلاعات بى مصرف نصيبمان مى شود و اگر اطلاعات زياد باشد, ولى جاى معيّنى در حافظه نداشته باشد, فراموش مى شوند. اگر سعى كنيم كليات را بفهميم , با ذهنيّت بهترى وارد جزئيّات خواهيم شد و خواهيم توانست از آن چه مى خوانيم , نهايت بهره بردارى را بكنيم .3 يادداشت نكات مهم ; بهتر است يادداشت ها به صورت عبارت يا يك لغت و يا به صورت خلاصه نويسى باشد.4 تبديل يادداشت ها به تصوير; يادداشت ها را در ذهن ترسيم كنيم , يعنى در ذهن اطلاعات و تصويرها به صورت سؤال و جواب باشد يا پرسش و پاسخ ها بر روى كاغذ باشد. اين شيوه مؤثرترين راه براى به خاطر سپردن مطالب است .5 پرهيز از تداخل مطالب گوناگون ; با برنامه ريزى در مطالعهء موضوعات مختلف از تداخل مطالب گوناگون جلوگيرى كنيم , مثلاً مى خواهيم فيزيك و شيمى و رياضى و جغرافى بخوانيم ; اگر مقدارى از اين و مقدارى ازآن را درهم و برهم مطالعه كنيم , نتيجهء خوبى نمى گيريم ; اما اگر بر طبق برنامهء صحيح و هر درسى را در موقع مناسب مطالعه كرديم , بازدهى بيش تر خواهد بود.6 استراحت در بين مطالعه ; استراحت در بين مطالعه , از فرسودگى ذهن و استعداد جلوگيرى مى كند.ذهن مانند دستگاهى است كه صبح تا شب روشن است و كار مى كند; مسلّماً خسته مى شود و كارايى اش رااز دست مى دهد; از اين رو در هر ساعت , بايد يك ربع استراحت ذهنى داتش , مثلاً پنج يا ده دقيقه چشمانمان را ببنديم . مى توان براى استراحت , چند دقيقه نرمش كرد يا به هواى آزاد رفت . آب و گل و گياه باعث تمدّداعصاب مى شود و بهره ورى مطالعه و ذهن را بيش تر مى كند.7 ساعات خواب و استراحت و نوع غذا و مكان مطالعه و هم اتاقى و هم درس و استاد و پدر و مادر وخويشان , در مطالعه و تحصيل , آثار مثبت و منفى دارند. توفيق الهى و فراهم شدن زمينه ها را بايد از خداوندمتعال درخواست كرد.

پاسخ : براى حضور قلب , بايد عوامل و مونع آن را شناخت . براى حضور قلب , نماز گزار بايد چند نكته را رعايت كند: 1 آمادگى قبل از نماز; قبل از نماز وضو بگيرد و لباس نظيف و مناسب بپوشد و خود را معظر كند و بداند به زيارت و ملاقات بارى تعالى مى رود. 2 وقت نماز; خود را مقيد كند اوّل وقت كه موجب رضايت و خشنودى پروردگار است به نماز بايستد.3 مكان نمازگذار ; در مرحلهء اوّل بهترين مكان , مسجد است . نماز در مسجد با نماز در خانه , از جهت كيفى بسيار متفاوت است . دستور و سفارش اسلام است كه نماز هايتان را در مسجد بخوانيد. به پيامبر دستور داده شده : اگر مسلمان به مسجد حاضر نشود و هيچ عذرى ندارد, به او سلام نكنيد, زيرا او مسلمان واقعى نيست . ودر روايت آمده است : كسى كه همسايهء مسجد است , ولى در خانهء خودش نماز مى خواند, نمازش كامل نيست .و در مرحلهء دوم , اگر عذرى دارد و نمى تواند به مسجد برود, در اتاقى نماز بخواند كه خلوت است و سر وصدا به گوش نمى رسد.4 سعى كند هنگامى كه شكمش خالى است يا كسل نيست , نماز بخواند.5 فرض كند نمازى كه مى خواهد بخواند, آخرين نماز او است .6 از انجام كارهايى از قبيل دكمه بستن و باز كردن و آستين بالا از پايين زدن و خاراندن بدن هنگام نماز,پرهيز كند.7 به معانى الفاظ و مقصود از حركات نماز توجه كند.موانع حضور قلب است1 خيالات و پراكندگى حواسّ و آشفتگى هاى فكرى , مانع بزرگى بر سر راه حضور قلب است .كسى با ديگرى بحث و مجادلهء علمى يا سياسى يا برخورد تند و دعا كرده , تا مدتى فكرش مشغول است .2 دنيا پرستى و توجه زياد به دنيا. 3 وسوسه در افعال و قرائت .4 پرخورى و پرخوابى و كسالت و خستگى .بديهى است اگر كسى از گناهان دورى كند و دل و نفس خويش را پاك نگه دارد و مراعات آداب و دورى ازموانع نمايد, لياقت حضور به درگاه بارى تعالى را خواهد يافت و نمازش قبول خواهد شد.

