تبیان، دستیار زندگی

پاسخ : دربارهء اين كه قبر حضرت زينب در شام يا جاى ديگر است ; بين موخان اختلاف وجود دارد و بعضى مى گويند در مصر است , لكن منافاتى ندارد حضرت زينب بعد از جريان كربلا به مدينه مراجعه كرده و بر اثرتبليغات , ايشان را به شام تبعيد كرده باشند يا به خاطر زيارت بعضى از دختران امام حسين 7از جمله رقيه خاتون , به شام برگشته باشند و اجل او برسد و در آن جا ايشان را دفن كرده باشند. حضرت زينب بر اثر مبارزه , به نقاط مختلفى تبعيد شد و يا مسافرت كرد; از اين رو جمعى از محققان معتقدند حضرت به مصر تبعيد شد و در آن جا از دنيا رفت .

پاسخ : ما سندى براى اين مطلب نيافتيم .

پاسخ : هر صدا و آهنگى كه طرب آور و مناسب با مجلس لهو و لعب باشد و يا موجب تحريك شهوت شود و يا زمينه را براى فساد فراهم سازد, حرام است . فرقى بين موسيقى سنّتى و نوين , ايرانى و غير ايرانى ,غم انگيز يا شادى آفرين نيست و اگر اين صدا و آهنگ از صدا و سيما پخش شود, حرام است و بايد از آن پرهيزكرد.

پاسخ : در پاسخ به اين سؤال , توجه به چند نكته حائز اهميت است :1 تصوير مسأله : آغاز ماه هاى قمرى در همهء شهرها يكسان نيست و ممكن است در منطقه اى امروز اول ماه باشد و در منطقهء ديگر دهم ماه ; بنابراين اشكال مى شود: چگونه ممكن است شب قدر, يك شب معيّن در سال باشد؟ آيا تفاوت افق با آن چه از آيات و روايات استفاده مى شود كه شب قدر يك شب معيّن است , سازگاراست ؟2 تعريف شب : شب همان سايهء نيم كرهء زمين است كه بر نيم كردهء ديگر مى افتد. مى دانيم اين سايه همراه باگردش زمين , در حركت است و يك دور كامل آن در 24ساعت انجام مى شود; بنابراين ممكن است شب قدريك دور كامل شب به دور زمين باشد ; يعنى مدت 24ساعت تاريكى كه تمام نقاط زمين را زير پوشش خودقرار مى دهد.(1)(پـاورقى 1.ر.ك : ناصر مكارم و جمعى از نويسندگان , تفسير نمونه , ج 27 ص 192ـ 193

پاسخ : ابليس و شياطين از جنس جنّ هستند, به دليل اين كه قرآن مى فرمايد: .بر اساس قرآن كليه موجودات , نر و ماده دارند و قانون زوجيت بر تمامى موجودات حتى نباتان و جمادات حاكم است , چه رسد به موجودات مكلّف و مختار و با اراده اى چون جنّ و شيطان . قرآن مى فرمايد: ;(1) بنابراين نسل شيطان از طريق ازدواج و زاد و ولد تكثير مى يابد.مطابق روايات و مشاهدات عينى , در ميان جنيان ازدواج رايج است . و البته ازدواج هر موجودى ويژگى هاى خود را دارد.براى آشنايى با جن و شيطان مى توانيد به تفاسير الميزان و نمونه و مجمع البيان و منشور جاويد در ذيل سورهء جن و آيات مربوط به شيطان مراجعه كنيد.جن هم مانند انسان هر موجود مسئول و متعهد و مكلف است و شيطان ها مى توانند آنان را وسوسه نمايند;به همين جهت خداوند متعال در قرآن مى فرمايد: آنان چشم هايى است كه نمى بينند و گوش هايى است كه نمى شوند. آنان غافلان و از چهارپايان بدترند>.(پـاورقى 1.ذاريات (51 آيهء 49

پاسخ : بين آيه و حكم قتل مرتد منافاتى وجود ندارد, زيرا اولاً آيه مربوط به اصل پذيرش دين است كه هيچ اجبارى براى هيچ كس در پذيرش اسلام وجود ندارد;ثانياً: قتل مرتد مربوطه به مرتد فطرى است , نه مرتد ملّى ; يعنى كسى كه در آغاز اسلام را پذيرفته و خود رامسلمان معرفى كرده و در خانواده اى مسلمان به دنيا آمده و رشد كرده است , ولى اينك به دلايل پوچ , اسلام راطرد كرده و به تبليغات بر ضد اسلام پرداخته است ; البته قتل مرتد شرايطى دارد. اگر به قصد توطئه و تلاش ,جهت متزلزل كردن عقيدهء ديگران , نه به قصد پژوهش و بررسى دربارهء اديان مرتد شد و مبدأ و معاد و ياضرورى دين را انكار كرده باشد, محكوم به قتل است , ولى اگر تبليغات و اظهار نظر نكرد, باكى بر او نيست ;بنابراين مورد آيه با مورد قتل مرتد فطرى تفاوت دارد. به علاوه در زمينهء ارتداد و كيفيت تحقق و شرايط ومجازات آن , در ميان فقيهان شيعه و سنّى اختلافاتى وجود دارد.(1)در اين جا ديدگاه علامه طباطبايى دربارهء معناى آيه و ديدگاه امام خمينى دربارهء ماهيت ارتداد و اقسام آن واحكام مرتد را بيان مى كنيم .علامه طباطبايى مى فرمايد:جملهء دين اجبارى را نفى مى كند, چون دينى كه عبارت از يك سلسله معارف علمى وبرنامه هاى علمى تابه آن است , از اعتقادات تشكيل مى شود و اعتقاد و ايمان از امور قلبى است كه اكراه و اجباربه آن راه ندارد, زيرا اكراه تنها در اعمال ظاهرى و افعال و حركات بدنى و مادى تأثير مى كند و اما علل و اسباب اعتقادات قلبى از سنخ اعتقاد و ادراك است و محال است نتيجهء جهل , علم باشد يا اين كه مقدمات غير علمى موجب تصديق علمى گردد.(2)ارتداد شرايط و انواع و مراحلى دارد و به سادگى اثبات نمى گردد.حضرت امام خمينى در تحرير الوسيله مى فرمايند: اگر مرتد فطرى (كسى كه پدر يا مادرش در حال انعقادنطفه اش مسلمان بوده , سپس بالغ شده و پس از آن , اسلام را پذيرفته , آن گاه از اسلام خارج شده است ) پس ازارتداد, اسلام آورده , ظاهراً اسلامش قبول نمى شود و اگر مرد باشد, كشته مى شود, ولى اگر زن باشد, كشته نمى شود, بلكه براى هميشه زندانى مى گردد و در هنگامى نماز, زده مى شود و در زندگى بر او تنگ گرفته مى شود و اگر توبه كرد, توبه اش قبول مى گردد. اگر زن مرتد توبه كند, از حبس خارج مى گردد. اما مرتد ملى (كسى كه در هنگام انعقاد نطفه , پدر و مادرش كافر بوده اند, آن گاه بعد از بلوغ , اظهار كفر كرد و كافر اصلى شد,سپس اسلام آورد و دوبار به كفر بازگشت , مانند مسيحى كه اسلام بياورد, آن گاه به مسيحيت برگردد تا سه روزتوبه داده مى شود; اگر توبه كرد, توبه اش قبول مى گردد و اگر از توبه امتناع كرد, كشته مى شود.(3)(پـاورقى 1.ر.ك : سيف اللّه صوافى , ارتداد از ديدگاه اسلام و حقوق بشر.(پـاورقى 2.ترجمهء الميزان , ج 2 ص 493(پـاورقى 3.تحرير الوسيله , ج 2 ص 494 القول فى الارتداد, مسئلهء يكم و ص 366