پاسخ : طلبه و دانشجوى علوم دينى بايد به چند نكته اهميت فوق العاده بدهد:1 اخلاص در نيت و عمل ; از ابتداى ورود به حوزه بايد با نيّت خالص و براى خدا و تبليغ دين درس بخواند و اهداف ديگرى در سر نداشته باشد در كتاب ـ كه مطالعه آن براى همگان , مخصوصاً طلاّب و دانشجويان لازم است ـ آمده است : علم و دانش را به اين اهداف نياموزيد كه با سفيهان و نابخردان در افتيد و با دانشمندان به جدال و ستيز برخيزيد و يا نظر مردم را به خود معطوف كنيد,بلكه در گفتار خويش , پوياى اهدافى باشيد كه در پيشگاه خداوند متعال و نزد او قرار دارد (و پذيرفته است )زيرا آن چه نزد خدا است , پايدار و باقى است , چون خدا باقى و پايدار است و جز او دستخوش فنا و نابودى است . شما حكمت و چراغ هاى فروزان هدايت ملازم خانه هاى خويش بوده و مانند مشعل هاى تابناك درشب تاريك و ديجور, دل زنده , پاره جامه و ژنده پوش باشيد. كه ميان اهل آسمان , معروف و ميان اهل زمين ,گمنام زيست كنيد.(1)در روايت آمده است : هر كس علم بياموزد تا: بر دانشمندان مباهات ورزد; با سفيهان و نابخردان بستيزد; توجه وانظار ديگران را به خود جلب كند; از امرا و دولتمردان , مال و ثروتى به چنگ آورد, داخل جهنم مى شود.(2)اگر كسى هدفش از دس خواندن , اين گونه امور باشد, نه تنها درس دين خواندن براى او ارزش و فايده نخواهد داشت , بلكه باعث ركود معنوى و هلاكت اخروى او خواهد شد.در روايت ديگر است : اگر كسى براى غير خدا درس بخواند, خداوند جايگاه او را جهنم قرار خواهد داد.(3)البته حديث ديگرى مى گويد: حتى براى غير خدا علم بياموزيد, زيرا ممكن است منقلب شويد و نيت شماخدايى شود.2 احترام گذاردن به مردم مخصوصاً پدر و مادر و معلمان ; اين نكتهء اخلاقى براى همهء دانش پژوهان ,مخصوصاً طلاب علوم دينى بسيار لازم است . اگر مردم و خويشان , از طلبه ادب ببيند, تحت تأثر قرار مى گيرندو اين خُلق , دين مى شود. 3 از معاشرت با افراد نادرست بايد پرهيز كرد, زيرا مأنوس شدن با افراد هرزه و بد دهن و تجمل گرا وحريص و بخيل و پرخواب و شكم پرست و پر حرف , انسان را تحت تأثير قرار مى دهد و عمر را ضايع و بى ثمرمى نمايد, چون طبع آدمى , حالات معاشران را مى ربايد و مانند آنان مى گردد.4 همت عالى و بلند نظرى ; طلبه بايد داراى همّتى بلند و سعى داشته باشد اندوخته هاى علمى بيش ترى را كسب كند. مباحثه و مطالعه و پيش مطالعهء درس ها و اظهار نظر و اشكال به جا در درس , باعث بارورى فكرمى شود.از وقت خود بهترين استفاده را ببريد و آن را به بطالت سپرى نكنيد, زيرا وقت و عمر جوان بالاترين گوهرگرانبهاى او است . از يأس و نا اميدى بپرهيزيد.5 از عبادت و ذكر و قرائت قرآن و مناجات و خواندن نماز در اول وقت , خسته نشويد و تحت تأثير دنياپرستان و خنّاسان قرار نگيريد و اعتدال را رعايت كنيد.(پـاورقى 1.سيد محمد باقر حجتى , آداب تعليم و تعلم در اسلام , ص 128(پـاورقى 2.همان , ص 129(پـاورقى 3.همان , ص 129

پاسخ : اطاعت از پدر و مادر در صورتى واجب است كه زندگى آيندهء فرزندمختل نشود و تضادى با اوامر و نواهى واجب و حرام پيدا نكند.اگر دستور پدر و مادر بر خلاف مصلحت فرزند باشد و به ضرر او تمام شود و يابر خلاف شأن اجتماعى او باشد, مثل اين كه پدر يا مادر به فرزندش دستور دهدزنت را طلاق بده يا خرجى او را نده , نبايد اعتنا كرد.اطاعت از پدر و مادر در اين گونه امور كه واجب الهى است , لازم نيست .(1) اگرپدر و مادر بگويند بايد ماهى صدهزار تومان به ما بدهى , ولى اگر فرزند چنين كند,به زندگى خانوادگى او لطمه مى خورد, نبايد اطاعت كند. حداقل معيشت را پدر ومادر از فرزند مى توانند مطالبه كنند; يعنى خوراك و پوشاك و مسكن ساده . اگر پدرو مادر درخواست كنند: فرش عالى براى ما خريدارى كن در صورتى كه زيرانداز وفرش كهنه داشته باشند, بر فرزند واجب نيست اطاعت كند و بايد به تأمين حداقل نيازهاى آن ها ـ در صورت استطاعت ـ بپردازد. (پـاورقى 1.آيت اللّه فاضل لنكرانى , جامع المسائل , ج 1 ص 627