پاسخ : در پاسخ به سؤال شما نخست نكاتى تقديم مى گردد و سپس ضمن بيان ماهيت زمان با استفاده از آيات و روايات , بحث را پى مى گيريم :1 زندگى انسان پس از رهايى از دنيا قطعى است از آيندهء حتمى و ضرورى و حيات آدمى در قيامت , درقرآن به عنوان تعبير شده است .2 برزخ , حيات متوسط بين دنيا و آخرت است و در واقع قيامت صغرى و كوچكى است كه ضابطه هاى مخصوص به خود را دارد. صورت و مقدار هست , ولى وزن نيست و آن جا عالم صُوَر و اشباح است . 3 نظر به اين كه انسان تنها روح مجرد نيست , بلكه تركيبى است از روح مجرد و جسم برزخى كه عصارهء آن جسم است , بنابراين در تمام مراحل دنيا و برزخ و قيامت , انسان داراى هر دو جنبه (روح و جسم ) خواهد بودكه در هر مرحله مناسب با نظام حاكم بر همان مرحله مى باشد.4 جنبهء جسمانى انسان , تابع جنبهء روحانىِ او خواهد بود. همان طور كه در دنيا بدن تابع روح است , اصل انسان را روح مجرد, تشكيل مى دهد. اصالت انسان روح است و بدن فرع آن است ; پس وقتى مرگ فرا مى رسد,اصل (روح ), بدون را رها مى كند; لذا بدن فرسوده مى شود. ترجمان مرگ اين نيست كه : ]جان قصد رحيل كرد گفتم كه مردگفتا چه كنم خانه فرو مى آيد]بلكه مبين اين گفته است كه :]در تنگناى بيضه بود جوجه از قصور پر زد سوى قصور چو شد طائر شرف]برخى معتقدند: جهان برزخ به كلى از زمان و مكان عارى نيست , به دليل آيهء . اكنون براى روشن شدن مطلى , نخست به ماهيت زمان مى پردازيم , آن گاه با استفاده از آيات قرآن سؤال شما را جواب مى دهيم :ماهيت زمان :دربارهء حقيقت و ماهيت زمان در ميان حكيمان و متكلمان , ديدگاه هاى گوناگونى وجود دارد. برخى از آن ديدگاه ها عبارت اند از: 1 ارسطو مى گويد: زمان مقدار حركت است , بر حسب متقدم و متأخر;2 زمان امرى است موهوم كه هيچ گونه واقعيت خارجى ندارد;3 نيوتن معتقد است : زمان و مكان هر يك وجود جداگانه و عينى و مطلق و مستقل از اشيا دارند. چه موجودات باشند و چه نباشند, سيلان و گذشت زمان هم چنان جاودانه ادامه دارد و حتى امكان داشت خداوند هيچ موجودى غير از زمان نيافريند; 4 زمان عين حركت است و حركت در امور مادى است ;5 مى گويد: زمان هم مانند مكان صورت ذهن ما است ; يعنى طورى آفريده شده ايم كه همهء اشياى مادى را در قالب زمان و مكان ادراك مى كنيم ;(1)6 از ديدگاه ملا صدرا و بنابر حركت جوهرى ترتب امور توالى حوادث در ظرف ناپايدار مستقل يا غيرمستقلى به نام زمان انجام نمى گيرد, بلكه زمان يكى از ابعاد ماده است ; يعنى اگر ماده سه بُعد پهنا و دراز و ستبرادارد, بُعد ديگر هم دارد و آن عبارت است از زمان , زمان واقعيتى انكارناپذير است و در ذات و ماهيت جوهرمندرج است ; بنابراين محال است بتوان جوهر جسمانى عالم را بدون حركت و سيلان و زمان تصور كرد, همان طور كه محال است مفهوم جسم را بدون مفهوم امتداد تصور كرد, اما عالم آخرت , ضابطهء عالم ماده را ندارد; به همين جهت از زمان و ابعاد ديگر ماده جدا است ;(2) چون زمان بُعد چهارم ماده است و امور اخروى از ماده جدا است .ملاصدرا ضمن اشاره به شبههء وجود مكان در ماوراى اين جهان مى فرمايد:پاسخ اين شبهه (مكان بهشت و جهنم و...) و راه بر انداختنش از بيخ و بن , اين است كه با استفاده از روش بحث هاى مردان الهى و سالكين الى اللّه كه مسير كمال را با قدم هاى فكر و مركب هاى انديشه طى مى كنند, به منكران حشر جسمانى گفته شود كه حجت شما مبتنى بر اين اصل است كه جنت و نار داراى مكانى از جنس مكان هاى دنيا باشد و اثبات چنين مكانى براى بهشت و دوزخ باطل است ; بنابراين شبههء شما از اساس منتفى است و پى و بنيانش ويران .(3)ملاصدرا در جلد چهارم اسفار, ص 142مى فرمايد:بدان هر يك از نفوس پاك و سعادتمند در عالم آخرت , مملكتى بسيار وسيع و عالمى بزرگ تر از آن چه درآسمان ها و زمين است , دارد و اين مملكتِ پهناور, خارج از ذات و وجود خود او نيست , بلكه تمام مملكتش ومملوك هايش و خدمتگذارانش و بستان و درختانش و حور و غِلمانش , بر پا و قائم است و او خودحافظ وايجاد كنندهء همهء آن ها به اذن بارى تعالى و با نيرو و قوهء او است .ملاصدرا دربارهء چگونگى هستى و وجود اشياى ماوراى اين جهان , در جلد چهارم اسفار, ص 142ى فرمايد: گر چه هستى و وجود اشياى اخروى , شبيه به صورت هايى است كه آدمى در خواب يا آيينه مى بيند, لكن از جهت ذات و حقيقت با آن ها تفاوت دارد, اما وجه شباهت موجودات اخروى با صورت هايى كه در خواب يا آيينه مشهود مى گردد, اين است كه هيچ يك از آن ها نه در موضوعات هيولايى است و نه درمكان و جهات مادى است .به هر حال از روايات استفاده مى شود بهشت و دوزخ هم اكنون آفريده شده و موجودند. رسول خدا6ر معراج داخل بهشت شده و دوزخ را ديده است .راوى گويد به امام رضا7گفتم : .(4)از آيات قرآن و روايات استفاده مى شود روز قيامت و موقف ها و عقبه هاى آن طولانى است .در آيهء چهار سورهء معارج مى خوانيم : فرشتگان و روح در روزى كه اندازهء آن پنجاه هزار سال است , به سوى خدا بالا مى روند.آيات 6ـ 7همين سوره گواهى مى دهند اين آيه مربوط به روز قيامت است : كافران وقوع قيامت را دورمى پندارند, ولى ما تحقق آن را نزديك مى بينيم . روز قيامت روزى است كه آسمان ها چون مس گداخته وكوه ها مانند پشم مى باشند.در آيهء پنج سورهء سجده , به جاى پنجاه هزار سال , يك هزار سال ذكر شده است : خداوند امر آفرينش را ازآسمان به سوى زمين تدبير مى نمايد. آن گاه موجودات در روزى كه مقدارش به حساب اوقات دنيوى , هزارسال است , به سوى او باز مى گردند.(5)در قيامت , شب و روزى در كار نيست و زمان و مكان ـ كه از ويژگى هاى امور مادى است ـ وجود ندارد, ولى بر اساس مقياس سال هاى دنيوى , براى مجرمان , بسيار طولانى است . ابوسعيد خدرى مى گويد: به رسول خدا6گفته شد: روز قيامت چه اندازه طولانى است ؟ فرمود: سوگند به خدايى كه جانم در دست او است ,براى مؤمنان از خواندن يك نماز واجب در دنيا نيز آسان تر خواهد بود.(6)بنابراين اگر در آيات و روايات از زمان و مكان در آخرت سخن به ميان آمده , بر اساس محاسبات دنيوى وبشرى است و گرنه زمان و مكان و شب و روز و ديگر عوارض ماده در امور متافيزيكى و غير طبيعت وجودندارد.(7)(پـاورقى 1.جمعى از نويسندگان , معارف اسلامى , ج 1 ص 37ـ 38(پـاورقى 2.همان .(پـاورقى 3.مبدأ و معاد, ص 327(پـاورقى 4.علم اليقين , ص 1008 گفتار فلسفى , ج 3 ص 255(پـاورقى 5.به همين مضمون آيهء 47سورهء حج است .(پـاورقى 6.علامه مجلسى , بحار الانوار, ج 7 ص 123(پـاورقى 7.جعفر سبحانى , منشور جاويد, ج 9 ص 309ـ 311

پاسخ : رقص زن براى شوهرش و رقص شوهر براى زنش اشكالى ندارد.(1)بعضى از فقها مى فرمايند: رقصيدن زن براى زنان و مرد براى مردان اگر همراه با محرّمات ديگر نباشد,اشكال ندارد.(2)برخى رقص زن را فقط در شب عروسى جايز شمرده اند, مشروط بر اين كه مقرون به محرمات ديگر نباشد.بعضى معتقدند اگر انسان در مجلسى قرار بگيرد كه برخى برقصند, نبايد مجلس را ترك كند, در صورتى كه اين عمل توهين به مؤمن نباشد و نگاه نكند و قلباً ناراحت باشد.(پـاورقى 1.امام خمينى (ره ), استفتائات , ج 2 ص 15(پـاورقى 2.آيت الله فاضل لنكرانى , جامع المسائل , ج 1 سؤال 1736

پاسخ : شخص بى وضو مى تواند تمامى آيات قرآن را بخواند, و مى تواند دست به جلد قرآن بگذاردگرچه مستحب است كسى كه قرآن مى خواند يا قرآن همراه دارد, با وضو باشد,(1) ولى نمى تواند به نوشته هاى قرآن دست يا عضوى از بدن خود را بمالد.(2)(پـاورقى 1.توضيح المسائل مراجع , ج 1 مسئله 317(پـاورقى 2.همان , مسئله 322

پاسخ : زن به پدر رضاعى شوهرش محرم است . همين طور به پدر رضاعى خود محرم است , همان گونه كه به پدر نسبى و سببى نيز محرم است ; اگر مادرش ازدواج كرده باشد, دختر به شوهر مادر محرم است , ولى اگرآن پدر, پسرى از زن ديگر داشته باشد, دختر به او محرم نيست و حتى مى توانند با هم ازدواج نمايند, چون برادر و خواهر نيستند; البته اگر برادر و خواهر رضاعى باشند, محرم مى شوند.