پاسخ : خواهر گرامى ! با تشكر از شما كه ما را محرم اسرار خويش دانستيد. در اين مورد بايد گفت بر مرد لازم است مسكن و خوراك و پوشاك مناسب رابراى همسر و فرزندانش تهيه نمايد و آنان را از اين جهات در مضيقه قرار ندهد. شمامى توانيد ادعا كنيد: 1 در اين سه سال , حق مسكن كه هنگام عقد شرط كرده بودم در روستا زندگى نكنم , از من سلب شده است و تا كنون به اجبار در كنار مادر و خواهر و برادرانش باسختى زندگى كرده ام , با اين كه ايشان مى توانست مسكن مناسب تهيه كند;2 رفتار و اخلاق او با من نامناسب بود و من از حيث غذا و پوشاك در مضيقه بودم .گاه لباس من توسط مادر شوهرم و گاه توسط پدرم تهيه مى شد;3 من خواهان طلاق نيستم و مى خواهم با شوهرم زندگى كنم . مشروط بر اين كه حقوق اسلامى را درباره من روا دارد و به شرايطى كه ضمن عقد قول داده عمل نمايد.

پاسخ : اگر معلمان از دادن مبلغ مذكور ناراضى باشند, گرفتن آن پول اشكال دارد, ولى اگر معلمان راضى باشند, اشكالى ندارد. شما مى توانيد اين مطلب را به ادارهء كل آموزش و پرورش استان گلستان ابلاغ كنيد.

پاسخ : بهشت درجات مختلفى دارد و هر كس به مقدار شأن و مقامش , در يكى از درجات بهشت است .قرآن مى فرمايد: خداوند جزاى كارهاى آن ها را بى كم و كاست به آنان تحويل دهد و به آن ها هيچ ستمى نخواهد شد>.چنان نيست كه بهشتيان يا دوزخيان , در يك درجه باشند, بلكه به تفاوت اعمالشان و خلوص نيست وميزان معرفتشان , مقامات متفاوتى دارند عدالت در جزا حاكم است .(1)خداوند شخص توبه كننده را دوست دارد و او را به بهشت خواهد برد, منتها توبه بايد كامل باشد و گرنه پاى هر گنه كارى به بهشت نمى رسد و بايد مراحل سختى را بگذارند, مثلاً, گناهى كه انجام داده , اگر حق اللّه بوده , قضاى آن را به جا آورد و اگر حق الناس و حق مالى بوده است , بايد آن را به صاحبش برگرداند; حتى اگرطرف مرده است , به ورثه اش بدهد و اگر نمى شناسد, صدقه بدهد. هم چنين اگر آبروى كسى را برده است , ازاو حلاليت بطلبد و او را راضى كند و اگر قصاص يا ديه است , خود را تسليم قانون كند و از ديگر گناهان استغفاركند. هم چنين از كردار گذشته اش پشيمان و تصميم داشته باشد براى هميشه گرد گناه نگردد و آن چه از حرام گوشت بدنش روييده , با حزن و اندوه آب كند.(2) آن وقت است كه به بهشت راه مى يابد. در ضمن بهشتيان كه در درجات مختلف هستند, يكديگر را ملاقات مى كنند و از اين جهت بهره مى برند.(پـاورقى 1.اقتباس از تفسير نمونه , ج 21 ص 340(پـاورقى 2.اقتباس از گناهان كبيره , ج 2 ص 401

پاسخ : بله چنين چيزى در روايات هست , مثلاً امام هشتم 7از امام زين العابدين 7نقل مى كند:كار نيكى كرده , و ديگر اين كه حيثيت و احترام پيغمبر را حفظ كرده است . نيز آن كس كه گناه مى كند, دو گناه مرتكب شده : يكى اين كه مانند ديگران كار بدى كرده و ديگر اين كه آبرو و حيثيت پيغمبر را از بين برده است >.(1)(پـاورقى 1.استاد مطهرى , داستان راستان , ج 2 ص 100

پاسخ : اين واحد به سؤالات مختلف , به ويژه احكام اسلامى و شبهات عقيدتى و دينى و سؤالات اخلاقى , اجتماعى و تاريخى و مشاوره هاى خانوادگى و روحى روانى پاسخ مى دهد. اين واحد از پاسخ دادن به درخواست هاى مالى معذور است و در اين زمينه بودجه اى در اختيار ندارد. هم چنين از پاسخ دادن به مسائل اختلافى و جناحى و سياسى ـ كه فعلاً جامعه درگير آن است ـ معذور است . ولى حقانيت يا باطل بودن نظريه ها و افراط و تفريط را مى تواند بيان كند. غير از اين موارد, مى توانيد سؤالات خود رامطرح كنيد.